डॉ. झेबा शाहीन

दरवर्षी १० एप्रिल रोजी आपण 'जागतिक होमिओपॅथी दिन' साजरा करतो. या वैद्यकशास्त्राचे जनक डॉ. सॅम्युअल हॅनेमन यांच्या जयंतीनिमित्त हा दिवस पाळला जातो. होमिओपॅथीचा उगम जर्मनीत झाला. पण एकोणिसाव्या शतकात या शास्त्राचा खरा आत्मा भारतात स्थिरावला.

तो काळ मोठ्या सामाजिक बदलांचा होता. ब्रिटिश राजवटीने ॲलोपॅथीला एकमेव 'तर्कशुद्ध' वैद्यकशास्त्र म्हणून मोठे प्रोत्साहन दिले. पण बहुतांश भारतीयांसाठी ती खूप महागडी आणि संस्कृतीपासून दुरावलेली उपचार पद्धती होती. होमिओपॅथीचा दृष्टिकोन अत्यंत सौम्य आणि सर्वांगीण आहे. यात केवळ आजारावर नाही, तर रुग्णाचे मन आणि शरीर या दोन्हींवर एकत्र उपचार केले जातात. ही पद्धत भारतीय मूल्यांशी अगदी नैसर्गिकरीत्या जोडली गेली.

१८३० च्या दशकात डॉ. जे. एम. होनिगबर्गर यांनी महाराजा रणजित सिंग यांच्यावर यशस्वी उपचार केले. तिथूनच या शास्त्राला सुरुवातीला मोठा राजश्रय मिळाला. पण या शास्त्राचा खरा विजय त्याच्या 'लोकशाहीकरणात' दडलेला होता. म्हणजेच ते सर्वसामान्यांसाठी अगदी सहज उपलब्ध झाले.

डॉ. महेंद्रलाल सरकार आणि राजेंद्रलाल दत्त यांसारख्या द्रष्ट्या व्यक्तींनी याकडे एक अत्यंत मानवी पर्याय म्हणून पाहिले. प्राचीन आयुर्वेद आणि आधुनिक वैद्यकीय निरीक्षणे यांमधील दरी सांधण्याचे मोठे काम या शास्त्राने केले. शेतकरी, विणकर आणि मजूर हे भारताचा खरा कणा आहेत. या सर्वसामान्य माणसांसाठी होमिओपॅथी ही खऱ्या अर्थाने 'जनतेची औषधोपचार पद्धती' बनली.

यामुळे लोकांना एक अत्यंत सन्मानजनक वैद्यकीय पर्याय मिळाला. उपचारांसाठी त्यांना आर्थिक संकटात जावे लागले नाही. दवाखान्यात रुग्ण म्हणजे केवळ एखादा 'केस नंबर' राहिला नाही. तो एक माणूस होता. त्याच्या भावनिक आणि सामाजिक परिस्थितीला समजून घेऊन अत्यंत योग्य उपचार दिले गेले. प्रत्येक रुग्णाच्या प्रकृतीनुसार उपचारांमध्ये बदल करण्याचे हे मोठे कसब होमिओपॅथीने दाखवले.

वैज्ञानिक प्रगतीचा मोठा टप्पा

एकविसाव्या शतकात प्रवेश करताना होमिओपॅथीसमोर 'अ‍ॅव्होगाड्रो पॅराडॉक्स' नावाचे एक मोठे वैज्ञानिक आव्हान उभे राहिले. एखाद्या द्रवात औषध ठराविक मर्यादेपर्यंत विरघळवल्यानंतर त्यात मूळ औषधाचे रेणू शिल्लक राहत नाहीत, असा या रासायनिक सिद्धांताचा अर्थ होतो. होमिओपॅथीची औषधे मोठ्या प्रमाणात विरघळवलेली असतात. त्यामुळे ती केवळ एक 'प्लासिबो' असावीत, असा दावा टीकाकार अनेकदा करायचे. रुग्णाचा केवळ विश्वास असल्याने हे औषध काम करते आणि त्याचा शरीरावर कोणताही प्रत्यक्ष परिणाम होत नाही, असा त्यांचा समज होता.

पण एकेकाळी ज्याला केवळ 'अंधश्रद्धा' मानले जायचे, ते प्रत्यक्षात 'प्रगत भौतिकशास्त्र' आहे. हे संपूर्ण जगाला सिद्ध करून दाखवण्यात भारताने मोठी आघाडी घेतली आहे. आयआयटी बॉम्बेसारख्या देशातील अत्यंत नामांकित संस्थांमध्ये यावर मोठे संशोधन झाले. त्यांनी प्रगत 'इलेक्ट्रॉन मायक्रोस्कोप'चा वापर केला. औषध कितीही जास्त विरघळवले तरी त्यात मूळ औषधाचे नॅनोपार्टिकल्स म्हणजेच अतिसूक्ष्म कण अस्तित्वात असतात, हे त्यांनी सप्रमाण सिद्ध केले.

औषध तयार करताना ते जोराने हलवण्याच्या प्रक्रियेला 'सकशन' म्हणतात. या प्रक्रियेतून एक वेगळीच भौतिक रचना तयार होते. मोठ्या आकाराचे पदार्थ शरीरावर जो परिणाम करू शकत नाहीत, तो परिणाम ही सूक्ष्म रचना अगदी सहज करते, असा निष्कर्ष या संशोधनातून समोर आला.

