"एक ही सफ में खड़े हो गए महमूद-ओ-अयाज़, 

न कोई बंदा रहा और न ही कोई बंदा नवाज़" 

प्रसिद्ध शायर अल्लामा इक्बाल यांनी जेव्हा हा शेर लिहिला होता तेव्हा त्यांच्या मनात इस्लामचे तेच मूळ तत्त्वज्ञान असावे, जिथे खुदाच्या दरबारात राजा आणि रंक यांची हैसियत एकसारखीच असते. काळ बदलला, समाज बदलला आणि अनेक ठिकाणी ऊच-नीचतेच्या भिंतीही उभ्या राहिल्या. पण आजही जेव्हा मशिदींमधून अजानची हाक घुमते, तेव्हा सत्तेच्या शिखरावर बसलेली माणसेही आपली 'खास' ओळख विसरून एका सामान्य नमाजीप्रमाणे नतमस्तक होतात.

अलिकडेच समाजवादी पक्षाचे खासदार मोहिबुल्ला नदवी यांनी एका पॉडकास्टमध्ये असेच काही अप्रकाशित किस्से शेअर केले, जे भारताच्या सामायिक वारशाची आणि साधेपणाची साक्ष देतात. राजकारणात येण्यापूर्वी नदवी हे दिल्लीतील संसदेजवळील मशिदीचे इमाम होते. त्यांच्या आठवणींच्या खजिन्यातून 'मिसाईल मॅन' डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांचा असा एक चेहरा समोर आला, ज्याने केवळ त्यांच्या इमामतवरच प्रभाव टाकला नाही, तर संपूर्ण देशासाठी साधेपणाचा एक मापदंड घालून दिला.

नदवी आठवण सांगताना म्हणतात की, जेव्हा डॉ. कलाम राष्ट्रपती होते, तेव्हा त्यांचे माध्यम सचिव एस.एम. खान यांचा फोन आला की 'साहब' नमाज पढू इच्छितात. जेव्हा कलाम साहब मशिदीत पोहोचले, तेव्हा तिथे नमाज सुरू होणार होती. ते अत्यंत शांतपणे तिसऱ्या रांगेत जाऊन बसले. देशाच्या राष्ट्रपतींना तिथे बसलेले पाहून पुढच्या रांगेतील दोन लोक आदराने उभे राहिले आणि त्यांना पुढे येण्याची विनंती केली. पण कलाम साहेबांनी जे उत्तर दिले, तो आजच्या काळातील नेत्यांसाठी एक मोठा धडा आहे. त्यांनी हसून सांगितले की, मशिदीचा नियम आहे की जिथे ज्याला जागा मिळेल, तो तिथेच बसेल. तुम्ही तुमच्या जागी बसा, मी माझ्या जागी बसतो.

हा किस्सा इथेच संपत नाही. ईदच्या नमाजानंतर जेव्हा परंपरेनुसार लोक इमामची गळाभेट घेतात आणि मुसाफा (हस्तांदोलन) करतात, तेव्हा डॉ. कलाम यांनी पुन्हा आपल्या साधेपणाने सर्वांना थक्क केले. राष्ट्रपतींना रांगेत उभे पाहून लोक मागे सरकू लागले जेणेकरून ते आधी इमामला भेटू शकतील. पण कलाम साहेबांनी लगेच त्यांना थांबवले. ते म्हणाले की नाही, जेव्हा माझा नंबर येईल, तेव्हाच मी मुसाफा करेन. ते सामान्य नमाजींच्या मागे उभे राहून आपल्या नंबरची वाट पाहत राहिले.

