फरहान इस्रायली
जयपूरच्या रवींद्र मंच येथील 'दागर आर्काइव्ह'मध्ये पाऊल ठेवताच काळ जणू थांबल्यासारखा भासतो. जुने तानपुरे, फिकट झालेली छायाचित्रे, हाताने लिहिलेली हस्तलिखिते, शाही फेटे, राजेशाही मानपत्रे, पदके आणि दुर्मिळ कागदपत्रे या गॅलरीमध्ये सजवलेली आहेत. प्रत्येक वस्तू भारतीय शास्त्रीय संगीताच्या परंपरेचा एक अध्याय जपत आहे. संग्रहालयातील या वस्तू केवळ प्रदर्शनापुरत्या मर्यादित नसून, त्या जगातील सर्वात जुन्या संगीत घराण्यांपैकी एक असलेल्या दागर घराण्याचा अद्भुत प्रवास सांगतात.
संगीताचा हा जवळपास पाच शतकांचा इतिहास जपण्याच्या असाधारण प्रयत्नांमागे शबाना दागर आणि त्यांचे भाऊ इम्रान दागर आहेत. प्रसिद्ध दागर कुटुंबाच्या २० व्या पिढीचे हे प्रतिनिधी आहेत. पूर्वीच्या पिढ्यांनी ध्रुपद गायकीच्या सादरीकरणासाठी स्वतःला समर्पित केले होते. या भावंडांनी मात्र एक वेगळे ध्येय निवडले आहे. हा वारसा स्वतः टिकवून ठेवणे, हेच त्यांचे ध्येय आहे.
ध्रुपदच्या २० पिढ्यांचे जतन
'आवाज – द व्हॉईस'शी बोलताना शबाना दागर सांगतात की, हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीतात सलग २० पिढ्यांपासून 'ध्रुपद' ही एकच परंपरा जपलेले दागर घराणे हे बहुधा एकमेव संगीत घराणे आहे.
हिंदुस्तानी शास्त्रीय गायकीचा सर्वात जुना प्रकार म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या ध्रुपदची मुळे सामवेदात आढळतात. मूळतः मंदिरांमध्ये आध्यात्मिक भक्ती आणि ध्यानाचा भाग म्हणून ध्रुपद गायले जात असे. नंतरच्या काळात भारतातील राजदरबारांनी या गायकीला राजाश्रय दिला.
शबाना यांच्या मते, ध्रुपद ही केवळ एक संगीत शैली नसून मनाला शांती आणि एकाग्रता मिळवून देणारी एक साधना आहे. ध्यानधारणा ही संकल्पना जगभरात रुजण्यापूर्वीच, ध्रुपदने नाद आणि निरंतर संगीत साखळीच्या माध्यमातून ही तत्त्वे स्वतःमध्ये सामावून घेतली होती.
शतकांची परंपरा असलेले घराणे
दागर कुटुंबाचा इतिहास शेकडो वर्षे जुना आहे. कुटुंबाच्या वंशावळीनुसार, बाबा गोपाळ दास हे बाबा बहराम खान यांचे वडील होते. बाबा बहराम खान हे दागर परंपरेतील सर्वात जुन्या आणि आदरणीय व्यक्तींपैकी एक मानले जातात. बाबा बहराम खान यांनी शेवटचे मुघल सम्राट बहादूर शाह जफर यांच्या दरबारात सेवा बजावली.
१८५७ च्या लढ्यानंतर सम्राटाला रंगून येथे निर्वासित करण्यात आले. त्यानंतर जयपूरचे महाराज सवाई रामसिंग यांनी या संगीतकाराला आपल्या दरबारात आमंत्रित केले. तेथे त्यांनी अनेक वर्षे संगीत शिक्षण आणि सादरीकरण सुरू ठेवले. बाबा बहराम खान सुमारे १२५ वर्षे जगले असा विश्वास व्यक्त केला जातो.
संगीतावरील प्रभुत्वाशिवाय तत्त्वज्ञान आणि अभिजात ग्रंथांच्या अभ्यासासाठी ते प्रसिद्ध होते. त्यांनी विविध परंपरांमधील संगीतकारांना मार्गदर्शन केले. अल्लाबंदे खान, झाकीरुद्दीन खान आणि नंतरच्या पिढ्यांमधील त्यांच्या वारसदारांनी ध्रुपद परंपरा पुढे चालू ठेवली.
आजही जयपूरमध्ये त्यांच्या वारशाच्या आठवणी जिवंत आहेत. रामगंज चौपडजवळील एका रस्त्याला 'बाबा बहराम खान दागर मार्ग' असे नाव देण्यात आले आहे. तसेच या कुटुंबाचे ऐतिहासिक निवासस्थान 'बाबा बहराम खान दागर हाऊस' आजही याच भागात उभे आहे.
