डॉ. अदीला अब्दुल्ला
एम. श्रीलता
रोज सकाळी बस स्टॉपवर वाट पाहताना आपल्या मनात अनेकदा एक विचार येतो. पहाटे एवढ्या लवकर उठून रस्ते कोणी स्वच्छ केले असतील? प्रत्येक घर किंवा दुकानातून रोज एवढा कचरा निघतो, तरीही आपले शहर कचऱ्याचा डेपो होण्यापासून कसे वाचते? हा विचार कधीतरी डोकावून जातो. किंवा याच्या अगदी उलट परिस्थिती पाहायला मिळते.
या सर्व गोष्टींची काळजी घेणारी एक सार्वजनिक व्यवस्था आपल्या अवतीभवती असते. ही व्यवस्था बहुतांश वेळा पडद्याआड राहूनच काम करते. रस्त्यावरील कचरा अचानक गायब होतो. कल्याणकारी योजना काही लोकांपर्यंत पोहोचतात, तर काही जण त्यापासून वंचित राहतात. सरकारी कार्यालयांचे कामकाज फायली आणि मंजुरीच्या माध्यमातून पुढे सरकत राहते. या रोजच्या घडामोडींमागे काही प्रशासकीय अधिकारी असतात. हे अधिकारी कोणत्याही एकांतात निर्णय घेत नाहीत. ते अनेक कर्मचाऱ्यांचा समावेश असलेल्या एका मोठ्या जिवंत व्यवस्थेचे उत्तम समन्वयकासारखे काम करतात.
भारतीय प्रशासकीय सेवेतील (केरळ कॅडर) अधिकारी डॉ. अदीला अब्दुल्ला याच श्रेणीतील एक कुशल प्रशासक आहेत. केरळमधील मलबार भागातून भारतीय सनदी सेवेत प्रवेश करणाऱ्या सुरुवातीच्या मुस्लिम महिलांमध्ये त्यांचे नाव आदराने घेतले जाते. सध्या त्या केरळ सरकारच्या सामाजिक न्याय विभागामध्ये विशेष सचिव म्हणून कार्यरत आहेत. सार्वजनिक प्रशासनातील अत्यंत संवेदनशील मानल्या जाणाऱ्या जागेवर त्या काम करत आहेत. येथेच सरकारी धोरणे आणि मानवी गरिबीचा थेट संबंध येतो.
दुर्बलांच्या सन्मानासाठी रात्रंदिवस धडपड
सामाजिक न्याय विभाग हा प्रामुख्याने समाजाच्या मुख्य प्रवाहापासून दूर राहिलेल्या घटकांसाठी काम करतो. यामध्ये दिव्यांग व्यक्ती, ज्येष्ठ नागरिक आणि तृतीयपंथी समुदाय यांचा समावेश होतो. हे लोक केवळ मदतीसाठीच नव्हे, तर समाजात मानाने जगण्यासाठी पूर्णपणे राज्यावर अवलंबून असतात. अशा संवेदनशील जागेवर काम करताना केवळ फायली पुढे सरकवणे पुरेसे नसते. सरकारी योजना प्रत्यक्ष जमिनीवर लोकांपर्यंत योग्य रीतीने पोहोचवणे गरजेचे असते.
या विभागांना एकाच वेळी दोन आघाड्यांवर काम करावे लागते. एका बाजूला लाभार्थ्यांची संख्या प्रचंड मोठी असते. दुसऱ्या बाजूला त्यांच्या गरजा अतिशय वेगवेगळ्या असतात. अशा परिस्थितीत डॉ. अदीला अब्दुल्ला या सरकारी कार्यक्रम आणि सामान्य जनता यांच्यातील एक मजबूत दुवा म्हणून काम करत आहेत. या सर्व योजना योग्य आणि गरजू लोकांपर्यंत पोहोचतील, याची खात्री त्या करतात.
घनकचरा व्यवस्थापनाचे मोठे आव्हान
या पदावर येण्यापूर्वी डॉ. अदीला अब्दुल्ला केरळमधील एका महत्त्वाकांक्षी शहरी प्रकल्पाशी जोडलेल्या होत्या. 'केरळ सॉलिड वेस्ट मॅनेजमेंट प्रोजेक्ट' असे या प्रकल्पाचे नाव होते. या प्रकल्पाचे उद्दिष्ट अतिशय कठीण होते. कचरा गोळा करणे, त्याचे वर्गीकरण करणे, त्यावर प्रक्रिया करणे आणि त्याची विल्हेवाट लावणे ही संपूर्ण साखळी त्यांना सुरळीत करायची होती.
