किशोर सोलंकी / अजमेर, राजस्थान

दसऱ्याची चाहूल लागताच अजमेरमध्ये तयारीला वेग आला आहे. यंदाही शहरातील पटेल मैदानात दसरा उत्सव आयोजित केला जाणार आहे. मैदानात रावण, कुंभकर्ण आणि मेघनाद यांचे भव्य पुतळे वेगाने तयार केले जात आहेत. या पुतळ्यांना आकर्षक बनवण्यासाठी कारागीर रात्रंदिवस मेहनत घेत आहेत. यावेळी रावणाच्या पुतळ्यात काही खास तांत्रिक वैशिष्ट्ये जोडली जात आहेत. रावण दहनाच्या वेळी ही वैशिष्ट्ये लोकांचे लक्ष वेधून घेतील.

यंदाचा हा रावण डोळे मिचकावेल. त्याच्या हातातील तलवारही हलताना दिसेल. दहनाच्या वेळी त्याच्या तोंडातून अंगारे बाहेर पडण्याची व्यवस्था केली जात आहे. त्याच्या मुकुटावर रंगीबेरंगी रोषणाई केली जाईल. या खास वैशिष्ट्यांमुळे अजमेरच्या लोकांमध्ये यंदाच्या दसऱ्याबद्दल उत्सुकता वाढली आहे.

फतेहपूर सिक्रीहून आलेले अनुभवी कारागीर शब्बीर अहमद फारुकी आणि त्यांची टीम या पुतळ्यांना अंतिम रूप देण्यात मग्न आहे. सुमारे १५ कारागीर या कामात गुंतलेले आहेत. दसऱ्यापर्यंत हे पुतळे तयार व्हावेत, असा त्यांचा प्रयत्न आहे. भव्य रावण दहनाचे आयोजन आकर्षक पद्धतीने करता यावे, हाच यामागचा उद्देश आहे.

रावणाचा पुतळा तब्बल ६५ फूट उंच असेल!

अजमेरच्या पटेल मैदानात यंदा रावणाचा पुतळा सुमारे ६५ फूट उंच बनवला जात आहे. दुसऱ्या बाजूला कुंभकर्ण आणि मेघनाद यांच्या पुतळ्यांची उंचीही सुमारे ४५ फूट असेल. हे तिन्ही भव्य पुतळे तयार करण्याचे काम अजमेर महानगरपालिकेसाठी केले जात आहे.

अनुभवी कारागीर शब्बीर अहमद फारुकी गेल्या ३२ वर्षांपासून रावण आणि इतर पुतळे बनवण्याचे काम करत आहेत. त्यांच्याकडे मोठा अनुभव आहे. पुतळ्यांची रचना, त्यांचे संतुलन आणि दहनाच्या वेळी घ्यावयाच्या काळजीबद्दल त्यांना उत्तम माहिती आहे. त्यांची टीम पारंपरिक कारागिरीसोबतच नवीन तंत्रज्ञानाचाही वापर करत आहे.

दसऱ्याच्या निमित्ताने रावण दहन जवळून पाहण्यासाठी मोठ्या संख्येने लोक पटेल मैदानात पोहोचतात. याचा विचार करून पुतळ्यांची उंची, सजावट आणि रचनेवर विशेष लक्ष दिले जात आहे. रावणासोबतच कुंभकर्ण आणि मेघनाद यांचे भव्य पुतळेही या उत्सवाचे प्रमुख आकर्षण असतील.

रावणाचे मिचकावणारे डोळे आणि हलणारी तलवार खास असेल!

यंदा अजमेरच्या दसरा महोत्सवात रावणाचा पुतळा केवळ स्वतःच्या भव्य उंचीमुळेच चर्चेत राहणार नाहीये. त्यात काही तांत्रिक बदलही केले जात आहेत. रावणाच्या डोळ्यांमध्ये एक खास व्यवस्था लावली जात आहे. या व्यवस्थेमुळे त्याच्या पापण्या मिचकावताना दिसतील.

याव्यतिरिक्त रावणाच्या हातात एक भव्य तलवार असेल. त्याचे हात अशा पद्धतीने तयार केले जात आहेत की ते हलताना दिसतील. दहनाच्या वेळी रावणाच्या तोंडातून अंगारे बाहेर पडण्याची व्यवस्थाही केली जात आहे. याच वेळी त्याच्या मुकुटात आकर्षक रोषणाई लावली जाईल.

रावणाच्या पुतळ्याला आधीपेक्षा जिवंत आणि आकर्षक रूप देणे, हाच या वैशिष्ट्यांचा मुख्य उद्देश आहे. पारंपरिक दसरा उत्सवात आता असे नवीन तांत्रिक प्रयोग प्रेक्षकांसाठी अतिरिक्त आकर्षण बनत आहेत. असे असले तरी या व्यवस्थांचे अंतिम सादरीकरण थेट दहनाच्या दिवशीच पाहायला मिळेल.

तब्बल ५०० बांबू आणि अनेक क्विंटल सामग्रीचा वापर!