त्यांचे तैलचित्र ऑल इंडिया रेडिओ जयपूर येथे लावले आहे. २०१९ मध्ये दिल्लीतील गुणिजन सभेत कलाकार गगन बिहारी यांनी तयार केलेले या संगीतकाराचे शिल्प अधिकृतपणे प्रसारकाकडे सुपूर्द करण्यात आले.
संगीतातील दिग्गजांचे कुटुंब
शबाना दागर या उस्ताद अल्लाबंदे इमामसुद्दीन खान दागर यांच्या नातवंड आहेत. त्यांनी उदयपूरचे महाराणा भूपाल सिंग यांच्या दरबारात जवळपास ४० वर्षे दरबारी संगीतकार म्हणून सेवा दिली.
दागर कुटुंबाने भारतीय शास्त्रीय संगीताला अनेक दिग्गज नावे दिली आहेत. यामध्ये उस्ताद रहीमउद्दीन दागर, उस्ताद इमामउद्दीन खान दागर, उस्ताद फहीमउद्दीन दागर, उस्ताद अमीनउद्दीन दागर, उस्ताद वासिफउद्दीन दागर, उस्ताद बहाउद्दीन दागर, नफीसुद्दीन दागर आणि अनिसुद्दीन दागर यांच्यासह अनेक दिग्गजांचा समावेश आहे.
या कुटुंबाचे योगदान केवळ गायकीपुरते मर्यादित नाही. प्रसिद्ध उस्ताद बंदे अली खान हे भारतातील महान रुद्रवीणा वादकांपैकी एक म्हणून ओळखले जातात. तर उस्ताद बहाउद्दीन दागर आज ही वाद्य परंपरा पुढे नेत आहेत. २०१२ मध्ये संगीत नाटक अकादमी पुरस्काराने सन्मानित झालेले बहाउद्दीन दागर हे देशातील प्रमुख रुद्रवीणा वादकांपैकी एक आहेत.
या घराण्याने गुंदेचा ब्रदर्स, ऋत्विक सन्याल आणि उदय भवाळकर यांच्यासारख्या आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नामांकित शिष्यांना घडवले आहे. या सर्वांनी जगभरातील रसिकांपर्यंत ध्रुपद पोहोचवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.
गायकीऐवजी ऐतिहासिक जतन करण्याचा निर्णय
पारंपरिकरीत्या दागर कुटुंबातील महिला सार्वजनिक ठिकाणी सादरीकरण करत नसत. त्या काळातील रीतीरिवाजांमुळे ध्रुपद हे मुख्यत्वे पुरुषांचे क्षेत्र मानले जात असे. महिलांना मंचावर सादरीकरण करण्याची परवानगी क्वचितच मिळायची.
शबाना यांनी स्वतः ध्रुपद सादरीकरणाचे औपचारिक शिक्षण घेतले नव्हते. तरीही शेकडो वर्षांचा इतिहास जपणे हे सादरीकरणाइतकेच महत्त्वाचे आहे, हे त्यांच्या लक्षात आले. वडिलांच्या प्रेरणेने त्यांनी स्वतःला या वारशाच्या संवर्धनासाठी समर्पित करण्याचा निर्णय घेतला.
अशा प्रकारे दागर कुटुंबाच्या इतिहासात सादरीकरणाऐवजी संगीताचा वारसा नोंदवणे, जपणे आणि त्याचा प्रचार करण्याची जबाबदारी घेणाऱ्या त्या पहिल्या महिला ठरल्या. त्यांच्या करिअरची सुरुवात पूर्णपणे वेगळ्या दिशेने झाली होती. पदवी पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी फॅशन डिझायनिंगचे शिक्षण घेतले आणि त्याच क्षेत्रात काम केले. तर त्यांचे भाऊ इम्रान क्रिकेट खेळत होते.
शेवटी दोघांनाही कुटुंबाचा अमूल्य वारसा हळूहळू विखुरला जात असल्याचे जाणवले. पूर्वजांनी मेहनतीने उभारलेला हा वारसा वाचवण्यासाठी त्यांनी आपले आयुष्य सांस्कृतिक संवर्धनाकडे वळवले.
'दागर आर्काइव्ह'ची निर्मिती
आजच्या आर्काइव्हची मुळे १९७८ सालापर्यंत जातात. शबाना यांचे वडील उस्ताद अलीमुद्दीन दागर यांनी 'उस्ताद इमामउद्दीन खान दागर समिती'ची स्थापना केली होती. राजघराणे आणि प्रमुख सांस्कृतिक व्यक्तींच्या सहकार्याने त्यांनी जयपूरमध्ये मोठ्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले.
