अशहर आलम
तामिळनाडूतील पुदुक्कोट्टई येथे दर महिन्याला महिला एका अशा सभेसाठी एकत्र येतात, ज्याची कल्पना एका पिढीपूर्वी कोणाही केली नव्हती. या महिला स्वतःसोबत कौटुंबिक छळ, नवऱ्याने टाकून देणे, मनमानी घटस्फोट, वारसाहक्का नाकारणे आणि वर्षानुवर्षांची वेदनादायी शांतता अशा अनेक कहाण्या घेऊन येतात. येथे आल्यावर त्यांना पुरुषांच्या लवादासमोर उभे राहावे लागत नाही. त्यांच्या या वेदना समजून घेणाऱ्या, त्यांना कायदेशीर मार्ग दाखवणाऱ्या, त्यांचे समुपदेशन करणाऱ्या आणि त्यांचा गमावलेला सन्मान परत मिळवून देणाऱ्या इतर महिलाच येथे त्यांचे म्हणणे ऐकून घेतात.
हा मंच म्हणजेच तामिळनाडू मुस्लिम वुमेन्स जमात कमिटी होय. मुस्लिम महिलांनी स्वतःचे प्रश्न स्वतःच मांडावेत, यासाठी एका महिलेने घेतलेल्या पक्क्या निश्चयाचे हे फलित आहे. त्या रणरागिणीचे नाव डी. शरीफा खानम असे आहे. त्यांनी गेल्या चार दशकांमध्ये आपल्या सामाजिक कार्याच्या माध्यमातून हजारो महिलांचे आयुष्य पूर्णपणे बदलून टाकले आहे.
शरीफा खानम यांच्यासाठी न्यायाची ही लढाई अचानक सुरू झाली नाही. त्याची सुरुवात त्यांच्या बालपणातील निरीक्षणातून झाली होती. तामिळनाडूतील एका लहानशा गावात एका मोठ्या कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. त्या दहा भावंडांमध्ये सर्वात लहान होत्या. त्यांच्या वडिलांपासून वेगळे झाल्यानंतर त्यांच्या आईने एक उर्दू शिक्षिका म्हणून अत्यंत कष्टाने सर्व मुलांचा सांभाळ केला.
एका पारंपारिक आणि कर्मठ वातावरणात वाढल्यामुळे शरीफा यांनीही सुरुवातीला पुरुषांचे वर्चस्व हीच खरी वस्तुस्थिती मानली होती. पुरुषप्रधान व्यवस्था ही आव्हान देण्याची गोष्ट नसून ते जगण्याचे एक सोपे माध्यम आहे, असाच त्यांचा समज होता. परंतु शिक्षणाने त्यांची ही विचारसरणी हळूहळू पूर्णपणे बदलून टाकली.
त्यांच्या एका मोठ्या भावाने पुढे आयआयटी कानपूर येथे शिक्षण घेतले. त्यांनी शरीफा यांच्या शिक्षणातील महत्त्वाकांक्षा ओळखून त्यांना प्रोत्साहन दिले. भावाच्या मदतीमुळेच त्यांना 'अलिगढ मुस्लिम युनिव्हर्सिटी'मध्ये प्रवेश मिळाला. एका लहानशा गावातून देशातील एवढ्या मोठ्या विद्यापीठात गेल्यामुळे शरीफा यांना नवनवीन विचार, अनुभव आणि वादविवाद जवळून अनुभवता आले. या अनुभवाने त्यांची क्षितीजे रुंदावली. त्यांच्या या प्रवासातील सर्वात मोठा टर्निंग पॉईंट शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर आला.
१९८० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात पाटणा येथे एका महिला परिषदेचे आयोजन करण्यात आले होते. या परिषदेत शरीफा यांनी भाषांतरकार म्हणून काम केले. त्यांनी देशाच्या कानाकोपऱ्यातून आलेल्या महिलांचे हिंदी आणि इंग्रजीतील विचार तमिळ भाषेमध्ये अनुवादित केले. या परिषदेत अनेक महिलांच्या वेदनादायी कहाण्या ऐकताना त्यांना एक महत्त्वाची जाणीव झाली.
महिलांचे दुःख हे केवळ कोणत्याही एका प्रदेशापुरते, धर्मापुरते किंवा सामाजिक वर्गापुरते मर्यादित नाही, हे त्यांच्या लक्षात आले. वेगवेगळ्या भाषांमधून एकच सारख्या कथा समोर येत होत्या. यामध्ये घरगुती हिंसाचार, असमान संधी, आर्थिक परावलंबित्व आणि मूलभूत हक्क नाकारणे या प्रमुख समस्या होत्या. या एका अनुभवाने महिलांच्या जीवनाविषयीची त्यांची समज मुळापासून बदलून टाकली.
