गुलाम रसूल देहलवी

विद्वानांनी जेव्हा जेव्हा हिंदू धर्माचा पुनर्विचार किंवा नवीन अर्थ लावण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा त्यांचा भर २१ व्या शतकात प्राचीन वैदिक परंपरेची नव्याने व्याख्या करण्यावर असतो. परंतु त्यांनी हे मान्य केले पाहिजे की, हिंदू धर्माची खरी ताकद ही श्रद्धा आणि प्रत्यक्ष अनुभव यांची सांगड घालण्याच्या क्षमतेमध्ये आहे.

अध्यात्मिक पाया नसलेली जीवनशैली म्हणजे केवळ एक रूढी किंवा संस्कृती उरते; आणि नैतिकतेशिवाय पाळलेला धर्म म्हणजे केवळ पोकळ कर्मकांड ठरते. कोणत्याही श्रद्धा परंपरेची जिवंत ताकद या दोन्ही गोष्टींच्या एकत्रीकरणातच दडलेली असते.

शशी थरुर यांचे नवीन पुस्तक, 'द सेज हू रिइमॅजीन्ड हिंदूइझम: द लाईफ, लेसन्स अँड लेगसी ऑफ श्री नारायण गुरू' (The Sage Who Reimagined Hinduism: The Life, Lessons and Legacy of Sree Narayana Guru), हे काम अत्यंत सखोल आणि नेमकेपणाने करते. हे पुस्तक केवळ चरित्रापुरते मर्यादित राहत नाही, तर ते अद्वैत तत्त्वज्ञानाच्या गाभ्याला स्पर्श करते.

तुलनात्मक धर्मशास्त्र आणि सुफी परंपरेचा विद्यार्थी म्हणून, मला एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली. आजच्या काळात जेव्हा बहुसंख्याक राष्ट्रवाद किंवा इस्लामचा अतिरेकी अर्थ लावून धार्मिक ओळख ही इतरांना वगळण्यासाठी वापरली जात आहे, अशा वेळी अद्वैत आणि 'वहदत-उल-वजूद' (अस्तित्वाची एकता) या विचारांकडे परत जाणे हाच खरा उपाय आहे.

या संदर्भात, नारायण गुरूंचा संदेश इस्लाम आणि हिंदू धर्मामधील एक सामायिक नैतिक क्षितिज म्हणून समोर येतो. हा संदेश समता, सन्मान आणि वैश्विक बंधुभावाची साद घालतो, जो दोन्ही धर्मांच्या आध्यात्मिक दर्शनाच्या मुळाशी आहे. हा काही दोन धर्मांची भेसळ करण्याचा प्रयत्न नाही, तर त्यांच्या गाभ्यापर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग आहे.

उपराष्ट्रपती सी. पी. राधाकृष्णन यांच्या हस्ते प्रकाशित झालेले थरुर यांचे हे पुस्तक, भारताच्या राष्ट्रीय आणि सांस्कृतिक जाणिवांमधील विसरली गेलेली नैतिक स्पष्टता पुन्हा प्रस्थापित करण्याचा एक प्रयत्न आहे.

या लेखकाने १९ फेब्रुवारी रोजी दिल्लीच्या इंडिया इंटरनॅशनल सेंटरमध्ये पुस्तक प्रकाशन आणि त्यानंतर झालेल्या चर्चासत्राला हजेरी लावली होती.

थरुर भाषणासाठी उभे राहिले आणि त्यांनी सांगितले: १९ व्या शतकातील केरळमध्ये नारायण गुरूंचा उदय झाला, तेव्हा तिथे जातीभेद केवळ सर्वत्र पसरलेलाच नव्हता, तर त्याला धार्मिक मान्यताही होती. सामाजिक उतरंड इतकी कडक होती की स्वामी विवेकानंदांनी एकदा केरळचे वर्णन "वेड्यांचे इस्पितळ" (lunatic asylum) असे केले होते.

या अत्यंत विषम व्यवस्थेत नारायण गुरूंनी आध्यात्मिक क्रांती घडवून आणली. नारायण गुरूंचे ऐतिहासिक महत्त्व यात आहे की, त्यांनी समाजसुधारणेसाठी धर्मावर हल्ला केला नाही. त्याऐवजी, त्यांनी समाजाला मुक्त करण्यासाठी धर्माचाच नव्याने अर्थ लावला.

