मंजीत ठाकूर

आजचे जग बारुदाच्या ढिगाऱ्यावर बसले आहे. जर आपण जागतिक नकाशावर नजर टाकली, तर शांततेची बेटे कमी आणि संघर्षाचे निखारे अधिक दिसतात. रशिया-युक्रेनची न संपणारी युद्धभूमी असो, ढिगाऱ्यात बदलत असलेल्या गाझाच्या गल्ल्या असोत, सुदानमधील रक्तरंजित यादवी असो किंवा म्यानमारच्या धुमसणाऱ्या सीमा असोत. आज संपूर्ण मानवता स्वतःच निर्माण केलेल्या द्वेषाच्या आगीत होरपळत आहे.

आधुनिक विज्ञानाने आपल्याला विनाशाची अत्यंत घातक शस्त्रे नक्कीच दिली. पण शांततेने जगण्याचे शहाणपण मात्र आपल्याकडून हिरावून घेतले. अशा अत्यंत गंभीर परिस्थितीत २५०० वर्षांपूर्वी वर्धमान महावीरांनी मांडलेली तत्त्वे केवळ 'धार्मिक उपदेश' वाटत नाहीत. जागतिक अस्तित्व वाचवण्यासाठी ते एक मोठे 'रणनीतिक सूत्र' असल्याचे स्पष्ट जाणवते.

भगवान महावीरांचे तत्त्वज्ञान मुख्यत्वे तीन स्तंभांवर उभे आहे. आजच्या भू-राजकीय संकटांवर हा एक अत्यंत अचूक उपाय वाटतो. महावीरांच्या मते अहिंसा म्हणजे भित्रेपणा नाही. तर ती जगातील सर्वात मोठी ताकद आहे. "अहिंसा परमो धर्मः," असा मोठा संदेश त्यांनी जगाला दिला होता.

सध्या रशिया आणि युक्रेन तसेच अमेरिका-इस्रायल-इराण यांच्यात सुरू असलेला संघर्ष हा मुळात 'अहंकार' आणि 'विस्तारवाद' यातूनच निर्माण झाला आहे. हिंसा केवळ शरीराची नसते, तर ती वाणी आणि विचारांचीही असते, अशी मोठी शिकवण महावीर देतात.

जोपर्यंत एक राष्ट्र दुसऱ्या राष्ट्राचे अस्तित्व अत्यंत सहिष्णुतेने स्वीकारणार नाही, तोपर्यंत युद्धाचे ढग अजिबात दूर होणार नाहीत. त्यांचा 'जगा आणि जगू द्या' हा विचार आजच्या काळातील हिंसक तत्त्वाला एक अत्यंत उत्तम आणि मानवी पर्याय आहे.

आजच्या जगात सर्वात मोठा संघर्ष 'विचारधारेचा' आहे. 'माझेच सत्य हे एकमेव सत्य आहे', हा दुराग्रहच इस्रायल-पॅलेस्टाईनसारख्या दशकानुदशके जुन्या संघर्षांचे मूळ कारण आहे. महावीरांनी 'अनेकांतवाद' हा अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत मांडला. सत्याचे अनेक पैलू असू शकतात, असा याचा सरळ अर्थ आहे.

आजच्या राजकारण्यांनी आणि राष्ट्रांच्या नेत्यांनी जर 'अनेकांतवाद' स्वीकारला, तर त्यांच्या ज्ञानात मोठी भर पडेल. विरोधी पक्षाचेही स्वतःचे एक सत्य असू शकते, हे त्यांना नक्कीच समजेल. हे तत्त्व 'वैचारिक सहिष्णुता' निर्माण करते.

जर आपण दुसऱ्याच्या दृष्टिकोनाला योग्य स्थान देण्यास सुरुवात केली, तर संवादाची दारे आपोआप उघडतील. युद्धाची भीषणताही स्वतःहून संपुष्टात येऊ लागेल. अनेकांतवाद हा खऱ्या अर्थाने आधुनिक 'लोकशाही' आणि 'बहुलवादाचा' मुख्य आत्मा आहे.

बहुतांश युद्धे ही जमीन, तेल, पाणी किंवा खनिजे बळकावण्यासाठीच लढली गेली आहेत, याला इतिहास पूर्णपणे साक्ष आहे. सुदान आणि मध्य आफ्रिकेत सुरू असलेल्या यादवीमागे संसाधनांची आंधळी शर्यतच कारणीभूत आहे. महावीरांचा 'अपरिग्रह' (गरजेपेक्षा जास्त साठा न करणे) हा सिद्धांत आजच्या 'उपभोक्तावादावर' एक अत्यंत मोठा आणि थेट प्रहार आहे.