या वैज्ञानिक झेपला भक्कम संस्थात्मक वाढीचीही मोठी साथ मिळाली. १८८१ मध्ये 'कलकत्ता होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज'ची स्थापना झाली. तिथूनच खऱ्या अर्थाने याच्या औपचारिक शिक्षणाचा मोठा प्रवास सुरू झाला. आज आयुष मंत्रालय आणि 'सेंट्रल कौन्सिल फॉर रिसर्च इन होमिओपॅथी' यांच्या भक्कम पाठिंब्यामुळे चित्र पूर्णपणे बदलले आहे. आधुनिक भारतीय होमिओपॅथ आता सूक्ष्म विज्ञान आणि पारदर्शक वैद्यकीय उपचारांच्या संगमावर अत्यंत उत्तम काम करत आहे.

दीर्घकालीन 'ऑटोइम्यून' आजार असोत किंवा लहान मुलांच्या आरोग्याच्या समस्या असोत. आता आपण केवळ ऐकीव गोष्टींवर अजिबात विसंबून राहत नाही. तर आपल्याकडे आता मोजता येण्याजोगा आणि वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेला भक्कम डेटा उपलब्ध आहे.

आरोग्यसेवेचे भविष्य

आजचे आधुनिक जग जीवनशैलीशी संबंधित गंभीर आजारांचा सामना करत आहे. 'अँटीबायोटिक रेझिस्टन्स'चे एक मोठे संकट जगावर घोंघावत आहे. जीवाणूंमध्ये असे बदल होतात आणि संसर्गावर उपचार करण्यासाठी अँटीबायोटिक्स अजिबात काम करत नाहीत, अशी ही भयंकर अवस्था आहे. अशा परिस्थितीत 'एकात्मिक विकासाचे' मॉडेल हेच भविष्यातील सर्वात मोठे उत्तर आहे. यात वेगवेगळ्या वैद्यकीय पद्धती एकमेकांशी स्पर्धा करत नाहीत. त्या एकत्रितपणे आणि समन्वयाने काम करतात.

आधुनिक शस्त्रक्रिया आणि आपत्कालीन वैद्यकीय सेवा या अत्यंत गरजेच्या आहेत, यात कोणतीही शंका नाही. पण तणावासारख्या मानसिक कारणांमुळे होणारे आजार आणि ॲलर्जीवर नियंत्रण मिळवण्यात होमिओपॅथीचा मोठा वाटा आहे. दीर्घकालीन आजारांमध्ये 'पूरक भागीदार' म्हणून ही पद्धत अत्यंत उत्तम कामगिरी बजावते.

प्राण्यांवर उपचार करणाऱ्या 'व्हेटरनरी होमिओपॅथी'मधील पुरावे या दाव्याला अधिक बळकट करतात. आपण आजारातून बरे होऊ, अशी कोणतीही मानसिक अपेक्षा प्राण्यांना अजिबात नसते. तरीही ते या औषधांनी पूर्णपणे बरे होतात. यातूनच या औषधांचा शरीरावर प्रत्यक्ष जैविक परिणाम होतो, हे सिद्ध होते.

आज जग 'सर्वांसाठी एकच औषध' या संकल्पनेकडून 'वैयक्तिकृत औषधोपचाराकडे' वेगाने वळत आहे. अशा वेळी आजारावर नव्हे तर व्यक्तीवर उपचार करण्याचे होमिओपॅथीचे दोनशे वर्षे जुने तत्त्व खऱ्या अर्थाने खूप दूरदृष्टीचे मानले जात आहे. भारतातील होमिओपॅथीचा प्रवास हा एक मोठा संघर्ष आणि वैज्ञानिक प्रगतीची रंजक कथा आहे. ती आता केवळ एक पारंपारिक पद्धत राहिलेली नाही.

तिचे रूपांतर आता एका अत्यंत शास्त्रशुद्ध आणि पुराव्यांवर आधारित विज्ञानात झाले आहे. समाजातील उपेक्षित घटकांना उत्तम सेवा देण्यासोबतच उच्चस्तरीय नॅनो-तंत्रज्ञान संशोधनातही तिचे मोठे योगदान आहे. या जागतिक होमिओपॅथी दिनानिमित्त आपण एक अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट पुन्हा एकदा ठामपणे सांगूया. होमिओपॅथी ही केवळ भूतकाळातील एखादी जुनी गोष्ट नक्कीच नाही. तर ती जागतिक आरोग्यसेवेच्या भविष्यातील एक अत्यंत सक्रिय आणि मोठी भागीदार आहे. ती वैज्ञानिकदृष्ट्या खूप प्रगत आणि तितकीच संवेदनशील उपचार पद्धती आहे.

(डॉ. झेबा शाहीन (पीजीटी-२०२३ (ऑर्गनॉन ऑफ मेडिसिन)) आर.बी.टी.एस. शासकीय होमिओपॅथिक वैद्यकीय महाविद्यालय आणि रुग्णालय, मुझफ्फरपूर येथे कार्यरत होत्या.)