आमीर सुहेल वानी 

कुराणातील एका वचनात निर्मिती आणि अस्तित्वाचा मुख्य उद्देश स्पष्ट केला आहे. 'जे लोक चांगली आणि सुंदर कामे करतात', त्यांची परीक्षा घेण्यासाठीच जीवन आणि मृत्यू निर्माण केले गेले आहेत. सौंदर्य हे खऱ्या अर्थाने इस्लामच्या केंद्रस्थानी आहे.

जेव्हा इस्लाम सौंदर्याबद्दल बोलतो, तेव्हा तो केवळ मानवी जीवन आणि संस्कृतीच्या वरवरच्या सजावटीबद्दल बोलत नाही. इस्लाममध्ये सौंदर्याचा अर्थ व्यापक आहे.

वर्तनातील उत्कृष्टता, आत्म्याची भव्यता, ज्ञानातील गांभीर्य, सामाजिक व्यवहारांमधील करुणा आणि सत्य, चांगुलपणा या आदर्शांचा अविरत शोध म्हणजेच खरे सौंदर्य होय. जी गोष्ट मानवी निसर्गाचा दर्जा खालावते, ती गोष्ट म्हणजे विद्रुपता.

जगाला हिंसा आणि कलहाने भरून टाकणारे कृत्य विद्रुप असते. प्रेम आणि सद्भावनेचे रूपांतर द्वेष आणि संघर्षात करणारी कल्पना विद्रुपच असते. त्यामुळे इस्लाम केवळ वैयक्तिक पातळीवर मानवी उन्नतीचा विचार करत नाही.

तो सौंदर्य, न्याय आणि समानता या तत्त्वांवर आधारित समाज आणि संस्कृती प्रस्थापित करण्याचे ध्येय ठेवतो. ही तत्त्वे मानवी संस्था, वास्तुकला, ललित कला, कायदा आणि न्यायव्यवस्थेत दिसून येतात.

सुरुवातीपासूनच इस्लामने इतर धर्म आणि विचारसरणींमध्ये असलेल्या खऱ्या सत्याला मान्यता दिली आहे. आपल्या सीमेबाहेर अस्तित्वात असलेल्या सत्याचे कौतुक करण्यासाठी इस्लामने कधीही संकोच केला नाही. कुराण या विषयावर स्पष्ट भूमिका घेते.

"मुस्लिम, ज्यू, ख्रिश्चन आणि साबी - जो कोणी खरोखरच अल्ला आणि शेवटच्या दिवसावर विश्वास ठेवतो आणि चांगली कामे करतो, त्याला त्याच्या प्रभूची कृपा नक्की मिळेल, त्याला कोणतीही भीती किंवा दुःख राहणार नाही."

या वचनावरून स्पष्ट होते की तारणाचा मार्ग केवळ इस्लामपुरता मर्यादित नाही. इस्लामच्या आधी जिथे देवाचा संदेश पोहोचला आहे, तिथे सर्वत्र तो मार्ग उपलब्ध आहे.

अल-गजाली यांचे 'फैसल अल-तफरिका बयना अल-इस्लाम व-ल-झंदका' हे पुस्तक इस्लामच्या बाहेरील लोकांच्या तारणावर भाष्य करणारे महत्त्वाचे काम आहे. या पुस्तकात त्यांनी अमुस्लिमांच्या नशिबाबद्दल सहिष्णू आणि आशावादी दृष्टिकोन मांडला आहे.

देवाची कृपा अफाट आहे. या जीवनात मुस्लिम नसलेले अनेक लोकही तारण मिळवू शकतात, असा युक्तिवाद त्यांनी प्रभावीपणे केला.

आधुनिक जगाशी इस्लामचा जसजसा संपर्क आला, तसतसा त्याचा आधुनिक राजकीय वास्तवाशी संघर्ष सुरू झाला. याच काळात काही मुस्लिम विचारवंतांनी चुकीच्या राजकीय आणि लष्करी अर्थांद्वारे इस्लामच्या धार्मिक आणि आध्यात्मिक छटा पूर्णपणे पुसट करून टाकल्या.