इतके भव्य पुतळे तयार करणे सोपे काम नाहीये. त्यांच्या बांधकामात मोठ्या प्रमाणावर बांबू, कागद, कापड आणि इतर साहित्याची गरज भासते. कारागिरांनी माहिती दिली आहे की, यंदा हे तिन्ही भव्य पुतळे तयार करण्यासाठी सुमारे ५०० बांबूंचा वापर केला जात आहे.

यासोबतच सुमारे पाच ते सहा क्विंटल रद्दी कागद आणि इतर साहित्याचाही वापर केला जात आहे. कापड, पोती, जाड टाट, भक्कम सूत, नारळ, गोल्डन पेपर आणि अभ्रकासारख्या वस्तूंचा यात समावेश आहे. या पुतळ्यांची बाह्य रचना तयार करण्यासाठी मैद्यापासून बनवलेल्या खळीचा वापर होतो. विविध भागांना जोडण्यासाठीही याच खळीचा वापर केला जात आहे.

या पुतळ्यांची उंची जास्त असते. त्यामुळे त्यांचा सांगाडा भक्कम ठेवणे गरजेचे असते. बांबूचा भक्कम सांगाडा तयार केल्यानंतर त्यावर विविध साहित्य काळजीपूर्वक लावले जाते. त्यानंतर चेहरा, हात, मुकुट आणि इतर भागांना योग्य आकार दिला जातो. सर्वात शेवटी रंगकाम, सजावट आणि तांत्रिक उपकरणे लावण्याचे काम केले जाते.

कारागिरांसाठी हे काम केवळ पुतळे तयार करण्यापुरतेच मर्यादित नाहीये. ते भव्य पुतळे मैदानात व्यवस्थित आणि भक्कमपणे उभे राहावेत, याचीही त्यांना काळजी घ्यावी लागते. तसेच दहनाच्या वेळी ते पूर्वनिर्धारित पद्धतीनेच जळावेत, याकडेही लक्ष द्यावे लागते. या कारणासाठी बांधकामाच्या प्रत्येक टप्प्यावर सावधगिरी बाळगली जाते.

शब्बीर अहमद फारुकी अशोक वाटिकाही तयार करत आहेत!

दसरा महोत्सवासाठी रावण, कुंभकर्ण आणि मेघनाद यांच्या भव्य पुतळ्यांसोबतच एक सुंदर अशोक वाटिकाही तयार केली जात आहे. ही वाटिका या आयोजनाच्या सजावट आणि सादरीकरणाचा एक महत्त्वाचा भाग असेल. यामुळे मैदानात उत्सवाचे एक सुंदर वातावरण तयार होण्यास मदत मिळेल.

अशोक वाटिकेचा थेट संबंध रामायणात वर्णन केलेल्या एका स्थानाशी आहे. रावणाने माता सीतेला याच जागी सुरक्षित ठेवले होते. दसऱ्याशी जोडलेल्या अनेक आयोजनांमध्ये रामायणाचे प्रसंग दाखवले जातात. याच उद्देशाने अशी सजावट आवर्जून केली जाते. यामुळे प्रेक्षकांना उत्सवाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक पार्श्वभूमीशी जोडण्याची संधी मिळते.

पटेल मैदानात तयारी वेगाने सुरू आहे. कारागिरांची टीम या भव्य पुतळ्यांचे विविध भाग पूर्ण करण्यात मग्न आहे. हे काम वेळेवर पूर्ण करणे त्यांच्यासाठी महत्त्वाचे आहे. दसऱ्यापूर्वी व्यवस्था पूर्णपणे तयार असायला हव्यात.

अजमेरमधील दसरा महोत्सवाबद्दल लोकांमध्ये मोठा उत्साह आहे!

दसरा हा देशातील प्रमुख धार्मिक व सांस्कृतिक सणांपैकी एक सण आहे. या दिवशी भगवान रामाने रावणावर मिळवलेल्या विजयाच्या स्मरणार्थ भव्य रावण दहन केले जाते. देशातील अनेक शहरांमध्ये रामलीला, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि जत्रांचेही आयोजन केले जाते.

अजमेरमध्येही हा दसरा महोत्सव लोकांसाठी एका भव्य आणि सामूहिक उत्सवाची संधी असतो. लोक कुटुंबांसह मैदानात पोहोचतात आणि रावण दहन जवळून पाहतात. लहान मुलांसाठी उंच पुतळे, रोषणाई आणि आतिषबाजीचे दृश्य विशेष आकर्षणाचे केंद्र बनते.

यंदाचा ६५ फूट उंच रावण, ४५ फुटांचे कुंभकर्ण आणि मेघनाद या उत्सवाला खास नक्कीच बनवू शकतात. रावणाच्या डोळ्यांमध्ये आणि हातांमध्ये केले जाणारे नवीन तांत्रिक प्रयोगही आकर्षण ठरतील. आता लोकांना दसऱ्याची आतुरतेने प्रतीक्षा आहे. पटेल मैदानातील तयारी पूर्ण झाल्यानंतर या भव्य पुतळ्यांचे शानदार दहन केले जाईल.