हा प्रकल्प एकूण ९३ नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये पसरलेला होता. राज्य, जिल्हा आणि ब्लॉक पातळीवर आंतरराष्ट्रीय संस्थांच्या मदतीने हे काम सुरू होते. या संपूर्ण कार्यक्रमाचा मुख्य आधार म्हणून डॉ. अदीला अब्दुल्ला यांनी काम पाहिले. या साखळीतील सर्व दुवे एकमेकांशी जोडलेले राहतील, याची काळजी त्यांनी घेतली.
केरळ सरकारच्या 'केरळ कॉलिंग' या अधिकृत मासिकातील एका लेखात त्यांनी या प्रकल्पाविषयी सविस्तर लिहिले आहे. या कामातील आव्हानांचा उल्लेख करताना त्यांनी स्पष्ट केले की, हा प्रकल्प तात्पुरत्या मलमपट्टीसाठी नसून दीर्घकालीन उपायांसाठी काम करत आहे. कचरा व्यवस्थापनाकडे केवळ एक आवर्ती संकट म्हणून न पाहता, पुढील अनेक दशके टिकेल अशी पायाभूत सुविधा आणि क्षमता निर्माण करणे हे त्यांचे ध्येय होते. सामाजिक कल्याणाच्या कामातही त्यांच्या जुन्या प्रकल्पाप्रमाणेच धोरणांचे रूपांतर लोकांच्या प्रत्यक्ष अनुभवात करण्यासाठी समन्वय आणि जबाबदारीची मोठी गरज असते.
आईच्या इच्छेतून बेघरांना हक्काचे छप्पर
अशा उपक्रमांचे यश एका दिवसात दिसून येत नाही. या कामावरूनच पुढील दहा वर्षांतील राज्याचे चित्र निश्चित होणार असते. म्हणूनच पडद्यामागे काम करणाऱ्या या प्रशासकाची भूमिका अतिशय शांत आणि प्रसिद्धीच्या झगमगाटापासून दूर असते.
परंतु डॉ. अदीला अब्दुल्ला या लहानपणापासूनच अशा महत्त्वाच्या भूमिकेसाठी घडत गेल्याचे दिसते. नुकत्याच केलेल्या एका इन्स्टाग्राम पोस्टमध्ये त्यांनी आपल्या बालपणीची एक आठवण शेअर केली आहे. एकदा त्यांच्या आईने उघड्यावर राहणाऱ्या काही बेघर लोकांना पाहिले होते. त्या वेळी आई अदीला यांना म्हणाली होती की, पुढे जाऊन जर तुला कधी काही अधिकार किंवा शक्ती मिळाली, तर या बेघरांना नक्की मदत कर.
आज सामाजिक कल्याण विभागात विशेष सचिव म्हणून काम करताना अदीला अब्दुल्ला यांना आपल्या आईची ती इच्छा पूर्ण करता येत आहे. प्रत्येक आईने आपल्या मुलांसाठी असाच विचार केला पाहिजे. जगात कोणीही घराशिवाय रस्त्यावर झोपू नये, असे त्यांना वाटते. शहरी भागातील बेघरांसाठी त्यांनी आखलेला एक प्रकल्प त्यांच्या आईच्या त्याच जुन्या शब्दांतून प्रेरित झालेला आहे. त्या अशा प्रत्येक प्रेरणेला घट्ट धरून ठेवतात. हीच प्रेरणा त्यांना एक सकारात्मक बदल घडवणारी व्यक्ती बनवते.
वडिलांच्या गोष्टी आणि पुस्तकांचे अथांग विश्व
काही काळापूर्वी त्या नगरविकास विभागाचे नेतृत्व करत होत्या. त्या वेळी आपल्याला सर्वात जास्त प्रेरणा कोणाकडून मिळते, याचा त्यांनी विचार केला. ते दुसरे कोणी नसून त्यांचे वडील होते. त्या वडिलांना 'ओशो अब्दुल्ला' या नावाने हाक मारतात. अदीला यांनी फेसबुकवर लिहिलेली एक पोस्ट त्यांच्या वडिलांच्या आठवणींना उजाळा देणारी ठरली. त्यांचे वडील आजही त्यांच्या प्रत्येक कृतीला कसे प्रेरित करतात, हे त्यांनी त्यात लिहिले आहे.
त्यांनी लिहिले, "मी माझ्या संपूर्ण आयुष्यात माझ्या वडिलांना फक्त एकदाच प्रार्थना करताना पाहिले आहे, ती म्हणजे ईदची नमाज. परंतु ते इतरांना नेहमी मशिदीत जाण्यासाठी प्रोत्साहित करायचे. मी त्यांना कधीही कोणाची थट्टा करताना किंवा इतरांबद्दल वाईट बोलताना ऐकलेले नाही." त्यांच्या आई दिवसातून पाच वेळा अत्यंत श्रद्धेने नमाज पठण करायची. वडिलांचा त्याला कधीच विरोध नव्हता. त्या दोघांमध्ये एक अतिशय सुंदर नाते होते.
