'द इकॉनॉमिस्ट' हे इस्रायलला अनुकूल असे उजव्या विचारसरणीचे वृत्तपत्र आहे. त्यांच्या मुखपृष्ठावर 'ॲडव्हांटेज इराण' असा ठळक मथळा येईल, याचा मी कधीच विचार केला नव्हता. इस्रायल आणि अमेरिकेसोबतच्या संघर्षात इराणचे पारडे जड आहे. सत्ताधारी वर्गातील नेते आता ही वस्तुस्थिती मान्य करायला तयार झाले आहेत.

इस्रायलचे पंतप्रधान बेंजामिन नेतान्याहू यांना 'बीबी' असेही म्हटले जाते. अमेरिका आणि इस्रायलने मिळून इराणवर बॉम्बहल्ला केल्यास तिथली राजवट कोसळेल, असे ते ट्रम्प यांना सातत्याने सांगत होते. 'द इकॉनॉमिस्ट'चा हा मथळा नेतान्याहूंच्या दाव्याला पूर्णपणे छेद देतो.

कधीही खरे न ठरणारे दावे ट्रम्प यांना विकल्याबद्दल उपाध्यक्ष जे. डी. व्हॅन्स यांनी नेतान्याहूंना चांगलेच सुनावले. इस्रायली प्रसारमाध्यमांमध्ये या बातम्या नुकत्याच समोर आल्या आहेत. व्हॅन्स यांची भूमिका आता अधिक उजवी ठरत आहे. ट्रम्प यांच्या व्हाईट हाऊसमधील गोटात फूट पडल्याचे हे स्पष्ट लक्षण आहे. अमेरिकेने इस्रायलसाठी इराणशी युद्ध करणे, हा या वादाचा मुख्य मुद्दा होता.

वॉशिंग्टनमधील या अंतर्गत युद्धामुळे चिंता अधिक वाढली आहे. ट्रम्प यांच्या 'मागा' (MAGA) समर्थकांमध्येही आता मतभेद वाढू लागले आहेत. इस्रायल आणि इराणमधील युद्धात ट्रम्प यांनी नेतृत्वाची भूमिका घेण्याची तयारी दर्शवली. यावरून 'मागा' गटात खळबळ उडाली आहे.

ट्रम्प इस्रायलच्या युद्धासाठी इतके आग्रही असण्यामागे अनेक कारणे आहेत. त्यांचे ज्यू जावई जॅरेड कुशनर आणि नेतान्याहू यांच्यातील घनिष्ठ संबंध हे त्यापैकी एक मुख्य कारण आहे. कुशनर हे खऱ्या अर्थाने व्हाईट हाऊसमधील 'बीबी' यांचेच माणूस आहेत.

अमेरिकेतील अत्यंत शक्तिशाली इस्रायल लॉबीवर नेतान्याहूंचा प्रचंड प्रभाव आहे. आजवर कोणत्याही इस्रायली नेत्याचा असा प्रभाव नव्हता. यात नवल वाटण्यासारखे काहीच नाही. त्यांच्याकडे हार्वर्ड आणि एमआयटीच्या पदव्या आहेत.

शिवाय त्यांनी चार वर्षे संयुक्त राष्ट्रांमध्ये इस्रायलचे राजदूत म्हणून काम केले. या अनुभवामुळे ते तेल अवीवनंतर जगातील दुसऱ्या क्रमांकाच्या ज्यू लोकसंख्येमध्ये सहज वावरत होते. त्यांचे हे जाळे खूप मजबूत आहे. ट्रम्प आपल्या आक्रमक भाषणांमागे ही गोष्ट लपवण्याचा प्रयत्न करतात.

पण ते सध्या इस्रायली लॉबी आणि 'मागा' समर्थकांमध्ये पुरते अडकले आहेत. 'अमेरिका फर्स्ट' या मोहिमेचा हा विश्वासघात असल्याची 'मागा' गटाची धारणा आहे. ट्रम्प यांचे वर्तन नेहमीच संशयास्पद राहिले आहे. 'मागा' समर्थकांच्या अपेक्षेइतके ते विश्वासार्ह ठरतीलच असे नाही.