ज्या धर्माकडे माणसाचा देवाशी संबंध प्रस्थापित करण्याचे साधन म्हणून नेहमीच पाहिले जात होते, तो धर्म आता एक राजकीय विचारधारा म्हणून पुढे येऊ लागला. आपल्या अनुयायांसाठी राज्य आणि राजकीय व्यवस्था प्रस्थापित करणे, हे त्याचे मुख्य ध्येय बनले.

ज्या धर्माने संपूर्ण इतिहासात सौंदर्य आणि न्यायाच्या कृतींना प्रेरणा दिली होती, तोच धर्म विसाव्या आणि एकविसाव्या शतकात जगभरात हिंसा, द्वेष आणि संघर्षाचे कारण बनू लागला.

अफगाणिस्तानातील बामियान बुद्ध मूर्ती नष्ट करण्यापासून ते वर्ल्ड ट्रेड सेंटर कोसळण्यापर्यंत, अल-कायदाच्या धोक्यापासून ते इसिसने सुरू केलेल्या लैंगिक गुलामगिरीपर्यंत, इस्लामकडे एक रानटी आणि हिंसक शक्ती म्हणून पाहिले जाऊ लागले. तो मानवता आणि संस्कृतीच्या सर्व आधुनिक मूल्यांच्या पूर्णपणे विरोधात मानला गेला.

तथापि, इस्लाममध्ये मूलत: काहीही चुकीचे नव्हते. पण हे परिवर्तन यायला सुरुवात झाली, कारण एका राजकीय विचारसरणीच्या अतिरेकी आणि कट्टर गटाने शांतता आणि प्रेमाच्या धर्माची अक्षरशः मोडतोड केली. त्यांनी त्याला युद्ध आणि द्वेषाचा धर्म म्हणून नव्याने लोकांसमोर मांडले.

हे परिवर्तन कसे घडून आले आणि इस्लामच्या या हिंसक आवृत्तीला प्रोत्साहन देण्यासाठी कोणत्या घटकांनी कट रचला? हा इतिहास खरोखरच धक्कादायक आहे.

इस्लामचा आधुनिक राजकीय दृष्टिकोन अबुल आला मौदुदी, सय्यद कुतुब आणि त्यांच्या समकालीन अनुयायांनी तयार आणि लोकप्रिय केला. धर्माचे हे 'राजकीयीकरण' मुस्लिम इतिहासातील एक लक्षणीय विकृती आहे. याला कोणताही शैक्षणिक किंवा व्यावहारिक आधार नाही.

इस्लामची मूळ तत्त्वे पूर्णपणे उलटी करणारी ही उलथापालथ केवळ सदोष नव्हती. तर ती मूर्खपणाची आणि प्रतिगामी होती. या वैचारिक बंडामुळे एका नैतिक, आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक वारशाला आधुनिक राजकीय चौकटीत आणि लष्करी तसेच अतिरेकी स्वरूप देण्याचा प्रयत्न झाला.

वसाहतवादी दडपशाही आणि ऐतिहासिक ऱ्हासातून मुस्लिम समाजाला पुन्हा प्रतिष्ठा मिळवून देण्याचा राजकीय इस्लामने प्रयत्न केला. पण याच प्रक्रियेत त्याने स्वतःला आधुनिक सत्तेच्या चौकटीत नकळतपणे अडकवून घेतले, ज्याला तो स्वतःच कडाडून विरोध करत होता.

त्याने शासन, राज्य, कट्टरता आणि राजकीय दाव्यांसमोर आध्यात्मिक मूल्यांना दुय्यम ठरवले. अबुल आला मौदुदीसारख्या लेखकांचा असा विश्वास होता की राजकीय इस्लाम हे मूळ आणि शुद्ध इस्लामच्या दिशेने टाकलेले पाऊल आहे. हाच इस्लाम प्रेषित आणि त्यांच्या साथीदारांच्या काळात पसरवला गेला होता.

तथापि, ही राजकीय झेप खऱ्या अर्थाने परंपरेकडे परत जात नाही. तर ती आधुनिक पाश्चात्य हुकूमशाही आणि फॅसिझमच्या विचारांचे एक रूप आहे. यात अतिराष्ट्रवाद आणि मुस्लिम वर्चस्वाच्या विचारांची सरमिसळ झालेली आहे.

