भारतीय फार्मास्युटिकल उद्योगाची जागतिक ओळख केवळ औषध कंपन्यांपुरती अजिबात मर्यादित नाहीये. देशात अशा अनेक मॅन्युफॅक्चरिंग कंपन्या आहेत. त्यांनी गुणवत्ता, कॉन्ट्रॅक्ट मॅन्युफॅक्चरिंग, सरकारी पुरवठा आणि निर्यातीच्या जोरावर आपला व्यवसाय उभा केलाय. याच साखळीत युनिक्योर इंडिया लिमिटेड (Unicure India Ltd.) हे महत्त्वाचं नाव समोर येतं. डॉ. कशिश अझीझ या कंपनीच्या ऑपरेशन्स आणि क्वालिटी अ‍ॅश्युरन्सची जबाबदारी सांभाळताहेत. कंपनीची मॅन्युफॅक्चरिंग आणि क्वालिटी सिस्टीम मजबूत ठेवण्यात त्यांची भूमिका महत्त्वाची आहे.

सुमारे ३७० कोटी रुपयांचा व्यवसाय

युनिक्योर इंडिया लिमिटेड ही अनलिस्टेड पब्लिक लिमिटेड कंपनी आहे. तिची स्थापना १९८० मध्ये झाली. त्यानंतर १९८४ पासून कंपनीने फार्मास्युटिकल फॉर्म्युलेशनची निर्मिती सुरू केली. उपलब्ध कॉर्पोरेट आर्थिक आकडेवारीनुसार आर्थिक वर्ष २०२४-२५ मध्ये कंपनीचा महसूल सुमारे ३६९.१२ कोटी रुपये होता. मागील आर्थिक वर्षाच्या तुलनेत तो जवळपास १२ टक्क्यांनी कमी होता. तसंच २०२५-२६ साठी उपलब्ध असलेल्या जीएसटी आधारित व्यावसायिक माहितीनुसार कंपनी १०० ते ५०० कोटी रुपयांच्या वार्षिक उलाढालीच्या वर्गात येते.

कंपनीचं अधिकृत भागभांडवल सुमारे १२.१० कोटी रुपये आहे आणि तिचं पेड-अप कॅपिटल सुमारे ९.९९ कोटी रुपये आहे. कंपनीच्या आर्थिक प्रोफाइलमधल्या कमी गिअरिंग आणि मजबूत नेटवर्थला तिच्या आर्थिक स्थिरतेचा आधार मानलं गेलंय.

तीन मॅन्युफॅक्चरिंग युनिट्समधून व्यवसाय

युनिक्योर इंडियाचं मॅन्युफॅक्चरिंग नेटवर्क उत्तर प्रदेश आणि उत्तराखंडमध्ये पसरलेलं आहे. कंपनीची युनिट्स नोएडा, ग्रेटर नोएडा आणि रुरकी इथे आहेत. क्रिसिलच्या (CRISIL) माहितीनुसार ही कंपनी डब्ल्यूएचओ-जीएमपी (WHO-GMP) मान्यताप्राप्त आणि आयएसओ-प्रमाणित (ISO-certified) फार्मास्युटिकल मॅन्युफॅक्चरर आहे.

कंपनी विविध प्रकारच्या फार्मास्युटिकल फॉर्म्युलेशनची उत्तम निर्मिती करते. यात टॅबलेट्स, कॅप्सूल, ड्राय पावडर आणि लिक्विड इंजेक्शन, ड्राय सिरप, ओरल लिक्विड, ऑइंटमेंट, क्रीम, जेल, अँटासिड, अँटीबायोटिक्स, मल्टीव्हिटॅमिन, अँटीपायरेटिक आणि डायटरी व फूड सप्लिमेंट्सचा समावेश आहे. कंपनीच्या अधिकृत वेबसाईटनुसार त्यांच्या उत्पादन पोर्टफोलिओमध्ये टॅबलेट्स, कॅप्सूल, ड्राय सिरप, सॅशे, सिरिंज आणि जेलचाही समावेश होतो.

सरकारी व्यवसायासोबतच कॉन्ट्रॅक्ट मॅन्युफॅक्चरिंग

युनिक्योरच्या व्यवसायाचा महत्त्वाचा भाग सरकारी संस्थांना होणारा पुरवठा आणि फार्मास्युटिकल ब्रँड्सच्या कॉन्ट्रॅक्ट मॅन्युफॅक्चरिंगशी जोडलेला आहे. क्रिसिलच्या मार्च २०२५ च्या अंदाजानुसार कंपनीच्या महसुलापैकी सुमारे ६० टक्के हिस्सा सरकारी संस्थांकडून मिळतो. सुमारे ३०-३५ टक्के हिस्सा कॉन्ट्रॅक्ट मॅन्युफॅक्चरिंगमधून आणि उर्वरित हिस्सा निर्यातीतून मिळायचा.