खरा धोका तर दुसरीकडेच आहे. दुसऱ्या टर्ममधील राष्ट्राध्यक्ष अधिक मनमानी आणि स्वार्थी होऊ शकतो. २०२८ नंतर आपल्याला व्हाईट हाऊसमध्ये राहायचे नाही, हे त्याला पक्के माहीत असते. स्टीव्ह बॅनन या 'मागा' विचारवंताचा ट्रम्प आदर करतात.

'द इकॉनॉमिस्ट'च्या मुख्य संपादक झॅनी मिंटन बेडोस यांना एका पॉडकास्टमध्ये बॅनन यांनी धक्कादायक विधान केले. "ट्रम्प २०२८ नंतरही राष्ट्राध्यक्ष राहतील, कारण अमेरिकन जनतेची तशी इच्छा आहे," असे ते म्हणाले.

अमेरिकेच्या राज्यघटनेतील २२ व्या दुरुस्तीनुसार एका व्यक्तीला केवळ दोनदाच राष्ट्राध्यक्ष होता येते. मग हे कसे शक्य आहे? त्यावर बॅनन म्हणाले, "अमेरिकन जनता राज्यघटनेतून काहीतरी पळवाट नक्की शोधेल." बॅनन यांची ही अतिशयोक्ती थक्क करणारी होती. "ट्रम्प हे इजिप्तमधून आपल्या लोकांना बाहेर काढणाऱ्या मोझेससारखे आहेत."

इराणसोबत युद्ध सुरू होण्यापूर्वी ट्रम्प यांची अशी अवाजवी स्तुती केली जात होती. आता 'मागा' गटात ट्रम्प यांची लोकप्रियता बरीच कमी झाली आहे. इस्रायलच्या युद्धासाठी अमेरिकेचे रक्त सांडले जात आहे, हे त्यामागचे मुख्य कारण आहे.

उपाध्यक्ष जे. डी. व्हॅन्स यांनी युद्धाबाबत राष्ट्राध्यक्षांची दिशाभूल केल्याबद्दल नेतान्याहूंना चांगलेच फैलावर घेतले. इराणचे सर्वोच्च नेतृत्व संपवल्यानंतर तिथली जनता राजवटीविरुद्ध बंड करेल, असे चित्र उभे केले गेले होते.

इस्रायली गुप्तचर यंत्रणेने अयातुल्ला यांच्या विरोधात आणि ट्रम्प यांच्या बाजूने उठाव होईल, असा अंदाज वर्तवला होता. पण घडले नेमके उलटेच. इराणी जनता आपल्या राजवटीच्या पाठीशी अत्यंत भक्कमपणे उभी राहिली.

ट्रम्प यांच्यावरील इस्रायलच्या प्रभावावरून व्हाईट हाऊसमध्ये मतभेद निर्माण झाले. पण त्याआधीच 'मागा' गोटात फूट पडली होती. एक प्रसिद्ध कार्यकर्ते आणि ट्रम्प यांचे मित्र चार्ली कर्क यांची हत्या झाली. युटा व्हॅली कॉलेजमध्ये 'टर्निंग पॉइंट अमेरिका' या विषयावरील भाषणादरम्यान ही घटना घडली.

'मागा' हा अमेरिकेचा खऱ्या अर्थाने 'टर्निंग पॉइंट' मानला जातो. कर्क यांच्या हत्येने खळबळ उडवून दिली. या हत्येला एक भयानक किनार लाभली. कारण इराणमधील युद्धासाठी अमेरिका आणि इस्रायल करत असलेल्या तयारीला कर्क यांनी कडाडून विरोध सुरू केला होता. या युद्धाला विरोध करण्यामागे एकच भीती होती. हे युद्ध अमेरिकेचे नसून इस्रायलचे आहे.

या प्रकरणात संशयाची सुई इस्रायलकडे वळली. पण पोलिसांनी २२ वर्षीय टायलर रॉबिन्सनला अटक केली. कर्क खूप जास्त द्वेष पसरवत असल्याचा राग टायलर व्यक्त करत होता, असे प्रत्यक्षदर्शींनी सांगितले. अमेरिकन गुप्तचर यंत्रणेत थेट सर्वोच्च पातळीवर मतभेद चव्हाट्यावर आले.