अबू अल फडल यांच्यासारख्या अभ्यासकांनी हे स्पष्टपणे दाखवून दिले आहे. जर्मन फॅसिस्ट लेखक कार्ल श्मिट यांनी राजकीय इस्लामच्या त्यांच्या कल्पना मांडताना मौदुदी आणि सय्यद कुतुब यांच्यावर कसा प्रभाव टाकला, हे त्यांनी सविस्तर सांगितले आहे.

शास्त्रीय इस्लामने स्वतःला कधीच एक 'वाद' मानले नाही. किंवा इतर विचारसरणींशी स्पर्धा करणारी एक बंदिस्त प्रणाली म्हणून त्याने स्वतःकडे पाहिले नाही. तारण आणि जागतिक व्यवस्थेवर केवळ स्वतःचाच अनन्यसाधारण अधिकार आहे, असे त्याने कधीही मानले नाही.

त्याऐवजी, त्याने एक नैतिक मार्गदर्शक, एक आध्यात्मिक प्रवास आणि एक सांस्कृतिक शक्ती म्हणून काम केले. आजचे इस्लामी लेखक धर्माची कट्टरता मांडतात तसा इस्लाम अजिबात नव्हता.

आधुनिक काळापूर्वीचे अनेक मुस्लिम अभ्यासक आणि रहस्यवादी त्यांच्या राजकीय दाव्यांमध्ये सावध होते. त्यांनी स्वतःला राजांचे दरबार आणि राजकीय लुडबुडीपासून नेहमीच दूर ठेवले. सत्तेच्या जवळ जाणे त्यांनी जाणीवपूर्वक टाळले. सत्ता आणि राज्याच्या भ्रष्ट करणाऱ्या प्रभावाची त्यांना चांगलीच जाणीव होती.

धार्मिकता आणि नैतिकतेचे रक्षणकर्ते यापलीकडे त्यांनी स्वतःची कोणतीही भूमिका पाहिली नाही. त्यांनी राज्यकर्त्यांना न्याय, समानता आणि शांततेकडे वाटचाल करण्याचा नेहमीच योग्य सल्ला दिला. आजच्या मुस्लिम राजकीय लेखकांप्रमाणे त्यांच्या कोणत्याही राजकीय महत्त्वाकांक्षा नव्हत्या.

शास्त्रीय मुस्लिम कायदेतज्ज्ञ, धर्मशास्त्रज्ञ आणि धार्मिक अधिकाऱ्यांनी नेहमीच न्याय, नैतिक जबाबदारी, करुणा आणि मानवी चुकांवर भर दिला. कोणत्याही विशिष्ट राजकीय व्यवस्थेला थेट पवित्र मानण्यास ते नेहमीच कचरले.

आधुनिक इस्लामवाद्यांच्या अजेंड्याने ही पारंपारिक उतरंड पूर्णपणे विस्कळीत आणि उलटी करून टाकली. इस्लाम ही मूलभूतपणे एक राजकीय व्यवस्था असून तिच्या पूर्ततेसाठी राज्यसत्तेची गरज आहे, असे त्यांनी जाहीर करून टाकले.

तत्त्वज्ञानाच्या दृष्टीने पाहिल्यास, हा बदल विचारधारेच्या व्यापक धोक्याशी जोडला गेला आहे. टेरी ईगलटन, स्लावोज झिजेक आणि हन्ना अरेन्ड् यांच्यासारख्या विचारवंतांनी ही वैचारिक विचारसरणीची समस्या असल्याचे स्पष्टपणे ओळखले होते.

या सर्व विचारवंतांच्या मते, विचारसरणी म्हणजे केवळ राजकीय विश्वासांचा एक संच नाही. तर ती एक सर्वंकष आणि हुकूमशाही प्रवृत्तीची चौकट आहे. एकाच आणि संकुचित दृष्टिकोनातून सर्व वास्तवाचे स्पष्टीकरण देण्याचा दावा ही विचारसरणी करते.

एकदा का अशी विचारसरणी स्वीकारली, की ती नैतिक निर्णयांची गरज पूर्णपणे संपवून टाकते. ती नैतिक विचारसरणीच्या जागी थेट ठाम आणि आक्रमक निष्कर्ष आणते. 'हाकिमिय्याह' म्हणजेच संपूर्ण राजकीय तत्त्व म्हणून देवाचे सार्वभौमत्व ही मौदुदीची कल्पना याच पद्धतीने काम करते.

