आवाज द व्हॉइस विशेष

आजच्या २१व्या शतकात आपण विज्ञानाच्या आणि तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात कितीही तरक्की केली असली, तरीही सामाजिक पातळीवर अनेक जुनाट आणि बुरसटलेल्या रुढी-परंपरांनी आपल्या समाजाला विळखा घातलेला आहे. हुंडा-बळी, लैंगिक तफावत, तालीम क्षेत्रातल्या सक्षमीकरणाचा अभाव आणि खानदानी आव्हाने यांसारख्या अत्यंत ज्वलंत आणि संजीदा सामाजिक मुद्द्यांवर नुकतीच बुधवारी, २० मे २०२६ रोजी एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि फिक्रमंद राष्ट्रीय पॅनेल डिस्कशन यशस्वीरित्या पार पडलं. 'आवाज ए खवातीन'संस्थेच्या विद्यमानाने या कार्यक्रमाचे आयोजन केले आहे.  

या कार्यक्रमाचे मुख्य मकसद मुआशऱ्यात समता प्रस्थापित करणे, कानूनबद्दल आवामामध्ये, विशेषतः महिलांमध्ये जागरूकता निर्माण करणे आणि एकजुटीने सामाजिक सुधारणा घडवून आणणे हा होता. या विचारमंथनात नामवंत कायदेतज्ज्ञ, शिक्षणतज्ज्ञ, आघाडीचे सामाजिक कार्यकर्ते आणि देशाचे मुस्तकबिल असलेल्या नौजवानांनी मोठ्या संख्येने हाजिरी लावली होती. सर्वांच्या सक्रिय शिरकतमुळे या कार्यक्रमाला एका मोठ्या चळवळीचं स्वरूप प्राप्त झालं.

नेतृत्व आणि कुशल सूत्रसंचालन

हा संपूर्ण कार्यक्रम मानद निमंत्रक डॉ. बबली परवीन यांच्या मोलाच्या आणि अत्यंत कुशल रहनुमाईखाली  मुकम्मल झाला. त्यांच्या दूरअंदेशीने, अथक मेहनतीने आणि सततच्या हौसला देण्याच्या स्वभावाने या सत्राला एक वेगळीच उंची मिळवून दिली. कार्यक्रमाची रूपरेषा ठरवण्यापासून ते माहिरांना आमंत्रित करण्यापर्यंत त्यांची भूमिका अत्यंत मोलाची ठरली.

कार्यक्रमाचे यशस्वी व्यवस्थापन आणि नियोजन मिस युसरा आणि मिस तूबा यांनी अतिशय हुन्नरीने केली. त्यांनी संपूर्ण सत्रादरम्यान उपस्थितांना खिळवून ठेवले आणि चर्चा भरकटणार नाही याची पूर्ण दक्षता घेतली. त्यांच्या ओघवत्या आणि इल्मी संवादशैलीमुळे उपस्थित जनसमुदाय आणि पॅनेलिस्ट यांच्यात अर्थपूर्ण आणि उमदा संवाद होऊ शकला.

दिग्गजांची हाजिरी आणि वैचारिक मंथन

या पॅनेलमध्ये देशातील विविध क्षेत्रांतील नामवंत आणि माहिरांचा समावेश होता. यामध्ये प्रामुख्याने ॲड. इशिता, ॲड. यास्मिन, डॉ. रिचा, ॲड. सौरभ, ॲड. हर्ष, मिस आंचल आणि ज्येष्ठ सामाजिक कार्यकर्त्या आशा खोसा मॅडम यांसारख्या दिग्गजांनी आपले खयाल मांडले. या सर्व वक्त्यांनी आपल्या प्रदीर्घ व्यावसायिक तजुर्ब्यातून आणि सामाजिक नजरियातून हुंडा प्रथेची भयानक हकीकत आणि समाजात आजही खोलवर रुजलेल्या इम्तियाजाच्या संस्कृतीवर सडकून टीका केली.

वक्त्यांनी सांगितले की, हुंडा ही जहनी विकृती आहे, जी मुलगीच्या आणि तिच्या खानदानाच्या इज्जतला थेट धक्का पोहोचवते. जोपर्यंत आपण या जहनी सत्तेवर प्रहार करत नाही, तोपर्यंत केवळ कानून करून हा मसला सुटणार नाही.

हुंडा प्रथा: एक सामाजिक कलंक आणि जहनी सदमा

चर्चासत्राच्या पहिल्या सत्रात हुंडा प्रथेच्या विविध बाजूंवर अतिशय सखोल गुफ्तगू करण्यात आली. कानूनने सक्त मनाई असूनही, हुंडा प्रथा आजही समाजात जहनी चौकटीत आणि तथाकथित 'स्टेटस'च्या दबावाखाली कशी जिवंत आहे, यावर वक्त्यांनी तीव्र फिक्र व्यक्त केली.

माहिरांच्या मते, हुंड्यामुळे वधूच्या खानदानावर माली बोजा पडतो. त्यातून मुलगीवर होणारे जहनी सदमे, खानदानी कलह, छळ आणि अंतिमतः वैवाहिक नात्यातील सन्मानाचा पूर्णपणे जवाल होतो. निकाह हा दोन दिलांचा आणि खानदानांचा मुकद्दस संगम मानला जातो, परंतु हुंड्यासारख्या अघोरी प्रथेमुळे या नात्याला एका कारोबारी कराराचं स्वरूप प्राप्त झालं आहे, जे अत्यंत खेदजनक आहे, यावर सर्वच पॅनेलिस्टचं एकमत झालं.