मलबारमधील रस्किन बाँडच्या एखाद्या कथेसारख्या वाटणाऱ्या आठवणींना उजाळा देत त्या लिहितात, "माहेमधून प्रवास करताना ते पानांमध्ये गुंडाळलेला तळलेल्या साबुदाण्याचा किंवा रताळ्याचा सुका मेवा आणायचे. सोबत अनेक गोष्टी घेऊन यायचे. मी त्यांची वाट पाहत बसायचे, कारण तिथूनच गोष्टींचा प्रवाह सुरू व्हायचा. त्या रात्री आमचा संवाद थेट झोप येईपर्यंत चालायचा."
त्या पुढे लिहितात, "माझे वडील आणि मी ते झोपेपर्यंत एकत्र बसायचो. त्याच रात्री माझी ओळख 'सिटाडेल', हरमन हेसे यांचे 'सिद्धार्थ', एम.टी. वासुदेवन नायर यांच्या कथा, पुनाथिल कुंजब्दुल्ला आणि खुशवंत सिंग यांच्या साहित्याशी झाली. मी जागी राहून त्यांच्या गोष्टी ऐकायचे, खायचे आणि वाचायचे. माझ्यासमोर एक अथांग जग खुले झाले होते." या गोष्टींचा त्यांच्यावर मोठा प्रभाव पडला आहे, हे त्यांच्या सोशल मीडियावरील लेखनातून स्पष्ट दिसते.
संस्कारांचे मोती आणि जगण्याची हिंमत
त्या पुढे सांगतात की, मोठे झाल्यावर तू नक्कीच नावारूपास येशील, असे सांगणारे दोनच लोक होते. एक म्हणजे त्यांचे वडील 'कुंजप्पा' (ओशो अब्दुल्ला) आणि दुसरे म्हणजे त्यांचे शेजारी 'पप्पेन'.
पप्पेन यांनी ज्योतिषशास्त्राचा अभ्यास केला होता आणि ते अनेक वर्षे मद्रासमध्ये राहिले होते. गुगल किंवा इंटरनेट नसलेल्या त्या काळात, त्यांच्या वडिलांशी आणि पप्पेन यांच्याशी होणारा संवाद म्हणजे जगाकडे पाहण्याची एक खिडकी होती.
त्या म्हणतात, "त्यांच्या माध्यमातून मी असे देश, लोक आणि गोष्टी पाहिल्या, ज्यांना मी प्रत्यक्ष कधीच भेटले नव्हते. अशा रीतीने मी आज जे काही आहे, ते बनण्याच्या विचाराकडे वळत गेले. सनदी सेवेत प्रवेश करण्यापूर्वीच त्या जगाने माझ्या विचारांना आकार दिला होता. मी त्या काळात शिकलेली मूल्ये आयुष्यभर जपण्याचा प्रयत्न करत आहे. ही मूल्ये मला जगण्याचे धैर्य देतात. मला विश्वास आहे की, ही मूल्ये कोणत्याही मुलीला जीवनात लढण्याचे मोठे बळ देऊ शकतात."
आपल्या वडिलांनी दिलेले काही महत्त्वाचे नियम त्यांनी आपल्या हृदयात साठवून ठेवले आहेत. या आशावादी आणि उदार शब्दांमधून त्यांना नेहमी नवी प्रेरणा मिळते. पहिला नियम आशेचा आहे. या पृथ्वीवर अगदी एकच माणूस उरला, तरीही आशा जिवंत राहते, असे त्यांच्या वडिलांनी सांगितले होते. तसेच, या जगात कोणीही अपरिहार्य नाही, आपल्या असण्या-नसण्याने आयुष्य थांबत नाही, हे जग सुरूच राहते. जोपर्यंत आपण स्वतः शेवटचा निकाल म्हणून अपयश स्वीकारत नाही, तोपर्यंत अपयश अस्तित्वातच नसते. सतत शिकत राहिले पाहिजे आणि जोपर्यंत आपण जिवंत आहोत, तोपर्यंत लोकांसाठी चांगले काम केले पाहिजे, हे विचार त्यांना मार्ग दाखवतात.
या सल्ल्यांचे वर्णन त्या 'मुथुकल' म्हणजेच संस्कारांचे मोती असे करतात. हे मोती त्यांच्या हृदयाच्या अगदी जवळ आहेत. समाजातील अत्यंत दुर्बल आणि गरीब लोकांच्या आयुष्याला स्पर्श करणाऱ्या या नोकरीत, हे ज्ञानाचे मोती त्यांना अधिक सक्षम आणि शक्तिशाली बनवत आहेत.
.jpeg)
_(1).jpg "डॉ. सय्यद मुबीन झेहरा")
_(2).jpg "डॉ. सोफिया बानू")
