रत्ना जी चोत्रानी
त्यांच्याकडे कोणतेही व्यावसायिक शिक्षण नाही. स्वयंपाकाचा अनेक वर्षांचा मोठा अनुभवही पाठीशी नाही. तरीही मलिहा बेग यांच्याकडे असे काहीतरी आहे, ज्याच्या शोधात आज हैदराबादमधील मोठी हॉटेल्स आहेत. ते म्हणजे त्यांच्याकडे असलेल्या पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या गुप्त कौटुंबिक पाककृती आणि स्वयंपाकाच्या पारंपारिक पद्धती.
भारताची मुघलाई खाद्यसंस्कृतीची राजधानी असलेल्या हैदराबादच्या अस्सल चवी मलिहायांच्या हाताला आहेत. ही 'होम शेफ' सध्या आपल्या 'क्लाउड किचन'च्या माध्यमातून फूड इंडस्ट्रीमध्ये धुमाकूळ घालत आहे. अनेक पदव्या घेतलेल्या बड्या शेफ्सना त्यांनी आपल्या चवीने चकित केले आहे.
अलीकडच्या काही वर्षांत भारतातील खाद्य जगताने एक विलक्षण बदल अनुभवला आहे. घरातील साधे स्वयंपाकघर आता उद्योग आणि आत्मीयतेचे केंद्र बनत चालले आहे. महिलांचा उत्साह आणि जिद्द यामुळे या क्षेत्रात एक मोठा बदल घडून आला आहे. 'होम शेफ' म्हणजेच घरगुती शेफ आता कमालीचे लोकप्रिय होत आहेत. शहरी भारतातील लोकांचे खाणेपिणे, सण-उत्सव साजरे करणे आणि सामाजिक गाठीभेटींचे स्वरूप यामुळे पार बदलून गेले आहे.
मलिहा बेग हैदराबादमधील उच्चभ्रू बंजारा हिल्स भागात राहतात. हा परिसर टोलिवूडच्या अनेक दिग्गज स्टार्सचे हक्काचे निवासस्थान म्हणून ओळखला जातो. याच भागात १०,००० पेक्षा जास्त स्क्वेअर फुटांची भव्य रेस्टॉरंट्स, बार आणि क्लब दिमाखात उभे आहेत. असे असूनही लोकांच्या गाड्या या चकचकीत बहुमजली इमारती आणि मोठे बंगले मागे सारून एका शांत गल्लीत मलिहा बेग यांच्या घराकडे वळतात.
प्रादेशिक खाद्यसंस्कृतीचा आदर करणे, ताजे जिन्नस वापरणे, कृत्रिम रंगांना फाटा देणे आणि पारंपारिक पद्धतींनी स्वयंपाक करणे ही या घरगुती शेफची वैशिष्ट्ये आहेत. त्यामुळे त्यांचे जेवण मनाला तृप्त करणारे आणि घरची आठवण करून देणारे असते.
त्यांनी तयार केलेला मेनू म्हणजे हैदराबादच्या खाद्यसंस्कृतीची एक सुंदर सफर आहे. यामध्ये रस्त्यावरील प्रसिद्ध खाद्यपदार्थ, घरगुती पद्धतीचे जेवण आणि नामवंत रेस्टॉरंट्समधील लोकप्रिय पदार्थांचा अनोखा मिलाफ पाहायला मिळतो. मलिहा यांच्या मते, भारतातील प्रमुख महानगरांमध्ये घरगुती शेफ सध्या प्रादेशिक खाद्यपदार्थांचे 'पॉप-अप' कार्यक्रम आयोजित करत आहेत. मात्र, मलिहा या दुपारचे व रात्रीचे जेवण आणि पार्ट्यांसाठी लागणारे स्नॅक्स पुरवण्याचे व्यावसायिक काम करत आहेत. घराची चव त्यांनी व्यावसायिक पातळीवर आणली आहे.
हैदराबादी खाद्यसंस्कृती ही अत्यंत संपन्न आणि वैविध्यपूर्ण चवींसाठी ओळखली जाते. हा मुघलाई, तुर्की, अरबी आणि तेलगू पाककला परंपरांचा एक सुंदर मिलाफ आहे, असे मलिहा सांगतात. या संस्कृतीचा पाया सुरुवातीला निजामांनी रचला होता. निजामांनी केवळ तुर्की, आफ्रिका आणि अरबस्तानातून लोक आणले नाहीत, तर पर्शियाच्या आठवणीही सोबत आणल्या. याचे कारण म्हणजे ते स्वतः पर्शियन वंशाचे होते.