नंतरच्या काळातील मुलाखतींमध्ये शरीफा यांनी आपल्या जुन्या आठवणींना उजाळा दिला आहे. सुरुवातीला त्या स्वतःला सिंड्रेलासारखे समजत असत. कोणीतरी जादूची कांडी घेऊन येईल आणि आपल्या सर्व समस्या सोडवेल, अशी त्यांची धारणा होती. परंतु शेवटी त्यांनी स्वतःच एक निष्कर्ष काढला की, असा कोणताही तारणहार येणार नाही. समाजात बदल घडवायचा असेल, तर महिलांना स्वतःचे आणि एकमेकांचे रक्षण स्वतःच करावे लागेल.
पुदुक्कोट्टई येथे परत आल्यावर त्यांनी अत्यंत छोट्या प्रमाणावर कामाला सुरुवात केली. घरगुती शिकवण्या घेणे आणि साड्या विकणे यातून मिळालेल्या पैशांमधून शरीफा यांनी काही महिलांना एकत्र केले. त्या महिलांसोबत त्या त्यांच्या समस्यांवर आणि व्यावहारिक उपायांवर चर्चा करू लागल्या. एका अनौपचारिक संवादातून सुरू झालेल्या या उपक्रमाचे पुढे एका मोठ्या चळवळीत रूपांतर झाले.
त्यांनी १९८७ मध्ये 'स्टेप्स वुमेन्स डेव्हलपमेंट ऑर्गनायझेशन' या संस्थेची स्थापना केली. घरगुती हिंसाचार, घटस्फोट, कौटुंबिक छळ, गरिबी आणि सामाजिक बहिष्काराचा सामना करणाऱ्या महिलांना आधार देणे हा या संस्थेचा मुख्य उद्देश होता. सुरुवातीच्या काळात कौटुंबिक समुपदेशन आणि वाद सोडवण्यावर त्यांचा भर होता. परंतु हळूहळू या कामाचा विस्तार झाला. यामध्ये कायदेशीर मदत, पुनर्वसन आणि महिलांच्या हक्कांसाठी आवाज उठवणे या गोष्टींचा समावेश झाला. हे काम पाहून जिल्हा प्रशासनाने या संस्थेच्या कामासाठी हक्काची जागा दिली. यामुळे स्टेप्स संस्थेला आपले हक्काचे केंद्र उभारता आले.
विविध समुदायातील महिलांसोबत काम करताना शरीफा यांनी स्वतःला कधीही धार्मिक चौकटीत पाहिले नव्हते. परंतु शेजारील भागांमध्ये झालेल्या जातीय हिंसेच्या काही घटनांनंतर त्यांची ही दृष्टी बदलली. मुस्लिम कुटुंबांमधील महिलांना जाणवणारी असुरक्षितता त्यांनी जवळून पाहिली. मुख्य प्रवाहातील महिला संघटना अनेकदा या विशिष्ट समस्यांवर बोलण्यास कचरतात, हे त्यांच्या लक्षात आले.
या विचारातूनच त्यांनी पारंपरिक मशिदींशी जोडलेल्या 'जमात'च्या कामकाजाचा अभ्यास करण्यास सुरुवात केली. या पारंपरिक जमातींमध्ये पुरुषांचेच वर्चस्व असायचे आणि तेच सर्व वाद सोडवत असत. शरीफा खानम यांचा असा ठाम विश्वास होता की, या पुरुषप्रधान मंचांवर महिलांना कधीही न्याय मिळत नाही.
अनेक महिलांना धार्मिक ग्रंथांचे ज्ञान नसल्यामुळे त्या इस्लामिक कायद्याच्या चुकीच्या व्याख्यांवर प्रश्न विचारू शकत नाहीत, असेही त्यांनी पाहिले. शरीफा यांनी स्वतः कुराणचा तमिळ अनुवाद सखोलपणे वाचला. मूळ धार्मिक ग्रंथ आणि काही संस्थांकडून महिलांच्या संदर्भात लावलेले त्याचे चुकीचे अर्थ यामध्ये खूप मोठी दरी आहे, याची त्यांना खात्री पटली.
या परिस्थितीला एक सक्षम पर्याय निर्माण करण्यासाठी शरीफा यांनी १९९१ मध्ये एका महिला जमातची स्थापना केली. या छोट्या प्रयत्नातून पुढे २००० मध्ये 'तामिळनाडू मुस्लिम वुमेन्स जमात कमिटी' अधिकृतपणे अस्तित्वात आली. ही संस्था 'स्टेप्स'चाच एक भाग म्हणून कार्यरत झाली.
या समितीचा उद्देश अत्यंत साधा पण क्रांतिकारी होता. मुस्लिम महिलांना कोणत्याही भीतीशिवाय किंवा दबावाशिवाय न्याय मिळवण्यासाठी एक हक्काचे व्यासपीठ देणे, हा यामागचा मुख्य हेतू होता.
ही समिती जिल्हा आणि राज्य पातळीवर नियमित बैठका घेते. या बैठकांमध्ये महिला घटस्फोट, पोटगी, घरगुती छळ, वारसाहक्क आणि इतर कौटुंबिक वादांची प्रकरणे मांडतात. समितीचे सदस्य आधी समुपदेशनाच्या माध्यमातून तडजोड घडवून आणण्याचा प्रयत्न करतात. गरज पडल्यास पोलिसांची मदत घेतली जाते किंवा न्यायालयात कायदेशीर लढाई लढली जाते.