सय्यद कुतुब यांच्या राजकीय महत्त्वाकांक्षा आणि त्यांनी नव्याने मांडलेले 'अज्ञानाचे युग' इस्लाम आणि आधुनिकता यांना एकमेकांच्या विरोधात ताकदीने उभे करतात. या संकल्पनांमधून एक संपूर्ण आणि नवी जागतिक विचारसरणी जन्माला येते. कायदा, समाज, संस्कृती, अर्थशास्त्र आणि अगदी वैयक्तिक विवेकही एका निश्चित राजकीय तर्काच्या अधीन होतो.

इस्लाम हा देवाकडे पोहोचण्यासाठी असलेला जिवंत नैतिक लढा आणि आध्यात्मिक आकांक्षा न राहता, तो एका कट्टर विचारधारेत बदलून जातो. ही विचारधारा केवळ देवाच्या अधिकाराला नव्हे, तर त्या अधिकाराच्या विशिष्ट मानवी स्पष्टीकरणालाही राजकीय अधीनतेची मागणी करते.

'जाहिलिय्याह' या संकल्पनेचा वापर करून सय्यद कुतुब यांनी या वैचारिक चौकटीला अधिक आक्रमक केले. मूळतः जाहिलिय्याह ही संकल्पना प्रेषितांच्या आधीच्या काळात असलेल्या अज्ञानाची अवस्था स्पष्ट करण्यासाठी वापरली जात असे. पण कुतुब यांनी तिचे रूपांतर आधुनिक समाजावरील एका व्यापक राजकीय टीकेत केले.

देवाच्या सार्वभौमत्वाच्या त्यांच्या संकल्पनेशी सुसंगत नसल्यामुळे, संपूर्ण संस्कृती—मग त्या मुस्लिम असोत वा अमुस्लिम—पूर्णपणे बेकायदेशीर ठरवण्यात आल्या. अरेन्ड् यांनी या विभाजनाला प्रबुद्ध आणि नैतिकदृष्ट्या पतित झालेल्या बहुसंख्यांमधील वैचारिक फूट म्हटले आहे.

असे विभाजन स्वीकारल्याने बहिष्कार टाकणे हा सद्गुण वाटू लागतो. सक्ती करणे ही जबाबदारी बनते आणि हिंसाचार करणे हे शुद्धीकरणाचे साधन बनते. अशा प्रकारे इस्लामच्या सार्वत्रिक नैतिक आवाहनाचे रूपांतर सततच्या भयंकर राजकीय शत्रुत्वात केले जाते.

एरिक व्होगेलिन यांनी आधुनिक राजकीय चळवळींवर केलेली टीका हा विचार अधिक स्पष्ट करते. अनेक आधुनिक विचारसरणी ऐतिहासिक आणि राजकीय वास्तवात अतिंद्रिय तारणाची सक्ती करण्याचे उद्दिष्ट ठेवतात, असा त्यांचा ठाम युक्तिवाद होता. राजकीय इस्लाम या चुकीचे स्पष्ट उदाहरण देतो.

कुराणचा नैतिक दृष्टिकोन, जो मुख्यत्वे परलोक आणि देवाबद्दलच्या उत्तरदायित्वावर केंद्रित आहे, त्याला पृथ्वीवरील वर्चस्वाच्या एका राजकीय आराखड्यात पूर्णपणे बदलले गेले आहे. नैतिक प्रयत्नांनी आकार घेतलेल्या तारणाचे दैवी रहस्य आता हरवले आहे.

एका विशिष्ट राज्याच्या स्थापनेशी जोडलेल्या राजकीय परिणामात त्याचे पूर्णपणे रूपांतर झाले आहे. दैवी न्याय आणि मानवी नियंत्रण आता एकत्र झाले आहेत. धर्मशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिल्यास, ही एक गंभीर चूक आहे.

शास्त्रीय इस्लामने जाणीवपूर्वक हा सापळा टाळला होता. अल-गजाली यांनी राजकीय उलथापालथ आणि नैतिक अस्वस्थतेच्या काळात प्रभावी लेखन केले. पण त्यांनी सत्तेला कधीही पवित्र मानले नाही. त्यांच्या मते, राजकीय सत्ता ही केवळ गोंधळ टाळण्यासाठी असलेले एक व्यावहारिक साधन होते. ते तारणाचा मार्ग नक्कीच नव्हता.

