डॉ. चबिना हसन
दौलत रहमान
आसामच्या शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक जगताच्या एका शांत कोपऱ्यात एक जिद्दी तरुण महिला पुरातत्वशास्त्रज्ञ वारसा जतनाची व्याख्या बदलण्याचे काम करत आहे. डॉ. चबिना हसन सध्या आसाम सरकारच्या पुरातत्व संचालनालयात उपसंचालक म्हणून कार्यरत आहेत. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात जिद्द, आवड आणि ध्येय पाहायला मिळते. मानववंशशास्त्राची एक विद्यार्थिनी ते भारताला एका ऐतिहासिक वारशाची जागतिक ओळख मिळवून देणारी महत्त्वाची व्यक्ती, असा त्यांचा प्रवास आहे. हा प्रवास केवळ व्यावसायिक यशाचा नाही. तो वैयक्तिक बदल आणि चिकाटीची एक उत्तम साक्ष देतो.
गुवाहाटी येथील 'सेंट मेरीज कॉन्व्हेंट' स्कूलमधून डॉ. हसन यांचे शालेय शिक्षण पूर्ण झाले. त्यानंतर त्यांनी 'कॉटन कॉलेज'मधून उच्च शिक्षण घेतले. पुढे त्यांनी गुवाहाटी विद्यापीठातून मानववंशशास्त्र विषयात पदव्युत्तर पदवी पूर्ण केली. यात त्यांनी 'प्रगत प्रागैतिहासिक पुरातत्वशास्त्र' या विषयात विशेष प्राविण्य मिळवले.
सन २०२१ मध्ये त्यांनी आपली पीएच.डी. पूर्ण केली. कामरूप जिल्ह्यातील गणेश मूर्तींच्या खडकांवरील कोरीव कामांवर त्यांनी आपला हा शोधनिबंध लिहिला होता. परंतु पुरातत्व क्षेत्रात येणे हा त्यांचा आधीपासून ठरलेला विचार नव्हता. लहान वयात झालेल्या लग्नामुळे त्यांच्या आयुष्यातील प्राधान्यक्रम बदलले होते. केवळ करिअर उभे करण्याची एक गरज म्हणून सुरू झालेले काम पुढे त्यांच्या आयुष्याची मुख्य आवड बनले.
सन २००९ मध्ये डॉ. हसन आसामच्या पुरातत्व संचालनालयात अन्वेषण अधिकारी म्हणून रुजू झाल्या. सुरुवातीच्या वर्षांत त्यांच्यासमोर अनेक भावनिक आव्हाने होती. विशेषतः क्षेत्रकार्य म्हणजेच मैदानी संशोधन आणि मातृत्व यांचा ताळमेळ घालणे कठीण जात होते. मोहिमेवर जाताना आपल्या लहान मुलाला मागे सोडणे खूप वेदनादायी होते. परंतु या विषयाबद्दल वाढणाऱ्या आकर्षणाने त्यांना या संकटातून मार्ग काढण्याचे बळ दिले.
काळाच्या ओघात इतिहास उलगडण्याचा आनंद आणि भूतकाळाशी जोडले जाण्याची प्रक्रिया यामुळे त्या एक समर्पित पुरातत्वशास्त्रज्ञ बनल्या. आज त्या प्राचीन अवशेष हातात घेण्याच्या आणि मानवी इतिहास जोडण्याच्या अनुभवाचे वर्णन "जादू" असे करतात.
चराईदेव मैदानला जागतिक वारशाचा बहुमान
त्यांच्या कारकिर्दीतील सर्वात महत्त्वाचा टप्पा जुलै २०२४ मध्ये आला. चराईदेव मैदान या ऐतिहासिक स्थळाला युनेस्कोचा 'जागतिक वारसा स्थळ' म्हणून दर्जा मिळवून देण्यात त्यांनी अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावली. या तीन वर्षांच्या प्रकल्पात त्यांनी तांत्रिक अधिकारी आणि नंतर उपसंचालक म्हणून प्रत्येक टप्प्यावर काम केले.