सर्व जातींसाठी मंदिरे खुली करून, शिक्षणाचा प्रसार करून आणि शोषितांमध्ये स्वाभिमान जागवून त्यांनी हे दाखवून दिले की, श्रद्धेला उतरंडीच्या तावडीतून मुक्त करता येते.

येथे थरुर यांचे मुख्य यश हे आहे की, त्यांनी श्री नारायण गुरूंना केवळ एक संत किंवा गूढवादी म्हणून न मांडता, एक 'शांत क्रांतिकारक' म्हणून समोर आणले आहे. सर्व जातींसाठी मंदिरे खुली करणे, उपेक्षित समाजाला शिक्षण देणे आणि श्रद्धेची सर्वसमावेशक दृष्टी मांडणे, यातून नारायण गुरूंनी आध्यात्मिक परंपरा न सोडता जातीव्यवस्थेचा सामना केला.

त्यांची "माणसासाठी एक जात, एक धर्म, एक ईश्वर" ही घोषणा एकाच वेळी आध्यात्मिक आणि राजकीय होती, तसेच ती भक्तीपूर्ण आणि मुक्ती देणारीही होती.

जेव्हा आपण आदि शंकराचार्यांच्या अद्वैत वेदांताच्या सोबतीने या घोषणेकडे पाहतो, तेव्हा त्यामागील तात्विक खोली अधिक स्पष्ट होते. अद्वैत वेदांत सांगतो की अंतिम सत्य एकच आहे, ते म्हणजे अखंड 'ब्रह्म'. आणि जी विविधता आपल्याला दिसते, ती त्यामागील एकता लपवते. अशा तत्त्वज्ञानासमोर सामाजिक उतरंडीचे पावित्र्य टिकू शकत नाही.

त्याचप्रमाणे, इस्लामिक बौद्धिक परंपरेत, 'शेख-अल-अकबर' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या मुहीउद्दीन इब्न अरबी यांनी कुराणातील 'तौहीद' (एकेश्वरवाद) या तत्त्वाचा स्वीकार 'वहदत-उल-वजूद' (Unity of Being) या सिद्धांताद्वारे केला. या दृष्टिकोनातून, हे संपूर्ण अस्तित्व त्या एकाच ईश्वरी सत्याचे प्रकटीकरण आहे. अनेकत्व हे एकतेला नाकारत नाही; तर ते तिला व्यक्त करते.

या तुलनात्मक दृष्टीकोनातून पाहिल्यास, नारायण गुरूंचा संदेश हा दोन संस्कृतींना जोडणारा पूल ठरतो. त्यांची घोषणा म्हणजे धार्मिक विविधता पुसून टाकणे नव्हती, तर जात, पंथ आणि मानवनिर्मित विभागणीच्या पलीकडे एक सामायिक अस्तित्व आहे, याचा तो पुनरुच्चार होता.

थरुर यांनी पुस्तकाची रचना 'जीवन', 'शिकवण' आणि 'वारसा' (The Life, The Lessons, and The Legacy) अशा तीन भागांत केली आहे. ते कथानकाकडून तत्त्वज्ञानाकडे आणि तिथून त्याच्या प्रभावाकडे सहजतेने प्रवास करतात. त्यांची भाषा अत्यंत प्रवाही आणि मोजकी आहे, ज्यामुळे क्लिष्ट आध्यात्मिक विचार सोप्या भाषेत समजतात.

जातीभेदावर भाष्य करणारी प्रकरणे विशेषतः परिणामकारक आहेत, कारण ती धर्मशास्त्राला थेट लोकांच्या सामाजिक दुःखाशी जोडतात. या मांडणीत अध्यात्म म्हणजे काहीतरी अमूर्त गोष्ट नाही, तर ती सामाजिक नैतिकता आहे.

आजचे युग वैचारिक ध्रुवीकरणाचे आहे—मग ते हिंदू अस्मितेच्या बहुसंख्याकवादी अर्थामुळे असो किंवा मुस्लिम समाजातील प्रतिगामी विचारांमुळे असो. अशा काळात सुधारणावादी, अद्वैत आणि एकतेवर केंद्रित परंपरांचा पुनर्विचार करणे तातडीचे झाले आहे. अद्वैत आणि वहदत-उल-वजूद हे दोन्ही विचार मानवी अस्तित्वाला एकाच ईश्वरी सत्याशी जोडून वर्चस्ववादी प्रवृत्तींना नष्ट करतात.