"तालीम हेच सामाजिक इन्साफ आणि समानतेचं ताकदवर हत्यार"

कार्यक्रमाच्या दुसऱ्या सत्रात महिलांच्या आणि नौजवानांच्या सक्षमीकरणासाठी तालीमच्या भूमिकेवर विशेष भर देण्यात आला. सामाजिक बंधने, रुढी-परंपरा आणि अन्यायाचे पाश झुगारून देण्यासाठी आणि जिंदगीत योग्य व मुक्त फैसले घेण्यासाठी तालीमशिवाय दुसरा रस्ता नाही, यावर सविस्तर गुफ्तगू करण्यात आली.

वक्त्यांनी अतिशय प्रभावीपणे मांडलं की, तालीम हे केवळ मुलाझमत मिळवण्यासाठी घ्यायचं नाहीय. तर ते सामाजिक इन्साफ, इज्जत आणि लैंगिक एकतेचं एक ताकदवर हत्यार आहे, असा भक्कम यकीन त्यांनी उपस्थितांना दिला. एक सुशिक्षित स्त्री केवळ स्वतःचे घरच नाही, तर संपूर्ण समाज बदलण्याची ताकद ठेवते. त्यामुळे मुलींच्या उच्च शिक्षणासाठी पालकांनी पुढाकार घेतला पाहिजे, असं अपील यावेळी करण्यात आलं.

कानूनी बेदारी: महिलांचे हक्क आणि सरकारी यंत्रणा

या चर्चासत्राचं सर्वात महत्त्वाचं वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये मसल्यांवरील चर्चेसोबत त्यावर कायदेशीर उपाय काय आहेत, याची मोलाची मालूमात दिली गेली. भारतीय कानूनअंतर्गत महिलांसाठी असलेल्या हक्कांबद्दल आणि त्यांच्या हिफाजतबद्दल कायदेतज्ज्ञांनी सखोल मार्गदर्शन केलं.

सर्वोच्च न्यायालयाचे विविध उपक्रम, महत्त्वाचे फैसले आणि केंद्र व राज्य सरकारांच्या विविध फलाही मन्सुब्यांची मालूमात यावेळी देण्यात आली. विशेषतः हिंसाचाराला बळी पडलेल्या महिलांना तातडीने मदत करणाऱ्या संस्थात्मक यंत्रणांवर प्रकाश टाकण्यात आला:

• वन स्टॉप सेंटर्स: या केंद्रांच्या माध्यमातून पीडित महिलांना एकाच छताखाली कायदेशीर मदत, वैद्यकीय उपचार, तात्पुरता निवारा, पोलीस साहाय्य आणि जहनी समुपदेशन असं पुरवलं जाईल, हे सोप्या भाषेत समजावून सांगण्यात आलं.

• प्रोटेक्शन ऑफिसर्स: घरगुती हिंसाचारापासून महिलांचं रक्षण करण्याच्या कायद्याअंतर्गत या अफसरांची भूमिका किती महत्त्वाची आहे, हे स्पष्ट करण्यात आलं. हे अफसर पीडितेला इन्साफ मिळवून देण्यासाठी आणि कायदेशीर प्रक्रियेत मदत करण्यासाठी कसे बांधील आहेत, याची मालूमात दिली.

खानदानी सुसंवाद आणि नव्या जहनी सत्तेची जरुरत

माली व्यवहार आणि सामाजिक अपेक्षांच्या ओझ्यापेक्षा मसावात, निखळ चर्चा आणि परस्पर सामंजस्यावर आधारित जज्बाती तौरवर निरोगी खानदानी माहोल तयार करण्याची आज नितांत जरुरत आहे, असं अपील सर्व माहिरांनी केलं. निकाहमध्ये अवाजवी खर्च करण्याऐवजी तोच पैसा मुला-मुलींच्या तालीमसाठी आणि त्यांच्या भविष्यासाठी वापरला पाहिजे.

इंसानी सन्मान आणि सामाजिक तरक्कीला मारक ठरणाऱ्या जुन्या आणि कालबाह्य रुढी-परंपरांना पालक, शिक्षक, कायदेतज्ज्ञ आणि आजच्या नौजवानांनी मिळून एकत्रितपणे चॅलेंज दिलं पाहिजे, असा सूर या गुफ्तगूत उमटला. जोपर्यंत तरुण पिढी स्वतःहून "मी हुंडा घेणार नाही आणि देणार नाही" अशी प्रतिज्ञा करत नाही, तोपर्यंत हा बदल शक्य नाही.

उपस्थितांची सक्रिय शिरकत आणि समारोप

या संपूर्ण कॉन्फरन्सचा सर्वात प्रेरणादायी आणि सकारात्मक भाग म्हणजे उपस्थितांची, विशेषतः नौजवानांची सक्रिय शिरकत. सवालांच्या तासात नौजवानांनी विचारलेले धारदार सवाल, त्यांच्या शंका आणि त्यांनी मांडलेले खयाल यांमुळे हे चर्चासत्र एकतर्फी भाषण न राहता उमदं चर्चासत्र झालं. नौजवानांमधील ही एनर्जी पाहून समाजात लवकरच एक सकारात्मक तब्दीली घडेल, अशी उमेद निर्माण झाली.

सामाजिक बेदारी, कायदेशीर साक्षरता, एकमेकांबद्दलची सहानुभूती आणि सामूहिक कृतीतूनच समाजात खरा बदल घडवून आणता येईल, या एकाच आणि अत्यंत भक्कम पैगामसह या ऐतिहासिक कार्यक्रमाचा समारोप झाला. संयोजकांनी सर्व सन्माननीय पॅनेलिस्ट, दोन्ही सूत्रसंचालक आणि उपस्थित श्रोत्यांचे सामाजिक जागरूकता आणि इन्साफ प्रस्थापित करण्याच्या या जद्दोजहदमध्ये दिलेल्या बहुमूल्य योगदानाबद्दल मनापासून आभार मानले.