नॅशनल काउंटर टेररिझम सेंटरचे संचालक जो केंट यांनी कर्क यांच्या हत्येतील विदेशी हस्तक्षेपाचा तपास करण्याची तयारी दर्शवली होती. पण अधिकाऱ्यांनी त्यांना या दिशेने तपास करण्यापासून रोखले. अखेर केंट यांनी राजीनामा दिला. केंट यांच्या राजीनाम्यामुळे अमेरिकन गुप्तचर यंत्रणेतील एक गंभीर समस्या उघड झाली.

टकर कार्लसनसारख्या सुपरस्टार्सना दिलेल्या अत्यंत स्पष्ट आणि रोखठोक मुलाखतींमुळे केंट यांना मोठी लोकप्रियता मिळाली होती. त्यांनी मांडलेल्या विचारांचा सारांश पाहिल्यास एक गोष्ट अत्यंत स्पष्ट होते. अमेरिकन गुप्तचर यंत्रणा आता इस्रायली गुप्तचर यंत्रणेवर धोकादायक पद्धतीने अवलंबून राहू लागली आहे.

गुप्तचर यंत्रणेतील ही फूट क्षुल्लक बाब नक्कीच नाही. अचानक टकर कार्लसनसारख्या वैचारिक पत्रकारांनी सोशल मीडियावर रान उठवले आहे. अमेरिकन व्यवस्थेत इस्रायलने किती खोलवर शिरकाव केला आहे, याच्या बातम्या ते उघडपणे दाखवत आहेत.

ट्रम्प यांनी युरोपकडे पाठ फिरवल्याची गोष्ट सर्वांनाच माहीत आहे. पश्चिमेकडील देशांच्या ऱ्हासाचे ओझे अमेरिकेने आपल्या गळ्यात बांधून घेण्याऐवजी, 'मागा'ने वेगळी रणनीती आखली. जगातील सर्वात श्रीमंत आणि लष्करीदृष्ट्या अत्यंत बलाढ्य देश म्हणून आपले स्वतंत्र वर्चस्व प्रस्थापित करण्यासाठी त्यांनी युरोपशी असलेली संगत तोडली.

२००८ मध्ये लेहमन ब्रदर्स कोसळल्यानंतर अमेरिकेच्या एकमेव महासत्ता असण्याचा काळ खऱ्या अर्थाने संपला होता. पश्चिमेकडील देशांचा ऱ्हास होत असल्याची चर्चा अधिक तीव्र होऊ लागली. ट्रम्प यांच्या जवळच्या वर्तुळातील आणि 'मागा' गोटातील फूट, गुप्तचर यंत्रणेतील मतभेद, नाटो आणि इतर युरोपीय देशांसोबतचे शाब्दिक युद्ध ही सर्व चिडचिडीची लक्षणे आहेत.

या सर्वांचे मूळ कारण एकच आहे, ते म्हणजे इराण युद्ध. नेतान्याहूंसाठी सर्वात धोक्याची घंटा कोणती असेल, तर ती हीच आहे. या सर्व तक्रारदारांचा अमेरिकेने इस्रायलचे युद्ध लढण्याला कडाडून विरोध आहे.

हा विरोध असाच वाढत राहील. होर्मुझची सामुद्रधुनी बंद झाल्यामुळे वाढणारा खर्च आणि अमेरिकन सैन्य तैनात केल्यास जवानांचे मृतदेह मायदेशी परतण्याची शक्यता याला खतपाणी घालेल. नोव्हेंबरमध्ये मध्यवधी निवडणुका जवळ येत असताना ट्रम्प यांच्या लोकप्रियतेत मोठी घसरण होईल.

या सर्व घडामोडींचे ओझे अमेरिका-इस्रायल संबंधांवर अभूतपूर्व ताण निर्माण करेल. अमेरिकेने पश्चिम आशियातून अंग काढून घेण्याचा नुसता विचारही इस्रायलसाठी अस्तित्वाचे संकट उभे करेल.

'आवाज मराठी'वर प्रसिद्ध होणारे लेखन, व्हिडिओज आणि उपक्रम यांविषयीचे अपडेट्स मिळवण्यासाठी या लिंक्सवर क्लिक करा  -

Awaz Marathi WhatsApp Group 
Awaz Marathi Facebook Page
Awaz Marathi Twitter