मलिहा यांनी शिक्षिका आणि शिक्षकांना मार्गदर्शन करणाऱ्या समुपदेशक म्हणून तब्बल ३५ वर्षे यशस्वी कारकीर्द गाजवली. या प्रदीर्घ सेवेनंतर त्यांनी आपल्या आवडीला प्राधान्य देत एका वेगळ्या कलेकडे मोर्चा वळवला. वर्ष २०२० मधील देशव्यापी लॉकडाऊन त्यांच्यासाठी एक वळण बिंदू ठरले. या काळात त्यांनी आपल्या घरातील स्वयंपाकघरातून नवीन सुरुवात केली.
घरी खाण्याच्या निमित्ताने येणाऱ्या पाहुण्यांमुळे हैदराबादमध्ये मलिहा यांचा मोठा चाहता वर्ग तयार झाला. त्यांच्या जावयाने दिलेल्या प्रोत्साहनामुळे त्यांचे स्वतःचे क्लाउड किचन प्रत्यक्षात आले. "आमच्याकडे खूप मोठी आर्थिक संसाधने नव्हती आणि आम्हाला बाहेरून निधीही घ्यायचा नव्हता. आमचा आमच्या ब्रँडवर पूर्ण विश्वास होता. उत्पादनांची ने-आण करण्यापासून ते साठवणूक आणि हे व्यासपीठ उभे करण्यापर्यंतचे सर्व काम आम्ही एक संघ म्हणून स्वतः केले," असे मलिहा अभिमानाने सांगतात.
लाकडाच्या जाळावर दम देऊन बनवलेली 'कच्चे गोश्त की बिर्याणी' हे त्यांचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य आहे. याशिवाय मंद आचेवर शिजवलेले 'हलीम' हा त्यांचा आणखी एक खास पदार्थ आहे. यामध्ये मटण, भरपूर साजूक तूप, वेलची, गुलाबाच्या पाकळ्या आणि सुवासिक डाळी एकत्र करून ते व्यवस्थित घोटले जाते. 'ताश कबाब' आणि 'शिकमपूर' हे देखील त्यांचे वैशिष्ट्यपूर्ण पदार्थ आहेत.
शिकमपूर कबाब म्हणजे तोंडात टाकताच विरघळणारे मटण कबाब असून त्यात केशर, सुकामेवा आणि कांद्याचे सारण भरलेले असते. बिर्याणीचे वेड असलेल्या हैदराबादमधील खवय्यांना आता मलिहा यांचे सुवासिक पुलाव, लुकमी, खाट्टी दाल, फिरनी आणि सुक्या मेव्याचे लाडू प्रचंड आवडू लागले आहेत. त्यांच्या पदार्थांची यादी न संपणारी आहे.
मलिहा यांचे व्यक्तिमत्त्व आणि पदार्थ हे माया, जिव्हाळा, जुन्या आठवणी, इतिहास, आधार आणि मैत्रीचे प्रतीक आहेत. त्या सांस्कृतिक वारशाचा एक अमूल्य ठेवा आहेत. त्यांच्या हाताची जादू किंवा मसाल्यांची किंचितशी अदलाबदल पदार्थाची चव पूर्णपणे बदलून टाकते. एखाद्या फॅमिली ट्रीवरून जसे पूर्वजांची माहिती मिळते, तसेच मलिहा यांच्या पदार्थांमधून राजेशाही थाटाची अनुभूती येते. त्यांच्या या क्लाउड किचनला बाहेर कोणतीही पाटी नाही किंवा आत बसायला टेबल खुर्च्या नाहीत. बंजारा हिल्सच्या गल्ल्यांमधून फक्त केशर आणि कोळशाचा एक धुंद करणारा सुवास दरवळत राहतो.
मलिहा यांच्या हातातील शिक्षकी पेशाचे लाल पेन आता मागे पडले असून त्याची जागा कबाबच्या सळईने घेतली आहे. उपस्थितीपटाऐवजी आता संगणकावर ऑनलाईन ऑर्डर्सची नोंद होत आहे. हैदराबादमध्ये रेस्टॉरंट्सची कमतरता नाही. परंतु, प्रत्येक कबाबच्या चवीसोबत एक सुंदर धडा देणारे हे एकमेव ठिकाण आहे. तो धडा म्हणजे, "आपल्या स्वप्नांना सत्यात उतरवण्यासाठी वयाची कोणतीही मर्यादा कधीच आडवी येत नाही."
_(1).jpg "मलिहा बेग")
.jpg "उत्तर प्रदेशमध्ये अतिक्रमण हटाव मोहीम सुरू")
.jpg "'लगान' चित्रपटाच्या संगीताला २५ वर्षे पूर्ण")
.jpeg)
_(2).jpg "फातिमा हुस्ना")
_(4).jpg "असरा अंजुम")
.jpg "झीनत पनाह")
.jpg "औद्योगिक क्षेत्रात क्रांती घडवणाऱ्या तेलंगणाच्या यशस्वी मुस्लिम महिला उद्योजिका")