अद्वैत समतेवर आधारित हिंदू धर्म आणि आध्यात्मिक एकतेवर आधारित इस्लाम यांच्यात द्वेष किंवा उतरंडीला फारसा वाव उरत नाही. या अर्थाने, 'द सेज हू रिइमॅजीन्ड हिंदूइझम' हे पुस्तक केवळ एका आयुष्याची कहाणी सांगत नाही.

हे पुस्तक भारताच्या आध्यात्मिक इतिहासाच्या खोलवर वाहणाऱ्या प्रवाहांचा प्रतिध्वनी आहे—असे प्रवाह जे एकसुरीपणाशिवाय एकतेचा, विभाजनाशिवाय विविधतेचा आणि वर्चस्वाशिवाय श्रद्धेचा पुरस्कार करतात. या गुंजनातच या पुस्तकाचे शाश्वत मूल्य दडलेले आहे.

आज भारतासमोर दोन प्रकारच्या वैचारिक विकृतींचे आव्हान आहे: एका बाजूला बहुसंख्याकवादाचा अतिरेक आणि दुसऱ्या बाजूला धार्मिक कट्टरतावाद व रॅडिकल इस्लामीवाद. हिंदुत्वाशी जोडलेला हिंदू अस्मितेचा राजकीय अर्थ अनेकदा एका विशाल, बहुलवादी आणि तत्त्वज्ञानावर आधारित संस्कृतीला संकुचित सांस्कृतिक राष्ट्रवादात बदलतो.

त्याच वेळी, मुस्लिम समाजातील काही रॅडिकल घटक धर्माचा वापर सहजीवनाऐवजी वेगळेपणाचे साधन म्हणून करू पाहतात. या दोन्ही प्रवृत्ती केवळ एकमेकांच्या सोबत अस्तित्वात राहत नाहीत, तर त्या एकमेकांना बळही देतात.

अशा वातावरणात, श्री नारायण गुरूंच्या सर्वसमावेशक आणि नैतिक भावनेतून हिंदू धर्माचा पुनर्विचार करणे हा केवळ हिंदू धर्मांतर्गत सुधारणेचा प्रकल्प नाही, तर ती एक राष्ट्रीय गरज आहे. त्यांचा वैश्विकतावाद हिंदू अस्मितेच्या संकुचित व्याख्यांना थेट आव्हान देतो. आध्यात्मिक समानता आणि मानवी प्रतिष्ठेवर आधारित हिंदू धर्मात बहुसंख्याकवादी वर्चस्वाला फारशी जागा उरत नाही.

यात एक रणनीतीचा भाग देखील आहे. अतिरेकी विचारसरणी धर्मांना एकसंध आणि सतत एकमेकांचे शत्रू म्हणून रंगवून फोफावते. नारायण गुरूंसारख्या सुधारकांना पुढे आणून, भारत स्वतःला—आणि जगाला—हे आठवण करून देतो की आपल्या धार्मिक परंपरांमध्ये आत्मपरीक्षण आणि नैतिक उत्क्रांतीचा मोठा इतिहास आहे.

अशा प्रकारे थरुर यांचे पुस्तक दुहेरी काम करते: नारायण गुरूंना राष्ट्रीय चेतनेमध्ये पुन्हा स्थापित करणे आणि त्यांना जागतिक श्रोत्यांसमोर मांडणे. तसेच, हिंदू धर्माची अशी समज पुन्हा केंद्रस्थानी आणणे जी राजकीय नसून तात्विक आहे, आणि वांशिक नसून नैतिक आहे.

भारताच्या संविधानिक बहुलवादाशी बांधील असलेल्या मुस्लिमांसाठी, हिंदू धर्माच्या अशा पुनर्विचाराला पाठिंबा देणे म्हणजे कोणतीही तडजोड किंवा माघार नाही, तर ती सामायिक सांस्कृतिक अवकाश मान्य करण्याची कृती आहे. एक आत्मविश्वासपूर्ण, सर्वसमावेशक हिंदू धर्म आणि आत्मपरीक्षण करणारा, सुधारणावादी इस्लाम एकत्र येऊन दोन्ही बाजूंच्या अतिरेकाचा सामना करू शकतात.

