जितेंद्र पुष्प, बोधगया (बिहार)

बिहारमधील गावांची प्रतिमा अनेकदा कच्चे रस्ते, जुनी घरे आणि सुविधांचा अभाव अशीच राहिली आहे. पण गया जिल्ह्यातील एक गाव ही धारणा पूर्णपणे बदलत आहे. हे गाव इतके आधुनिक आहे की येथे उंच इमारती, थ्री-स्टार हॉटेल्स आणि शानदार वॉटर पार्क आहेत. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, येथे वर्षभर विदेशी पर्यटकांची गर्दी असते. आपण बोलत आहोत ऐतिहासिक 'बकरौर' गावाबद्दल. ही तीच पवित्र भूमी आहे जिथल्या एका महिलेमुळे बुद्धांना नवे जीवन मिळाले होते. आज हे गाव बिहारच्या इतर भागांसाठी एक उत्तम उदाहरण बनले आहे.

बकरौरचा इतिहास सुजाताभोवती फिरतो. असे म्हणतात की आजपासून अडीच हजार वर्षांपूर्वी सिद्धार्थ गौतम सत्याच्या शोधात येथे आले होते. सहा वर्षांच्या कठोर तपश्चर्येमुळे त्यांचे शरीर पूर्णपणे जर्जर झाले होते.

ते अतिशय कमकुवत झाले होते. त्यावेळी याच गावातील सुजाता नावाच्या एका कन्येने त्यांना खीर अर्पण केली होती. सुजाताने सिद्धार्थ यांना एक अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट सांगितली होती. ती म्हणाली होती- "वीणेची तार एवढी ताणू नका की ती तुटून जाईल. आणि तिला एवढी सैलही सोडू नका की त्यातून कोणताही सूर निघणार नाही."

ही छोटीशी गोष्ट सिद्धार्थ यांच्या मनाला भिडली. कोणत्याही गोष्टीचा अतिरेक वाईट असतो, हे त्यांना समजले. येथूनच 'मध्यम मार्गा'चा जन्म झाला. सुजाताने दिलेल्या त्या खिरीमुळे सिद्धार्थ यांना एक नवी ऊर्जा मिळाली.

त्यानंतर त्यांनी निरंजना नदी पार केली. नदीच्या पश्चिम किनाऱ्यावरील एका पिंपळाच्या झाडाखाली त्यांना ज्ञानप्राप्ती झाली. त्या दिवशी सिद्धार्थ गौतम हे 'महात्मा बुद्ध' बनले. ज्या गावाने बुद्धांना ज्ञानाची प्रेरणा दिली, ते गाव आज जगाच्या नकाशावर चमकत आहे.

प्राचीन काळी बकरौरला 'सेनानी ग्राम' म्हणून ओळखले जायचे. त्या काळात येथे केवळ मातीची घरे होती. पण आजचे चित्र पूर्णपणे वेगळे आहे. बोधगया आणि बकरौर या दोन ठिकाणांना निरंजना नदी वेगळे करते. आता या नदीवर एक भक्कम आणि पक्का पूल बांधण्यात आला आहे.

हा पूल म्हणजे केवळ सिमेंटचा साचा नाही. ती या संपूर्ण परिसराची 'जीवनरेखा' आहे. वीस वर्षांपूर्वी येथील परिस्थिती अत्यंत बिकट होती. नदी ओलांडण्यासाठी कोणतेही योग्य साधन नव्हते. हिवाळा असो वा पावसाळा, लोकांना ये-जा करण्यासाठी खूप त्रास सहन करावा लागायचा. पर्यटकांना इच्छा असूनही येथे पोहोचता येत नव्हते. आज या पुलामुळे बोधगया आणि बकरौरमधील अंतर संपले आहे.

पूल बांधल्यानंतर बकरौरचे नशीबच बदलून गेले. बघता बघता येथे अनेक आलिशान हॉटेल्स उभी राहिली. येथे अनेक देशांचे बौद्ध विहार आहेत. मुले आणि तरुणांच्या मनोरंजनासाठी वॉटर पार्क उपलब्ध आहेत. डझनभर नवीन इमारतींचे काम आजही सुरू आहे. बोधगयाला येणारा प्रत्येक विदेशी पर्यटक बकरौरला नक्की भेट देतो. बुद्धांची यात्रा सुजाताशिवाय अपूर्ण आहे, असे त्यांचे मानणे आहे. याच आस्थेपोटी येथे मोठ्या प्रमाणावर विदेशी चलन येत आहे.

सरकारलाही या गावाचे महत्त्व समजले आहे. येथे पर्यटकांना आकर्षित करण्यासाठी कोट्यवधी रुपये खर्च करून 'जैविक पार्क' बनवले जात आहे. जगातील सात आश्चर्यांची झलक येथे पाहायला मिळेल, हे या पार्कचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य असेल. बिहार सरकारचे हे पाऊल बकरौरला जागतिक पर्यटनाचे मोठे केंद्र म्हणून प्रस्थापित करेल.