त्याच पायावर पुढे जाऊन शबाना आणि इम्रान यांनी २००३ मध्ये 'उस्ताद इमामउद्दीन खान दागर इंडियन म्युझिक, आर्ट अँड कल्चर सोसायटी'ची स्थापना केली. त्यांची दृष्टी केवळ ध्रुपदपुरती मर्यादित नव्हती. संरक्षणास पात्र असलेल्या कोणत्याही धोक्यात आलेल्या कला परंपरेचे जतन करू शकेल अशी संस्था त्यांना उभी करायची होती. नोव्हेंबर २००९ मध्ये रवींद्र मंच येथे 'दागर आर्काइव्ह'च्या स्थापनेमुळे हे स्वप्न प्रत्यक्षात आले.
संगीतमय वारशाचा खजिना
दोन गॅलरींमध्ये पसरलेल्या या आर्काइव्हमध्ये दागर घराण्याच्या अनेक पिढ्यांशी संबंधित वाद्ये, वैयक्तिक वस्तू, हस्तलिखिते, दुर्मिळ छायाचित्रे, जामाजी (प्रार्थनेच्या चटया), काठ्या, सन्मानपत्रे, पुस्तके आणि ऐतिहासिक दस्तऐवजांचा असाधारण संग्रह आहे.
येथे येणारे रसिक उस्ताद अल्लाबंदे खान दागर, उस्ताद बंदे अली खान, उस्ताद झियाउद्दीन खान दागर, उस्ताद झाकीरुद्दीन खान दागर, उस्ताद नासिरुद्दीन खान दागर आणि उस्ताद इमामउद्दीन खान दागर यांच्यासारख्या दिग्गजांच्या वस्तू पाहू शकतात. सोबतच या कुटुंबाची संपूर्ण वंशावळ समजून घेऊ शकतात.
या संग्रहालयातील सर्वात मोठा खजिना म्हणजे २०० वर्षे जुने तानपुरे आहेत. दागर घराण्याच्या अनेक पिढ्यांनी आयुष्यभर संगीताच्या रियाजासाठी हे तानपुरे वापरले आहेत. ही वाद्ये केवळ जुन्या वस्तू नसून, त्या शेकडो वर्षांची संगीत साधना आणि कलात्मक समर्पणाचे प्रतीक आहेत.
दरमहा सुमारे १५० ते २०० पर्यटक, विद्यार्थी, संशोधक, संगीतकार आणि आंतरराष्ट्रीय अभ्यासक या आर्काइव्हला भेट देतात. लोकांचा सहभाग वाढवण्यासाठी येथे प्रवेश पूर्णपणे मोफत ठेवण्यात आला आहे.
संशोधनाचे केंद्र
दागर आर्काइव्ह हे केवळ संग्रहालय नसून एक महत्त्वाचे संशोधन केंद्र म्हणूनही काम करते. येथील संग्रहात दुर्मिळ ऑडिओ रेकॉर्डिंग, हाताने लिहिलेली हस्तलिखिते आणि ऐतिहासिक दस्तऐवज आहेत. हे साहित्य ध्रुपदचा विकास समजून घेण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरते.
संगीताच्या पारंपरिक गुरू-शिष्य पद्धतीची माहिती देणारे ऑडिओ रेकॉर्डिंग हा येथील सर्वात दुर्मिळ ठेवा आहे. ध्रुपद गायकी ही लिखित स्वरूपापेक्षा मौखिक परंपरेने पुढे गेल्यामुळे हे रेकॉर्डिंग अत्यंत मोलाचे मानले जाते. या आर्काइव्हमध्ये संगीताचे एक विशेष ग्रंथालय असून, अनेक पीएच.डी. संशोधन प्रकल्पांसाठी या संग्रहाची मदत झाली आहे.
रुद्रवीणा परंपरा ठेवली जिवंत
दागर कुटुंबाचे रुद्रवीणेशी असलेले नाते तितकेच महत्त्वाचे आहे. शबाना सांगतात की, उस्ताद मोईनुद्दीन दागर यांनी या वाद्याच्या रचनेत अनेक तांत्रिक सुधारणा केल्या. त्यामुळे अनेक संगीतकार या सुधारित आवृत्तीला 'दागर वीणा' म्हणून ओळखू लागले.
आज रुद्रवीणा हे अत्यंत दुर्मिळ वाद्य बनले आहे. मुख्यतः कोलकात्यातील कारागीर हे वाद्य तयार करतात. प्रत्येक संगीतकाराच्या शरीररचनेनुसार हे वाद्य बनवावे लागते. एक वाद्य तयार करण्यासाठी ६ महिने ते १ वर्षाचा काळ लागतो आणि त्याचा खर्च काही लाख रुपयांपर्यंत असतो.