या लेखकाला पुस्तक प्रकाशनाचा हा सोहळा प्रतीकात्मकदृष्ट्या खूप महत्त्वाचा वाटला. यातून असे सूचित झाले की भारताचे भविष्य हे वैचारिक संघर्षावर कमी आणि नैतिक मूल्यांच्या पुनर्प्राप्तीवर अधिक अवलंबून असेल—श्री नारायण गुरूंसारख्या आवाजांना पुन्हा शोधणे, जे आपल्याला आठवण करून देतात की सर्वात खोल धार्मिक सत्ये उतरंड नष्ट करतात आणि मानवी प्रतिष्ठेचा सन्मान करतात.

जर भारताला बहुसंख्याकवादी अहंकार आणि रॅडिकल धार्मिक फुटीरतावाद या दोन्हीचा पराभव करायचा असेल, तर तो घोषणाबाजीने होणार नाही. तर तो श्रद्धेला शस्त्र म्हणून नव्हे, तर पूल म्हणून पाहणाऱ्या सुधारक संतांचे विचार लोकांपर्यंत पोहोचवूनच शक्य होईल.

या कार्यक्रमाचा समारोप एका जिवंत चर्चेने झाला. चित्रपट आणि टेलिव्हिजन अभिनेते तसेच सामाजिक भाष्यकार नासिर अब्दुल्ला यांनी एक विचारप्रवर्तक मुद्दा मांडला. त्यांनी युक्तिवाद केला की, प्रत्येक धर्म हा मुळात एक जीवन जगण्याचा मार्ग (Way of Life) असतो, जो आपली नैतिकता, वर्तन आणि सामूहिक स्मरणशक्ती घडवतो.

"हिंदू धर्म हा धर्म नसून जीवन जगण्याचा मार्ग आहे," या प्रचलित दाव्याबद्दल त्यांनी सावध केले. ते म्हणाले की यामुळे एक चुकीचा भेद निर्माण होतो. जर हिंदू धर्मात तत्त्वज्ञान, संस्कृती आणि नैतिकता असेल, तर ती इस्लाम, ख्रिश्चन आणि बौद्ध धर्मातही आहे. खरे काम धार्मिक ओळख पुसणे हे नसून, श्रद्धा परंपरा या एकाच वेळी आध्यात्मिक व्यवस्था आणि जिवंत संस्कृती आहेत, हे ओळखणे आहे असे त्यांनी सुचवले.

त्यांच्या मते अधिक सकारात्मक दृष्टिकोन हा "धर्म" आणि "जीवन जगण्याचा मार्ग" यांना वेगळे करणे नाही, तर हे ओळखणे आहे की हिंदू धर्म—इस्लाम, ख्रिश्चन, शीख आणि इतरांप्रमाणेच—दोन्ही आहे. त्यात आध्यात्मिक सिद्धांत, धार्मिक विधी, नैतिक नियम आणि सांस्कृतिक सवयींचा समावेश आहे.

त्याला जीवन जगण्याचा मार्ग म्हणून धर्माचा दर्जा नाकारणे म्हणजे त्याची धर्मशास्त्रीय श्रीमंती कमी करण्यासारखे आहे. आणि उलट, त्याला एक ताठर, एकसंध धर्म मानणे म्हणजे त्याच्या तात्विक विविधतेकडे दुर्लक्ष करण्यासारखे आहे.

त्यामुळेच, या पुस्तक प्रकाशनाचा संदेश आजच्या काळात अत्यंत महत्त्वाचा आणि समर्पक आहे: भारताच्या सांस्कृतिक स्मृतीचे रक्षण करणे म्हणजे केवळ भूतकाळात रमणे नव्हे, तर ती एक नैतिक जबाबदारी आहे. श्री नारायण गुरूंचा वारसा समकालीन भारताच्या नैतिक दिशेला आकार देत राहिला पाहिजे.

(लेखक हे भारतीय परंपरा आणि तुलनात्मक धर्मशास्त्राचे अभ्यासक असून, भारताच्या सुफी परंपरांचे संशोधक आणि लेखक आहेत. त्यांचे 'इश्क सुफियाना: अनटोल्ड स्टोरीज ऑफ डिव्हाईन लव्ह' हे पुस्तक नुकतेच प्रकाशित झाले आहे.)