केवळ वाद सोडवण्यापुरते मर्यादित न राहता ही संस्था शरीयत, कायदेशीर हक्क आणि महिलांचे धार्मिक व नागरी अधिकार या विषयांवर कार्यशाळा आयोजित करते. एकाच वेळी दिल्या जाणाऱ्या 'इंस्टंट ट्रिपल तलाक'च्या प्रथेविरुद्ध आणि मुस्लिम महिलांच्या मालमत्तेच्या अधिकारांसाठी या संस्थेने मोठे आंदोलन उघडले आहे. हा प्रवास सोपा नव्हता. त्यांना पावलोपावली विरोधाचा सामना करावा लागला.
संस्थेने दिलेल्या माहितीनुसार, या महिला जमातला पारंपरिक आणि कर्मठ धार्मिक नेत्यांकडून प्रचंड विरोधाचा सामना करावा लागला. त्यांच्या सदस्यांना अनेक धमक्याही देण्यात आल्या. परंतु शरीफा खानम नेहमीच आपल्या भूमिकेवर ठाम राहिल्या. त्यांचा लढा धर्माविरुद्ध कधीच नव्हता. महिलांच्या आयुष्याशी निगडित असणाऱ्या निर्णयांमध्ये त्यांना डावलले जाऊ नये, एवढाच त्यांचा प्रामाणिक हेतू होता.
काळाच्या ओघात त्यांना समाजात सकारात्मक बदल पाहायला मिळाले. तामिळनाडूतील काही मशिदींनी हळूहळू महिलांच्या सहभागासाठी जागा देण्यास सुरुवात केली आहे. हा समाजाच्या मानसिकतेत झालेला एक छोटा पण अत्यंत महत्त्वाचा बदल आहे.
हक्कांच्या लढाईसोबतच स्टेप्स संस्था हिंसाचाराला बळी पडलेल्या महिलांसाठी एक सुरक्षित आश्रयस्थान म्हणून काम करते. ही संस्था महिलांना तात्पुरता निवारा, समुपदेशन आणि पुनर्वसनाचा आधार देते. यासोबतच महिलांची उपजीविका, जमिनीचे हक्क, शिक्षण आणि रोजगार यांसारख्या व्यापक विषयांवरही काम केले जाते.
आत्मसन्मान हाच महिला सक्षमीकरणाचा खरा पाया आहे, या तत्त्वावर या संस्थेचे काम चालते.
संस्थेच्या अहवालानुसार, आजवर सुमारे ३,५०० पेक्षा जास्त महिलांना या कार्यातून थेट फायदा झाला आहे. विद्यार्थी, ग्रामीण महिला आणि स्थानिक समुदायांसाठी राबवले जाणारे जनजागृती कार्यक्रम, कार्यशाळा, भित्तीपत्रक मोहिमा, विविध स्पर्धा आणि स्वसंरक्षण प्रशिक्षण यामुळे या संस्थेचे कार्य केवळ संकट निवारणापुरते मर्यादित न राहता घराघरात पोहोचले आहे.
हा लेख तयार होत असताना शरीफा खानम काही कारणास्तव उपलब्ध होऊ शकल्या नाहीत. त्यांच्या कार्यालयानेही महिला जमात किंवा केवळ महिलांसाठी स्वतंत्र मशीद उभारण्याच्या कल्पनेवर कोणतीही अधिकृत प्रतिक्रिया दिली नाही. मात्र, पूर्वीच्या काही मुलाखतींमध्ये शरीफा यांनी स्पष्ट केले होते की, केवळ महिलांची मशीद उभारणे हे त्यांचे अंतिम ध्येय कधीच नव्हते.
महिलांनी एकत्र येणे, आपल्या समस्यांवर मुक्तपणे चर्चा करणे आणि एकत्रितपणे उपाय शोधणे हीच त्यांच्यासाठी सर्वात महत्त्वाची गोष्ट होती. हाच दृष्टिकोन आज स्टेप्स आणि महिला जमातच्या माध्यमातून पुढे नेला जात आहे.
गेल्या चार दशकांपासून डी. शरीफा खानम यांनी अत्यंत शांतपणे अशा संस्था उभ्या केल्या, ज्यांची निर्मिती करणे अशक्य मानले जात होते. बदल बाहेरून येण्याची वाट न पाहता त्यांनी संकटात सापडलेल्या महिलांसाठी आधार, न्याय आणि एकतेची हक्काची व्यवस्था निर्माण केली. कधीकधी इतरांना बोलण्याचा आत्मविश्वास देणे आणि त्यांचे म्हणणे ऐकण्यासाठी कोणीतरी तयार असणे, हेच सर्वात मोठे नेतृत्व असते, हे त्यांनी आपल्या कार्यातून सिद्ध केले आहे.
_(4).jpg "शरीफा खानम")
.jpeg)
_(2).jpg "व्ही. पी. सुहरा")
_(3).jpg "शायस्ता अंबर")
_(3).jpg "सना खान")
.jpg "साजिदा अहमद")