विद्वानांनी सक्ती आणि मार्गदर्शन यात गोंधळ करू नये. बाह्य सुसंगतता म्हणजे आंतरिक बदल असा अर्थ लावू नये, अन्यथा धर्माला भ्रष्टाचार ग्रासतो, असा इशारा त्यांनी वारंवार दिला होता. नैतिक वाढ ही धार्मिक जीवनाच्या केंद्रस्थानी असली पाहिजे, केवळ राजकीय सत्ता मिळवणे हे ध्येय असता कामा नये.

गजाली यांच्या मते, राज्य कोणत्याही प्रकारचा अन्याय मर्यादित करू शकते. पण ते कधीही नैतिकतेची निर्मिती करू शकत नाही. आधुनिक इस्लामवाद्यांकडून अनेकदा सोयीस्करपणे उद्धृत केले जाणारे इब्न तैमिया याबाबत अधिक स्पष्ट होते.

अन्यायकारक मुस्लिम समाजापेक्षा देवाच्या कृपेने न्याय्य असा अमुस्लिम समाज अधिक काळ टिकू शकतो, असा त्यांचा एक प्रसिद्ध दावा आहे. दैवी कृपेचे मोजमाप वैचारिक बरोबर असण्यापेक्षा प्रत्यक्ष न्यायाने केले जात होते.

राजकीय इस्लाम हे तर्कट पूर्णपणे उलटे करतो आणि खऱ्या न्यायापेक्षा औपचारिक सार्वभौमत्वाला स्थान देतो. व्होगेलिन याला अतिंद्रियतेचे नुकसान मानतात. जेव्हा दैवी मानके थेट राजकीय प्रणालींमध्ये विलीन होतात, तेव्हा अन्याय दूर होण्याऐवजी त्याला अधिक कायदेशीर स्वरूप मिळते.

इस्लामचे रहस्यवादी आणि तात्विक प्रवाह राजकीय इस्लामच्या अनेक दाव्यांना शक्तिशाली प्रत्युत्तर देतात. वैचारिक निरंकुशवादाला समर्थन देणाऱ्या तात्विक आधारांना इब्न अरबी यांनी आव्हान दिले. त्यांची दैवी एकतेची (वहदत अल-वजूद) कल्पना एक सत्य सांगते.

देव स्वतःला अंतहीन रूपांमध्ये नेहमी प्रकट करतो. सत्यापर्यंत पोहोचण्याचा आपला मार्ग नेहमीच अपूर्ण आणि नैतिकदृष्ट्या मागणी करणारा असतो. सत्यावर केवळ स्वतःचीच मक्तेदारी सांगण्याचा दावा—विशेषतः राजकीय माध्यमांद्वारे—हे इब्न अरबी यांच्यासाठी आध्यात्मिक अपरिपक्वतेचे स्पष्ट लक्षण होते.

कुतुब यांना 'हाकिमिय्याह' आणि 'जाहिलिय्याह' यांमध्ये विभाजन दिसले. तर इब्न अरबी यांना मानवतेतील अनेक दैवी चिन्हे जाणवली, जी केवळ राजकीय निष्ठेपुरती मर्यादित ठेवता येणार नाहीत.

रुमी यांनी या तात्विक मोकळेपणाचे रूपांतर अत्यंत मानवी आणि नैतिक दृष्टिकोनात केले. इस्लामची त्यांची आवृत्ती सर्वसमावेशक, आनंदी आणि कठोर सीमांपासून सावध राहणारी होती. आध्यात्मिक जीवनाच्या केंद्रस्थानी कायदा नव्हता, तर प्रेम होते. परिवर्तन हे त्याचे मुख्य उद्दिष्ट होते, नियंत्रण नाही.

स्वतःची धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा राजकीय ओळख निरंकुश करण्यास रुमींनी दिलेला नकार हा सापेक्षतावादाचा प्रकार नव्हता. संस्थात्मक अनुरूपतेमुळे नैतिकतेची खोली कधीही कमी होऊ शकत नाही, हा त्यांचा ठाम विश्वास होता. याउलट, राजकीय इस्लाम नियंत्रणापासून सुरू होतो आणि सरतेशेवटी एका आध्यात्मिक शून्याकडे घेऊन जातो.