हे बिझनेस मॉडेल कंपनीला केवळ स्वतःच्या ब्रँडेड उत्पादनांवर अवलंबून ठेवत नाही. ते सरकारी खरेदी, थर्ड-पार्टी मॅन्युफॅक्चरिंग आणि आंतरराष्ट्रीय बाजार अशा तिन्ही क्षेत्रांमध्ये व्यवसाय करण्याची संधी कंपनीला देतं. याआधीच्या वर्षांमध्येही कंपनीच्या व्यवसायात सरकारी संस्थांचा वाटा राहिलाय. फेब्रुवारी २०२३ च्या क्रिसिल अहवालात सरकारी व्यवसायाचा वाटा सुमारे ७५ टक्के होता. कॉन्ट्रॅक्ट मॅन्युफॅक्चरिंगचा वाटा सुमारे १८ टक्के आणि निर्यातीचा वाटा सुमारे ६-७ टक्के असल्याचं त्यात नमूद केलं होतं. यावरून कंपनीच्या बिझनेस मॉडेलमध्ये काळासोबत झालेल्या बदलाचा महत्त्वाचा संकेतही मिळतो.

निर्यात व्यवसायात आंतरराष्ट्रीय पोहोच

युनिक्योर इंडियाचा व्यवसाय केवळ देशांतर्गत बाजारापुरता अजिबात मर्यादित नाहीये. उपलब्ध जागतिक व्यापार डेटा (ट्रेड डेटा) नुसार कंपनीने ३९ खरेदीदारांना ७०३ निर्यात शिपमेंट्स पाठवल्यात. तर ९ पुरवठादारांकडून (सप्लायर्स) आयातीशी संबंधित २४ शिपमेंट्सची नोंद झालीय. या निर्यातीत एचएसएन ३००४ (HSN 3004) आणि एचएसएन ३००३ (HSN 3003) अंतर्गत येणारी फार्मास्युटिकल उत्पादनं प्रमुख राहिलीत.

या ट्रेड रेकॉर्ड्समध्ये डोमिनिकन प्रजासत्ताक, उझबेकिस्तान आणि व्हेनेझुएलासारख्या अनेक बाजारांचा स्पष्ट उल्लेख मिळतो. भारतीय फार्मास्युटिकल मॅन्युफॅक्चरिंग क्षमता आंतरराष्ट्रीय खरेदीदारांपर्यंत पोहोचवायला कंपनीने निर्यात नेटवर्कही उत्तमरीत्या विकसित केलंय, हा याचा सरळ अर्थ आहे.

आयात हादेखील सप्लाय चेनचा महत्त्वाचा भाग

फार्मास्युटिकल मॅन्युफॅक्चरिंगमध्ये केवळ तयार औषधांची निर्यात अजिबात पुरेशी किंवा महत्त्वाची नसते. कच्चा माल, अ‍ॅक्टिव्ह फार्मास्युटिकल इनग्रेडिएंट्स आणि इतर इनपुट्सची सप्लाय चेन (पुरवठा साखळी) सुद्धा तितकीच महत्त्वाची असते. उपलब्ध ट्रेड डेटामध्ये युनिक्योरच्या २४ आयात शिपमेंट्स आणि ९ सप्लायर्सची स्पष्ट नोंद मिळते.

जागतिक सप्लाय चेनमधले चढउतार, कच्च्या मालाची किंमत आणि लॉजिस्टिक्सचा खर्च असे अनेक महत्त्वाचे घटक फार्मा कंपन्यांच्या उत्पादन खर्चावर थेट परिणाम करतात. अशा कठीण वातावरणात उत्पादन क्षमता, इन्व्हेंटरी मॅनेजमेंट, ऑटोमेशन आणि क्वालिटी कंट्रोल या सर्व गोष्टींना सोबत घेऊन चालणं कंपनीसाठी व्यावसायिकदृष्ट्या महत्त्वाचं ठरतं.

क्वालिटी अ‍ॅश्युरन्सला व्यवसायाचा कणा मानतात डॉ. कशिश

डॉ. कशिश अझीझ यांच्या मते फार्मास्युटिकल मॅन्युफॅक्चरिंगमध्ये गुणवत्ता ही केवळ नियम म्हणून आवश्यक नाहीये. ती व्यावसायिक विश्वासार्हतेचा आधार आहे. त्यांचं मुख्य लक्ष क्वालिटी अ‍ॅश्युरन्स, उत्पादन प्रक्रियांची सखोल देखरेख, व्हॅलिडेशन आणि नियामकीय मानकांचं अचूक पालन करण्यावर असतं.

फार्मा उद्योगात एखाद्या बॅचची गुणवत्ता थेट रुग्णांच्या सुरक्षेशी जवळून जोडलेली असते. म्हणूनच कंपनीच्या उत्पादन संयंत्रांमध्ये कच्च्या मालापासून ते तयार उत्पादनापर्यंत अनेक वेगवेगळ्या स्तरांवर कसून चाचणी आणि देखरेख करणं आवश्यक असतं. युनिक्योर स्वतःच्या अधिकृत माहितीत सुरक्षित मॅन्युफॅक्चरिंग वातावरण, दूषितीकरण (कंटॅमिनेशन) रोखणारी खास रचना आणि संवेदनशील व विषारी पदार्थांसाठी वेगळ्या साठवणूक व्यवस्थेवर भर देते.