मनुष्य आणि राष्ट्रांनी आपल्या गरजा मर्यादित ठेवायला शिकले पाहिजे. तसे झाल्यास संसाधनांसाठी होणारी ही मोठी मारामारी कायमची थांबू शकते. अपरिग्रह हा केवळ वैयक्तिक त्याग नाही. तर ते एक अत्यंत उत्तम 'आर्थिक मॉडेल' आहे. हे मॉडेल पर्यावरणीय समतोल आणि जागतिक न्यायाची मोठी शिकवण देते.

आज संपूर्ण जग दोन मोठ्या गटांत विभागले गेले आहे. एका बाजूला 'नाटो'सारख्या लष्करी आघाड्या आहेत, तर दुसऱ्या बाजूला त्यांचे विरोधक आहेत. या गटबाजीने शीतयुद्धाचा तो जुना काळ पुन्हा एकदा परत आणला आहे. आजच्या काळात 'अण्वस्त्रांचा धाक' हाच शांततेचा एकमेव आधार मानला जात आहे. पण केवळ भीतीवर आधारलेली ही शांतता खरोखरच टिकू शकेल का? हा एक मोठा प्रश्न आहे.

आजच्या काळात तिसरे महायुद्ध सुरू झाले आहे, असेच स्पष्ट चित्र दिसत आहे. हे युद्ध जगाच्या वेगवेगळ्या भागात तुकड्या-तुकड्यांत लढले जात आहे. इराण-अमेरिका-इस्रायल आणि रशिया-युक्रेनसह लहान-मोठी युद्धे, यादवी आणि वांशिक संघर्ष एकत्र केले, तर सध्या जगभरात तब्बल ६७ युद्धे सुरू आहेत.

म्यानमारपासून सीरियापर्यंत आज भाऊच भावाच्या रक्ताला तहानलेला दिसत आहे. अशा अत्यंत भीषण परिस्थितीत महावीरांचा 'आत्मौपम्य' (स्वतःप्रमाणेच इतरांना समजणे) हा सिद्धांत खूपच महत्त्वाचा ठरतो. जेव्हा आपण दुसऱ्याचे दुःख आपले स्वतःचे दुःख मानायला लागतो, तेव्हा हातातील तलवार आपोआप खाली गळून पडते.

हा काळ माहितीच्या युद्धाचा आहे. आज द्वेष पसरवण्यासाठी 'डिजिटल हिंसेचा' मोठा आधार घेतला जात आहे. महावीरांची 'सत्य' आणि 'अचौर्य' (चोरी न करणे) ही शिकवण आपल्याला एक मोठा विचार देते. दिशाभूल करणाऱ्या माहितीच्या माध्यमातून एखाद्याच्या प्रतिष्ठेची चोरी करणे, ही देखील एक प्रकारची मोठी हिंसाच आहे.

भगवान महावीरांनी राजपाट सोडून जंगलात तपश्चर्या केली, कारण त्यांना जगापासून दूर पळायचे नव्हते. माणसाच्या आत लपलेल्या 'अंतर्गत शत्रूंवर' म्हणजेच राग, अहंकार, माया आणि लोभ यावर विजय मिळवण्यासाठी त्यांनी हा मोठा मार्ग निवडला होता.

"हजारो योद्ध्यांवर विजय मिळवणे खूप सोपे आहे, पण स्वतःवर विजय मिळवणे हाच खरा आणि सर्वात मोठा विजय आहे," असे त्यांनी अत्यंत स्पष्टपणे सांगितले होते.

आजच्या काळातील पुतिन, नेतन्याहू किंवा इतर जागतिक नेत्यांना ज्या विजयाची मोठी आस लागली आहे, तो विजय मृतदेहांच्या ढिगाऱ्यावरून जातो. पण महावीरांचा विजय 'हृदयपरिवर्तनापासून' सुरू होतो. वर्तमान जगाला जर तिसऱ्या महायुद्धाच्या भीषणतेपासून वाचायचे असेल, तर 'संयुक्त राष्ट्रांच्या' जाहीरनाम्यासोबतच महावीरांच्या 'अनेकांतवादाचा' जाहीरनामाही आपल्या पटलावर ठेवावाच लागेल.

भगवान महावीर आज केवळ जैन धर्माचे तीर्थंकर राहिले नाहीत. ते एक 'जागतिक नागरिक' म्हणून जगासाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरले आहेत. त्यांची शिकवण एका 'मलमपट्टीसारखी' आहे. युद्धग्रस्त जगाच्या खोल जखमा भरून काढण्याची मोठी ताकद या शिकवणीत आहे. शांतता ही केवळ लष्कराच्या माध्यमातून येणार नाही. 'परस्परोपग्रहो जीवानाम्' म्हणजेच सर्व सजीव एकमेकांना पूरक आहेत, याच विचारातून खऱ्या अर्थाने जगात शांतता प्रस्थापित होईल.

(लेखक हे अनेक पुस्तकांचे लेखक असून 'आवाज द व्हॉईस'चे 'एव्ही' संपादक आहेत.)