उत्खनन, स्थळ व्यवस्थापन, संग्रहालय उभारणी आणि पर्यटन माहिती केंद्राची स्थापना यात त्यांचा थेट सहभाग होता. हा प्रवास अजिबात सोपा नव्हता. स्थानिक लोकांचा विश्वास जिंकणे हे त्यांच्यासमोरील सर्वात मोठे आव्हान होते. त्यासाठी त्यांना वर्षभर स्थानिक लोकांशी सतत संवाद आणि चर्चा करावी लागली. हे यश म्हणजे सांघिक काम, चिकाटी आणि वारसा जतनासाठी असलेल्या सामायिक बांधिलकीचे फलित असल्याचे त्या सांगतात.
क्षेत्रकार्यातील यशाव्यतिरिक्त राज्य प्रशासनातील त्यांच्या भूमिकेमुळे समाजाला मोठा फायदा होत आहे. सरकारी चौकटीत काम करत त्या वारसा संवर्धनासाठीची धोरणे ठरवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत. यामुळे आसामचा समृद्ध ऐतिहासिक वारसा भावी पिढ्यांसाठी सुरक्षित राहत आहे. त्यांचे प्रयत्न प्रशासन आणि स्थानिक लोक यांच्यातील दरी सांधण्याचे काम करतात. यामुळे लोकांमध्ये त्यांच्या सांस्कृतिक संपत्तीबद्दल जागरूकता, सहभाग आणि आपुलकीची भावना निर्माण होत आहे.
ऐतिहासिक स्थळांच्या पायाभूत सुविधांचा विकास करणे, वारसा पर्यटनाला चालना देणे आणि लोकसहभाग वाढवणे या उपक्रमांमुळे त्या केवळ भूतकाळ सुरक्षित करत नाहीत. त्या प्रादेशिक विकास आणि शाश्वत उपजीविकेसाठी देखील मोठे योगदान देत आहेत. प्रभावी प्रशासनाचा पाठिंबा मिळाल्यास पुरातत्वशास्त्र हे शिक्षण, अस्मिता आणि सामाजिक-आर्थिक विकासाचे एक शक्तिशाली साधन कसे बनू शकते, हे त्यांच्या कामाने दाखवून दिले आहे.
दिमा हसाओ येथील दुर्मिळ शोध
डॉ. हसन यांचे काम केवळ चराईदेवपुरते मर्यादित नाही. दिमा हसाओ जिल्ह्यातील खोबाक गावात त्यांनी केलेले उत्खनन हा त्यांचा एक अत्यंत उल्लेखनीय प्रकल्प आहे. वीज आणि मोबाईल नेटवर्क नसलेल्या अत्यंत कठीण परिस्थितीत ही मोहीम राबवण्यात आली होती. या उत्खननात भारतात यापूर्वी कधीही न आढळलेल्या दुर्मिळ अशा महापाषाण युगीन रचनांचा शोध लागला.
लाओस देशात आढळणाऱ्या प्राचीन दगडाच्या रांजणांशी साम्य असणारी ही अनोखी स्मारके आहेत. हा शोध आशिया खंडातील प्राचीन स्थलांतराचे नमुने आणि आग्नेय आशियाशी असलेल्या संबंधांचे संकेत देतो. हे निष्कर्ष ईशान्य भारतातील प्रागैतिहासिक संस्कृती समजून घेण्याच्या दृष्टिकोनाला एक नवीन आकार देऊ शकतात.
त्यांच्या या योगदानाची शासनाने योग्य दखल घेतली आहे. चराईदेव प्रकल्पातील उत्कृष्ट कामगिरीबद्दल त्यांना आणि त्यांच्या टीमला प्रतिष्ठित 'कर्मश्री पुरस्कार' देऊन सन्मानित करण्यात आले. सन २०२३-२४ या वर्षातील सार्वजनिक प्रशासनातील उत्कृष्टतेसाठीचा हा आसामच्या मुख्यमंत्र्यांचा मानाचा पुरस्कार आहे. हा क्षण आपल्या मुकुटात 'हिरा' जोडणारा असल्याच्या भावना त्यांनी व्यक्त केल्या.