६०० हून अधिक व्यावसायिकांची संघटना

कंपनीच्या अधिकृत वेबसाईटनुसार युनिक्योर इंडियामध्ये ६०० हून अधिक व्यावसायिक (प्रोफेशनल्स) कार्यरत आहेत. यातले सुमारे १०० कर्मचारी उच्च प्रशिक्षित असून ते महत्त्वाच्या तांत्रिक भूमिकांमध्ये काम करतात. फार्मास्युटिकल उत्पादनांचे उत्पादक, पुरवठादार आणि निर्यातक म्हणून स्वतःचं स्थान अधिक भक्कम करणं, हे कंपनीचं ध्येय आहे.

डॉ. कशिश अझीझ यांचा यशस्वी व्यावसायिक प्रवासही याच व्यावसायिक आणि तांत्रिक चौकटीशी जवळून जोडलेला आहे. २००८ पासून कंपनीशी जोडल्या गेलेल्या डॉ. कशिश यांनी फार्मसीमध्ये पदवी आणि मास्टर्स पूर्ण केलंय. त्यानंतर त्यांनी पीएचडीचं उच्च शिक्षणही घेतलंय. मास्टर्सच्या काळात केलेल्या उत्कृष्ट कामगिरीसाठी त्यांना सुवर्णपदक देऊन सन्मानित करण्यात आलं होतं. सध्या त्या व्यवस्थापन शिक्षणाच्या (मॅनेजमेंट एज्युकेशन) माध्यमातून स्वतःचं व्यावसायिक आणि नेतृत्व कौशल्य अधिक वाढवण्याचं महत्त्वाचं काम करताहेत.

खर्च आणि गुणवत्तेमधलं अचूक संतुलन

फार्मा व्यवसायात वेगाने वाढणाऱ्या स्पर्धेमुळे कंपन्यांसमोर आव्हान उभं असतं. खर्च कमी ठेवणं आणि त्याच वेळी उत्तम गुणवत्ता टिकवून ठेवणं, अशी ही दुहेरी अडचण असते. युनिक्योरसाठीही कच्च्या मालाची किंमत, सप्लाय चेन, नियामकीय अनुपालन आणि उत्पादन क्षमता यासारखे अनेक महत्त्वाचे मुद्दे व्यावसायिक कामगिरीवर परिणाम करतात.

खर्चावर नियंत्रण ठेवणं गरजेचं आहे. पण हे नियंत्रण गुणवत्तेशी कोणतीही तडजोड करून मिळवता कामा नये, असा डॉ. कशिश यांचा स्पष्ट दृष्टिकोन आहे. यासाठी लीन मॅन्युफॅक्चरिंग, ऑटोमेशन आणि उत्तम सिस्टीमचा अवलंब केल्यास कंपनीची उत्पादन क्षमता आणि कार्यक्षमता वाढायला नक्कीच मदत होऊ शकते.

फार्मा प्रोफेशनलपासून ते बिझनेस लीडरपर्यंतचा प्रवास

डॉ. कशिश अझीझ यांची कहाणी केवळ महिला फार्मा प्रोफेशनलच्या यशापुरती मर्यादित नाहीये. तांत्रिक ज्ञान, क्वालिटी मॅनेजमेंट आणि व्यावसायिक नेतृत्व या सर्वांना सोबत घेऊन फार्मास्युटिकल मॅन्युफॅक्चरिंग कसं पुढे नेलं जाऊ शकतं, याचं हे उत्तम उदाहरण आहे.

भारत जागतिक फार्मास्युटिकल सप्लाय चेनमध्ये स्वतःची भूमिका वेगाने मजबूत करतोय. अशा वेळी युनिक्योर इंडियासारख्या कंपन्यांसाठी देशांतर्गत सरकारी व्यवसाय, कॉन्ट्रॅक्ट मॅन्युफॅक्चरिंग आणि निर्यात अशा तिन्ही क्षेत्रांमध्ये अचूक संतुलन राखणं गरजेचं आहे. येणाऱ्या वर्षांतल्या विकास धोरणाचा हा महत्त्वाचा भाग ठरू शकतो.

टीप: कंपनीच्या आर्थिक आकडेवारीत वर दिलेले उलाढाल किंवा महसुलाचे आकडे उपलब्ध कॉर्पोरेट फायलिंग आधारित स्रोतांवर आणि जीएसटी व ट्रेड डेटाबेसवर पूर्णपणे आधारित आहेत. निर्यात-आयातीचे शिपमेंट आकडे हे ट्रेड डेटा स्रोतांचे रेकॉर्ड्स आहेत. या आकड्यांना कंपनीने स्वतः घोषित केलेलं वार्षिक निर्यात मूल्य म्हणून अजिबात वाचलं जाऊ नये.

'आवाज मराठी'वर प्रसिद्ध होणारे लेखन, व्हिडिओज आणि उपक्रम यांविषयीचे अपडेट्स मिळवण्यासाठी या लिंक्सवर क्लिक करा  -

Awaz Marathi WhatsApp Group 
Awaz Marathi Facebook Page

Awaz Marathi Twitter