भारताच्या संदर्भात दिल्लीचे शहा वलीउल्ला एक आवश्यक विरोधी दृष्टिकोन मांडतात. ते इस्लामी कायदा आणि प्रेषित परंपरेशी प्रामाणिकपणे बांधलेले होते. पण त्यांनी कायद्याकडे राजकीय शस्त्र म्हणून पाहिले नाही, तर एक नैतिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहिले.

इस्लामी विचारसरणीत ऐतिहासिक बदल, सांस्कृतिक विविधता आणि संदर्भानुसार असलेले तर्क महत्त्वाचे असल्याचे त्यांनी मान्य केले. त्यांचा मुख्य भर नैतिक संतुलन, सामाजिक सुसंवाद आणि आध्यात्मिक नूतनीकरणावर होता. एकसमान राजकीय व्यवस्था निर्माण करणे हे त्यांचे ध्येय नव्हते.

शहा वलीउल्ला यांच्या माध्यमातून मौदुदीचे चुकीचे वाचन करणे म्हणजे केवळ नैतिक तत्त्वज्ञान आणि राजकीय अभियांत्रिकी यांची गल्लत करण्यासारखे आहे. कुराण स्वतःच या पारंपारिक संयमाला भक्कम पाठिंबा देते. धर्माला राजकीय चाचणी बनवण्यास कुराण वारंवार स्पष्टपणे नकार देते.

"धर्मात कोणतीही सक्ती नाही" (२:२५६) ही केवळ एक धोरणात्मक सवलत नाही. हे एक महत्त्वाचे धार्मिक तत्त्व आहे. "जर देवाची इच्छा असती, तर त्याने तुम्हाला एकच समाज बनवले असते" (५:४८) यावरून स्पष्ट होते की विविधता हा दैवी हेतूचाच एक भाग आहे. ते ऐतिहासिक अपयशाचे लक्षण नाही.

कुराण न्याय, करुणा, विश्वास आणि सल्लामसलत यावर सातत्याने भर देते. पण एखाद्या विशिष्ट राजकीय व्यवस्थेला समर्थन देण्याबाबत ते नेहमी शांत असते. ही शांतता एका नैतिक दृष्टिकोनाला प्रतिबिंबित करते. संस्थात्मक स्वरूपापेक्षा ते नेहमी नैतिक मार्गदर्शनाला अधिक महत्त्व देते.

तलाल असद यांच्या इस्लामच्या अभ्यासातून एक गोष्ट अत्यंत स्पष्ट होते. राजकीय इस्लाम हे धर्माचे पुनरुज्जीवन नसून ती एक फाळणी का आहे, हे या अभ्यासातून दिसून येते. ऐतिहासिकदृष्ट्या पाहिल्यास, इस्लामने नेहमीच एक जिवंत आणि अत्यंत सक्रिय नैतिक परंपरा म्हणून काम केले.

ही परंपरा शिकवण, विविध विधी, अनेक अर्थ लावणे आणि नैतिक संवर्धनातून आकार घेत गेली. राजकीय इस्लाम मात्र या गतिमान परंपरेला एका अत्यंत कठोर आणि बंदिस्त प्रणालीमध्ये पूर्णपणे बदलून टाकतो. तो त्याला त्याच्या आध्यात्मिक समृद्धीपासून वेगळे करतो.

यात कायदा विकासाचा मार्ग न राहता तो अत्यंत कठोर अंमलबजावणीचे स्वरूप घेतो. विश्वास हा वैचारिक निष्ठेमध्ये पूर्णपणे बदलतो. समुदायाचे रूपांतर थेट एका राजकीय गटात होते. आधुनिकतेला विरोध करण्याऐवजी, राजकीय इस्लाम खऱ्या अर्थाने आधुनिक राष्ट्र-राज्याच्या नोकरशाही मानसिकतेचे प्रतिबिंब बनून समोर येतो.

भारतात या वैचारिक बदलाचे परिणाम विशेषतः विनाशकारी राहिले आहेत. भारतीय इस्लाम पारंपारिकरित्या एक खोलवर रुजलेली आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या समृद्ध परंपरा म्हणून पुढे आला आहे. सुफीवाद, विविध स्थानिक भाषा, सामायिक सामाजिक जीवन आणि नैतिक सहअस्तित्व यांचा त्याच्यावर खोल प्रभाव आहे.