पुढील काळात पुरातत्वशास्त्र अधिक सर्वसमावेशक आणि लोकांपर्यंत पोहोचवण्यावर डॉ. हसन यांचा भर आहे. आसाममध्ये एकूण १७१ पुरातत्व स्थळे आहेत आणि त्या तुलनेत कर्मचारी संख्या खूप कमी आहे. यामुळेच त्या संवर्धन कार्यात लोकसहभाग, सहकार्य आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यावर भर देतात. मैदानी कामाव्यतिरिक्त त्या शैक्षणिक लेखन आणि प्रसारासाठी कटिबद्ध आहेत. तरुणांच्या मनात इतिहासाबद्दल उत्सुकता निर्माण करणे आणि सांस्कृतिक वारशाचा अभिमान जागवणे हा यामागचा उद्देश आहे.
प्रगतीशील विचार आणि पाककलेचे स्वप्न
मुस्लिम समाजातील महिलांच्या व्यावसायिक भूमिकांविषयीच्या सामाजिक दृष्टिकोनावर डॉ. हसन आपल्या अनुभवातून कृतज्ञता व्यक्त करतात. पुरोगामी विचारांचे वडील आणि प्रोत्साहन देणाऱ्या कुटुंबामुळे त्यांना आपल्या महत्त्वाकांक्षांशी कधीही तडजोड करावी लागली नाही. महिलांना त्यांची ध्येये साध्य करण्यासाठी सक्षम बनवण्यात साहाय्यक वातावरण आणि योग्य विचारसरणी अत्यंत महत्त्वाची असते, असा त्यांचा ठाम विश्वास आहे.
तरुण पिढीमध्ये इतिहासाबद्दल कमी होत चाललेल्या आवडीवर त्या एक संतुलित दृष्टिकोन मांडतात. पारंपारिक शिक्षण पद्धती कंटाळवाणी वाटू शकते. परंतु इतिहास आणि पुरातत्वशास्त्र गोष्टींच्या माध्यमातून आणि वास्तविक अनुभवांवरून मांडल्यास ते नक्कीच आकर्षक बनू शकते. भूतकाळ आपल्याला खूप काही शिकवतो, असे सांगत त्या अधिक संवादात्मक आणि जवळच्या वाटणाऱ्या शिक्षण पद्धतीचा आग्रह धरतात.
व्यावसायिक ओळखीपलीकडे डॉ. हसन यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची एक सर्जनशील बाजू देखील आहे. त्यांना स्वयंपाकाची प्रचंड आवड आहे. स्वयंपाकघरात नवनवीन प्रयोग करणे त्यांना आवडते. इतिहासाचे तुकडे जोडण्याप्रमाणेच त्या वेगवेगळ्या चवींचे मिश्रण करतात. एका २० वर्षांच्या मुलाची आई असलेल्या डॉ. हसन आजही मनात एक वेगळे स्वप्न जपून आहेत. त्यांना भविष्यात एक उत्तम शेफ म्हणजेच पाककला तज्ज्ञ बनण्याची इच्छा आहे. भूतकाळ उकरणारी व्यक्ती देखील भविष्यातील सुंदर स्वप्ने पाहू शकते, हेच त्यांनी दाखवून दिले आहे.
डॉ. चबिना हसन यांची गोष्ट केवळ उत्खनन आणि शोधापुरती मर्यादित नाही. ती हिंमत, बदल स्वीकारण्याची तयारी आणि लोकांना त्यांच्या मुळांशी जोडण्याच्या धडपडीची आहे. या कार्यातून त्या केवळ इतिहास जपत नसून सांस्कृतिक जागरूकता वाढवून, समुदाय विकासाला पाठिंबा देऊन एका जागरूक भविष्याची निर्मिती करत आहेत.
.jpeg)
_(1).jpg "डॉ. सय्यद मुबीन झेहरा")
_(2).jpg "डॉ. सोफिया बानू")