ध्रुपद आणि रुद्रवीणा यांसारख्या परंपरा केवळ पुस्तकातून शिकता येत नाहीत, असे शबाना मानतात. गुरू आणि शिष्यामधील जिवंत नात्यातूनच या परंपरा टिकून राहतात. पनवेल येथील उस्ताद बहाउद्दीन दागर यांचा गुरुकुल आणि भोपाळ येथील ध्रुपद केंद्र यांसारख्या संस्था ही परंपरा पुढे नेत आहेत. दागर आर्काइव्ह नवीन शिकणाऱ्यांसाठी नियमितपणे कार्यशाळा आणि शैक्षणिक कार्यक्रम आयोजित करते.
कलाकार आणि रसिकांना एकत्र आणणारा मंच
या संस्थेचा आणखी एक मोठा उपक्रम म्हणजे इम्रान दागर यांच्या समन्वयाने चालणारी 'गुणिजन सभा' होय. सुरुवातीपासून दिल्लीत या सभेची ऐंशीहून अधिक सत्रे आयोजित करण्यात आली आहेत. यामध्ये कथ्थकसम्राट पंडित बिरजू महाराज यांच्यासह संगीत, नृत्य, नाटक आणि दृश्य कलेतील आघाडीच्या व्यक्तिमत्त्वांना एकत्र आणले गेले आहे.
संस्थेने ध्रुपद महोत्सव, रुद्रवीणा महोत्सव, मल्हार महोत्सव आणि रागमाला लघुपटांसोबत संगीताची सांगड घालणारे नवनवीन कार्यक्रम आयोजित केले आहेत. केवळ सादरीकरण करणे हा यामागचा उद्देश नसून कलाकार, अभ्यासक आणि रसिक यांच्यात अर्थपूर्ण संवाद घडवून आणणे हा आहे.
तरुणांना भारताच्या अभिजात परंपरेशी थेट जोडण्यासाठी शाळा, महाविद्यालये आणि विद्यापीठांमध्ये गुणिजन सभेची सत्रे वारंवार आयोजित केली जातात. गेल्या जवळपास १८ वर्षांपासून 'जयपूर लिटरेचर फेस्टिव्हल'च्या सकाळच्या सत्रांचे आयोजन गुणिजन सभेच्या सहकार्याने केले जात आहे.
संस्थेने संस्कृती मंत्रालय, संगीत नाटक अकादमी, पश्चिम क्षेत्र सांस्कृतिक केंद्र, जवाहर कला केंद्र, रवींद्र मंच, राजस्थान इंटरनॅशनल सेंटर, इंडिया हॅबिटॅट सेंटर आणि इंडिया इंटरनॅशनल सेंटर यांसारख्या संस्थांशी भागीदारी करून देशभरात सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले आहेत.
भविष्यासाठी जतन केलेला वारसा
नवीन पिढीने या संस्कृतीशी अर्थपूर्ण नाते जोडले, तरच हा वारसा टिकू शकतो असे शबाना मानतात. हे ध्येय डोळ्यासमोर ठेवून संस्थेने १५० हून अधिक पारंपरिक भारतीय वाद्यांचे मोठे प्रदर्शन भरवले होते. पर्यटकांना वाद्यांचा इतिहास आणि महत्त्व कळावे यासाठी प्रत्येक वाद्यासोबत सविस्तर माहिती देण्यात आली होती.
आपल्या प्रवासाबद्दल बोलताना त्या म्हणतात की, त्यांनी कोणतीही नवीन परंपरा निर्माण केलेली नाही. पूर्वजांनी शेकडो वर्षे जतन केलेली परंपरा फक्त पुढे जपण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला आहे.
अनेक अभिजात कला प्रकारांचे भविष्य अनिश्चित असताना, शबाना आणि इम्रान दागर यांचे काम एका कुटुंबाचा इतिहास जपण्यापलीकडचे आहे. त्यांचे प्रयत्न भारताच्या संगीतमय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक वारशाचा एक अमूल्य अध्याय जपत आहेत.
दागर आर्काइव्हच्या शांत गॅलरींमध्ये इतिहास काचांच्या मागे गोठलेला नाही. तो प्रत्येक हस्तलिखितात, प्रत्येक वाद्यात आणि प्रत्येक आठवणीत गुंजत आहे. ध्रुपदचा हा अजरामर आवाज येणाऱ्या अनेक पिढ्यांना अशीच प्रेरणा देत राहील.
.jpeg)
_(3).jpg "रुबी खान")
_(4).jpg "डॉ. फातिमा सुलताना")
_(2)_(1).jpg "निशात हुसैन")
_(1)_(1).jpg "निगार सुलताना")