हा 'ताअरुफ'चा—म्हणजेच सततच्या विरोधाऐवजी परस्पर समजून घेण्याचा इस्लाम होता. मौदुदी आणि कुतुब यांच्या कल्पनांनी या नैसर्गिक सुसंवादाला पूर्णपणे विस्कळीत केले.

वैविध्यपूर्ण समाजातील नैतिक योगदानकर्ते म्हणून पाहण्याऐवजी, मुस्लिमांनी स्वतःला एक अडचणीत आलेला वैचारिक आणि अल्पसंख्याक गट म्हणून पाहावे, यासाठी त्यांना प्रवृत्त करण्यात आले. या बदलामुळे सामाजिक एकाकीपणा आला पण त्यांना सक्षमीकरण मिळाले नाही. त्यांना केवळ राजकीय चिंता मिळाली, पण आध्यात्मिक खोली मात्र मिळाली नाही.

जागतिक स्तरावरही राजकीय इस्लामचे अत्यंत भयंकर परिणाम झाले आहेत. त्याने अनेक अतिरेकी गटांना धर्मशास्त्रीय आणि चुकीची वैधता दिली आहे. हुकूमशाही आणि जुलमी राजवटींना धार्मिक समर्थन दिले आहे. शिवाय, इस्लामोफोबियाला अनेक हानिकारक आणि चुकीचे 'स्टिरिओटाइप' देखील पुरवले आहेत.

जेव्हा इस्लामला मुख्यत्वे एक राजकीय विचारधारा म्हणून पाहिले जाते, तेव्हा मुस्लिमांकडे अनेकदा राजकीय संशयित म्हणून पाहिले जाते. सर्वात दुर्दैवी गोष्ट ही आहे की, ज्यांनी मुस्लिम प्रतिष्ठा पूर्ववत करण्याचे ध्येय ठेवले होते, त्यांनी अनावधानाने इस्लामबद्दलचा जागतिक संशय अधिक वाढवला.

सरतेशेवटी, राजकीय इस्लामचे हे अपयश राजकीय बनण्यापूर्वीच अध्यात्मिक आहे. ते सत्य आणि सत्ता, नियंत्रण आणि मार्गदर्शन, तसेच श्रद्धा आणि विचारधारा यांच्यात गोंधळ निर्माण करते. अरेन्ड् यांनी एक गंभीर इशारा दिला होता की विचारधारा नेहमी नैतिक निर्णय घेण्याची क्षमता नष्ट करते.

व्होगेलिन यांनी अशी सावधगिरी बाळगली होती की अतिंद्रिय आदर्शांना ऐतिहासिक संदर्भांमध्ये बळजबरीने लागू केल्यास ती एक आध्यात्मिक आपत्ती ठरते. असद आपल्याला ही आठवण करून देतात की परंपरा केवळ अमूर्त संकल्पनांमधून नाही तर जिवंत अनुभवांतून अधिक विकसित होतात.

शास्त्रीय इस्लामने ही गोष्ट नैसर्गिकरित्या ओळखली होती. नीतिशास्त्र अत्यंत विस्तृतपणे विकसित करताना त्यांनी राजकीय सिद्धांत मर्यादित ठेवले. स्वतःला सिद्ध करण्यासाठी इस्लामला जगावर राजकीय वर्चस्व गाजवण्याची अजिबात गरज नाही.

त्याने सर्वांच्या विवेकाला प्रकाश दिला पाहिजे, सद्गुणांना खतपाणी घातले पाहिजे आणि लोकांच्या नाजूक नैतिक प्रवासात त्यांना साथ दिली पाहिजे. विशेषतः भारतात इस्लामची गमावलेली प्रतिष्ठा पुन्हा मिळवायची असेल, तर संकुचित वैचारिक चौकटीतून बाहेर पडायला हवे.

इतरांवर आपले वर्चस्व न लादता, स्वतःच्या अस्तित्वावर खंबीरपणे उभे राहण्याची ताकद धर्माने पुन्हा मिळवली पाहिजे. ही श्रद्धा इतकी भक्कम आणि सर्वसमावेशक असावी की ती कुणालाही दूर न लोटता सर्वांना सामावून घेईल.