इस्लामचे हेच सौंदर्य आहे, जिथे कोणताही ताकतवर माणूस कोणत्याही कमजोर किंवा गरीब व्यक्तीला त्याच्या जागेवरून हटवू शकत नाही. ही समानता भारताच्या लोकशाही आणि आध्यात्मिक मूल्यांना जोडते. या साधेपणाचे साक्षीदार केवळ मोहिबुल्ला नदवीच नाहीत, तर जुन्या दिल्लीचे रहिवासी जावेद अख्तरही एक रंजक किस्सा सांगतात. त्यांच्या सांगण्यानुसार, एकदा फतेहपुरी मशिदीत जुमेच्या नमाजाच्या वेळी जेव्हा मशीद पूर्णपणे भरली होती, तेव्हा डॉ. कलाम यांनी कोणालाही त्रास न देता दरवाजाच्या जवळच आपली चटई टाकून नमाज अदा केली.

इबादतमध्ये स्वतःला विसरून जाण्याची ही भावना इतर दिग्गजांमध्येही दिसून आली. माजी उपराष्ट्रपती हमीद अन्सारी जेव्हा संसदेसमोरील मशिदीत नमाजासाठी येत असत, तेव्हा ते नेहमी सर्वात शेवटच्या रांगेत बसत, जेणेकरून त्यांच्यामुळे इतर कोणालाही त्रास होऊ नये. लखनऊचे बुजुर्ग अकरम पठाण एक जुना किस्सा सांगताना म्हणतात की, माजी राष्ट्रपती फखरुद्दीन अली अहमद साहेब यांनी तर एकदा लखनऊमध्ये मशिदीच्या बाहेर बूट काढून फरशीवरच नमाज पढली होती, कारण मशिदीच्या आत पाय ठेवायलाही जागा नव्हती.

केवळ राजकारणीच नाही, तर सिनेमाचे 'शहंशाह' म्हणून ओळखले जाणारे दिलीप कुमार यांनीही नमाजाच्या रांगेत नेहमी एका सामान्य माणसाप्रमाणे हजेरी लावली. मुंबईचे नसीरुद्दीन सांगतात की, त्यांनी अनेकदा दिलीप साहेबांना मागच्या रांगेत नमाज पढताना पाहिले आहे. तसेच हरियाणातील गुरुग्राममधील एक किस्साही दखल घेण्यासारखा आहे. तिथले तत्कालीन मुस्लिम पोलीस आयुक्त ईदच्या दिवशी आपल्या मुलासोबत नमाज पढायला निघाले. मशीद पूर्णपणे भरली होती, पण व्हीआयपी कल्चरला फाटा देत त्या वरिष्ठ अधिकाऱ्याने बेसमेंटच्या एका छोट्याशा कोपऱ्यात आपल्या मुलासोबत उभे राहून इबादत पूर्ण केली.

हे सर्व किस्से केवळ धार्मिक विधींचा भाग नाहीत, तर ते त्या भारताचे चित्र आहेत जिथे पद, प्रतिष्ठा आणि ताकद खुदासमोर खुजी ठरते. मग ती दिल्लीची ऐतिहासिक फतेहपुरी मशीद असो किंवा गुरुग्रामचा गर्दीने भरलेला ईदगाह असो, जेव्हा नमाजाच्या रांगा तयार होतात, तेव्हा तिथे केवळ 'बंदे' (सामान्य माणसे) असतात, कोणीही 'बंदानवाज' (मोठा मालक) नसतो. हा साधेपणा आणि समानतेचा संदेशच समाजात वाढणाऱ्या अंतरासाठी सर्वात मोठे औषध आहे.

आज जेव्हा समाजात व्हीआयपी कल्चर आणि विशेषाधिकारांची शर्यत लागली आहे, तेव्हा डॉ. कलाम, हमीद अन्सारी आणि फखरुद्दीन अली अहमद यांच्यासारख्या व्यक्तिमत्त्वांचे हे किस्से आपल्याला आठवण करून देतात की, मोठा तो नाही ज्याच्याकडे सत्ता आहे, तर मोठा तो आहे ज्याच्या मनात दुसऱ्यांसाठी आदर आणि स्वतःसाठी नम्रता आहे.