तरुण नंदी

पश्चिम बंगालला कला आणि संस्कृतीचा एक फार मोठा वारसा लाभलेला आहे. इथे कला लोकांच्या जगण्याचा भाग आहे. याच बंगालच्या मातीत एक असा महान कलाकार घडला आहे, ज्याने कलेला धर्माच्या भिंतीपलीकडे नेऊन ठेवले आहे. उत्तर २४ परगणा जिल्ह्यातील दत्तपुकुर या भागात राहणारे ५६ वर्षीयशरीफुल इस्लामहे स्वतः मुस्लिम असूनही हिंदू देवी-देवतांच्या अत्यंत सुंदर आणि जिवंत मूर्ती घडवतात. त्यांच्या बोटांच्या स्पर्शाने साध्या मातीच्या ढिगाऱ्यातून जणू काही प्रत्यक्ष देवी-देवता साकार होतात.

त्यांच्या या कलाकृती केवळ बंगालपुरत्या मर्यादित राहिल्या नाहीत, तर मुंबई, दिल्लीसारख्या मोठ्या शहरांसह थेट परदेशापर्यंत पोहोचल्या आहेत. शरीफुल इस्लाम, यांना त्यांच्या परिसरात प्रेमाने 'खोखा' या नावाने ओळखले जाते. 

गरिबीशी संघर्ष आणि व्हॅन चालवण्यापासूनचा प्रवास!

आज जरी शरीफुल हे एक प्रस्थापित आणि ओळखले जाणारे मूर्तिकार असले, तरी त्यांचा इथपर्यंतचा प्रवास अजिबात सोपा नव्हता. घरच्या अत्यंत गरिबीमुळे आणि आर्थिक टंचाईमुळे त्यांना बालपणीच शिक्षण सोडावे लागले. हातात पुस्तके घेऊन शाळेत जाण्याच्या वयात, कुटुंबाचे पोट भरण्यासाठी त्यांना अत्यंत जड अशी हातगाडी ओढावी लागली. पण घरची गरिबी आणि आयुष्यातील अडचणी त्यांच्यातील कलाकाराला दाबू शकल्या नाहीत.

लहानपणापासूनच त्यांना माती, रंग आणि मूर्तींच्या चेहऱ्यांबद्दल एक वेगळाच लळा होता. विशेष म्हणजे, शरीफुल यांनी कोणत्याही संस्थेतून कलेचे औपचारिक शिक्षण किंवा प्रशिक्षण घेतलेले नाही. हातगाडीवर माती वाहून नेताना ते मूर्तिकारांचे काम बारकाईने पाहायचे. स्वतःच्या कुशल हातांनी प्रयत्न करून, चुकांमधून शिकत त्यांनी हळूहळू आपली एक स्वतंत्र 'कलात्मक भाषा' विकसित केली. याच जिद्दीच्या जोरावर त्यांनी स्वतःचे एक मोठे वर्कशॉप सुरू केले, ज्याचे नाव त्यांनी अत्यंत प्रेमाने'इस्लाम टेराकोटा' असे ठेवले आहे.

मूर्ती घडवण्याच्या प्रत्येक प्रक्रियेत मास्टरी!

मातीचा मूळ स्वभाव समजून घेण्यापासून ते तिला मूर्ती बनवण्यासाठी योग्य करण्यापर्यंतची सगळी कामे शरीफुल स्वतःच करतात. मूर्तीचा भक्कम सांगाडा तयार करणे, त्यावर मातीचे थर चढवणे, मूर्तीच्या चेहऱ्यावरील भाव अत्यंत बारकाईने कोरून काढणे आणि अतिशय सूक्ष्म असे नक्षीकाम करणे, या सर्व प्रक्रियांमध्ये ते अत्यंत 'माहिर' आहेत. त्यांच्या अनेक वर्षांच्या कठोर मेहनतीमुळे त्यांच्या कलाकृतींना आज एक अतिशय वेगळी आणि विशिष्ट ओळख मिळाली आहे.

सर्वात कौतुकाची गोष्ट म्हणजे, ज्या माणसाला स्वतः कधीही कोणतेही औपचारिक प्रशिक्षण मिळाले नाही, तोच माणूस आज इतरांना ही कला शिकवत आहे. त्यांच्याकडे मूर्तिकला शिकलेले अनेक तरुण आज स्वतः प्रस्थापित कलाकार बनले आहेत.

"कलेच्या जगात सर्व धर्म समान आहेत!"

शरीफुल हे मुस्लिम असूनही हिंदू देवी-देवतांच्या मूर्ती बनवतात, यात त्यांना कधीही कसलाही संघर्ष वाटला नाही. उलट ही त्यांच्या कलेची अत्यंत नैसर्गिक अभिव्यक्ती आहे. एका बाजूला त्यांच्या हातांनी घडवलेल्या हिंदू देवतांच्या मूर्ती आणि दुसऱ्या बाजूला एका मुस्लिम कलाकाराची ओळख—हा संगम खऱ्या अर्थाने बंगालच्या शतकानुशतके चालत आलेल्या सामायिक संस्कृतीचे आणि 'गंगा-जमनी' तहजीबचे प्रतिनिधित्व करतो.

शरीफुल स्वतः अतिशय अभिमानाने सांगतात, "लोक जेव्हा मला म्हणतात की मी सांप्रदायिक सलोख्याची एक मोठीमिसाल कायम केली आहे, तेव्हा मला खूप आनंद होतो. यापेक्षा मोठा सन्मान माझ्यासाठी दुसरा असूच शकत नाही. कलेच्या या सुंदर जगात सर्व धर्म खरोखरच एकसमान आहेत."

मोठी ओळख, पण एक खंत आजही कायम...

एकेकाळी कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहासाठी हातगाडी चालवणाऱ्या शरीफुल यांच्या जीवनावर आणि त्यांच्या कलाकृतींवर आज एक माहितीपटबनवला गेला आहे. त्यांच्या कामाची दखल घेऊन एक पुस्तकही प्रकाशित झाले आहे आणि त्यांना विविध स्तरांतून मोठा सन्मानही मिळाला आहे.

पण या सर्व कौतुकासोबतच त्यांच्या मनात एक मोठी खंत आहे. शरीफुल स्पष्टपणे सांगतात की, लोक त्यांच्या कामाचे उघडपणे कौतुक नक्कीच करतात, पण या कलेला आणखी पुढे नेण्यासाठी किंवा वाढवण्यासाठी त्यांना जी आर्थिक किंवा संस्थात्मक मदत मिळायला हवी होती, ती अद्याप मिळालेली नाही. अगदी सरकारी मदतहीत्यांच्यापर्यंत पोहोचू शकलेली नाही, असा दावा ते करतात. जर त्यांना योग्य ते सहकार्य मिळाले, तर ते केवळ स्वतःच्या कलेलाच नाही, तर आजच्या नवीन आणि तरुण पिढीलाही या सुंदर मातीकलेच्याजवळ आणण्यात नक्कीच यशस्वी ठरतील, असा त्यांचा ठाम विश्वास आहे.

आज ५७ वर्षीय शरीफुल इस्लाम हे केवळ एक मूर्तिकार राहिलेले नाहीत, तर ते 'कलेची जात आणि धर्म नसतो' या विचाराचे एक जिवंत उदाहरण बनले आहेत. त्यांच्या धार्मिक ओळखीचा त्यांच्या कलेत कधीही अडथळा आला नाही. त्यांच्या हातांनी घडवलेली प्रत्येक मूर्ती बंगालच्या या मातीवरील सांप्रदायिक सलोख्याचे आणि माणुसकीचे एक जिवंत चित्र बनून जाते!