आजचे बकरौर बिहारच्या विकासाची एक नवी कहाणी लिहित आहे. आकडेवारीबद्दल बोलायचे झाल्यास, बिहार पर्यटन क्षेत्रात मोठ्या राज्यांना टक्कर देत आहे. २०२४ मध्ये बिहारमध्ये सुमारे ६.६ कोटी पर्यटक आले. यातील देशांतर्गत पर्यटकांची संख्या ६.५ कोटींपेक्षा जास्त होती. पण सर्वात आनंदाची बातमी विदेशी पर्यटकांबाबत आहे.

विदेशी पर्यटकांच्या बाबतीत बिहारने 'गोवा'सारख्या प्रसिद्ध राज्यालाही मागे टाकले आहे. २०२४ मध्ये येथे सुमारे साडेसात लाख विदेशी पर्यटक आले. २०२५ मध्ये हा आकडा १२ लाखांच्या पार जाण्याची अपेक्षा आहे. या पर्यटकांची सर्वात पहिली पसंती बोधगया आणि बकरौर हीच आहे.

बकरौरमध्ये सुजाताच्या स्मरणार्थ एक विशाल स्तूप बांधण्यात आला आहे. याला 'सुजाता कुटी' असेही म्हटले जाते. पुरातत्व विभागाने दोन टप्प्यांत याचे उत्खनन केले score होते. आता हे संरक्षित क्षेत्र घोषित करण्यात आले आहे. हा स्तूप केवळ विटांचा ढिगारा नाही. ते कोट्यवधी लोकांच्या आस्थेचे मोठे प्रतीक आहे. बौद्ध धर्माचे अनुयायी येथे तासन् तास ध्यान करतात. ज्या ठिकाणी सुजाताने मानवता आणि समतोलाचा धडा शिकवला, त्या स्थानाला ते नमन करतात.

या गावातील आधुनिकतेची पातळी अशी आहे की, येथील व्यवस्था एखाद्या शहरापेक्षा कमी नाही. उत्तम रस्ते आणि प्रकाशमान दिवे येथील लोकांचे उंचावलेले राहणीमान दर्शवतात. येथील स्थानिक तरुणांना रोजगारासाठी आता बाहेर जाण्याची गरज भासत नाही. पर्यटनामुळे येथे हॉटेल, गाईड आणि वाहतूक क्षेत्रात रोजगाराच्या अगणित संधी निर्माण झाल्या आहेत. जर वारशाची योग्य पद्धतीने जोपासना केली, तर गावेही स्मार्ट बनू शकतात, हे बकरौर आज सिद्ध करत आहे.

बोधगयाच्या पश्चिम किनाऱ्यावर महाबोधी विहार आहे. सम्राट अशोकाने येथे एक महाविहार बांधला होता. तर पूर्व किनाऱ्यावर सुजाताचे गाव आहे. या दोन्हींचे नाते अतूट आहे. सुजाता ही एका शेतकऱ्याची मुलगी होती. तिच्या साधेपणाने आणि विचाराने एका राजपुत्राला बुद्ध बनवले. आज त्याच साध्या गावाने प्रगतीची नवी कास धरली आहे. विदेशी चलन मिळवण्याच्या बाबतीत हे गाव बिहारसाठी एक मोठे केंद्र बनले आहे.

येथे येणाऱ्या पर्यटकांची संख्या सातत्याने वाढत आहे. २०२४ च्या 'बिहार इंडेक्स'नुसार पर्यटन क्षेत्रात मोठी झेप पाहायला मिळाली आहे. जरी एकूण पर्यटकांमध्ये विदेशी पर्यटकांचा वाटा सध्या कमी असला, तरी त्यांच्या संख्येत वर्षानुवर्षे होणारी वाढ उत्साहवर्धक आहे. बकरौरच्या उंच इमारती आणि आधुनिक सुविधा बिहार आता बदलत असल्याचा पुरावा आहेत.

थोडक्यात सांगायचे तर, बकरौर गाव हे भूतकाळ आणि भविष्याचा एक अत्यंत सुंदर संगम आहे. एका बाजूला सुजाताची प्राचीन कथा आहे, तर दुसऱ्या बाजूला आधुनिक सुविधांनी सज्ज असलेली हॉटेल्स आणि पार्क आहेत. विकासासाठी केवळ बजेटच नाही, तर आपल्या मुळांचा सन्मान करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे, हे या गावाने दाखवून दिले आहे.

जर तुम्ही कधी बोधगयाला आलात, तर पूल ओलांडून बकरौरच्या या अनोख्या जगाला नक्की भेट द्या. येथील हवेत आजही शांतता आणि प्रगतीचा संमिश्र सुगंध दरवळतो. येथील खीर आणि येथील तकदीर (नशीब), दोन्हीही आज जगप्रसिद्ध आहेत.

'आवाज मराठी'वर प्रसिद्ध होणारे लेखन, व्हिडिओज आणि उपक्रम यांविषयीचे अपडेट्स मिळवण्यासाठी या लिंक्सवर क्लिक करा  -

Awaz Marathi WhatsApp Group 
Awaz Marathi Facebook Page
Awaz Marathi Twitter