विदुषी गौर
ज्या समाजात यशाच्या आधी गृहितके मांडली जातात, तिथे सोफिया कुरेशी शांत प्रतिकाराचे एक शक्तिशाली प्रतीक बनून समोर आल्या आहेत. लष्करी गणवेश परिधान करून त्यांनी केवळ देशाची उत्कृष्ट सेवाच केली नाही, तर लिंग, धर्म आणि नेतृत्वाबाबतचे जुने समजही मोडीत काढले आहेत. त्यांचा हा प्रवास मोठ्या घोषणांचा किंवा संघर्षाचा नव्हता. सातत्यपूर्ण कामगिरी, शिस्त आणि गुणवत्तेवर असलेल्या अढळ विश्वासाने हा मार्ग तयार झाला आहे.
सोफिया कुरेशी यांचा जन्म एका मध्यमवर्गीय कुटुंबात झाला. त्यांच्या मनात सुरुवातीपासूनच ध्येय आणि देशप्रेमाची भावना प्रबळ होती. देशाची सेवा करण्याची कल्पना त्यांच्यासाठी केवळ एक शब्द नव्हता, तर तो एक वैयक्तिक ध्यास होता. लष्करी कारकीर्द फक्त पुरुषांसाठीच आहे असे मानले जाणाऱ्या काळात त्यांनी गणवेश परिधान करण्याचे स्वप्न पाहिले. तेव्हा अनेक प्रश्न विचारले गेले आणि शंकाही उपस्थित केल्या गेल्या. अनेकांनी त्यांना परावृत्त करण्याचा प्रयत्न केला. तरीही त्यांनी आपला निर्धार सोडला नाही. गणवेश केवळ क्षमता ओळखतो, लिंग किंवा पार्श्वभूमी नाही, या विचारावर त्या ठाम राहिल्या.
भारतीय लष्करात प्रवेश करणे हा त्यांच्या अनेक यशस्वी टप्प्यांपैकी पहिला टप्पा होता. लष्करी प्रशिक्षण संस्था शारीरिक क्षमता, मानसिक धैर्य आणि भावनिक बळाची कसोटी पाहतात. सोफिया यांच्यासाठी ही कसोटी अधिक कठीण होती. स्वतःसोबतच लष्करात येण्याचे स्वप्न पाहणाऱ्या प्रत्येक महिलेचे प्रतिनिधित्व करण्याचे दडपण त्यांच्यावर होते. त्यांनी ही आव्हाने स्वीकारली आणि पुरुषांच्या बरोबरीने कामगिरी करून दाखवली. कर्तृत्वाला कोणतेही लिंग नसते, हे त्यांनी आपल्या कामगिरीतून सिद्ध केले.
लष्करात पदोन्नती मिळत असताना त्यांना एका नव्या समजाचा सामना करावा लागला. महिला केवळ मर्यादित किंवा सहाय्यक कामांसाठी योग्य असतात, असा तो समज होता. सोफिया कुरेशी यांच्या कारकीर्दीने हा विचार पूर्णपणे खोडून काढला. महत्त्वाच्या मोहिमांची जबाबदारी स्वीकारत त्यांनी आपली रणनीती आणि शांत नेतृत्वाची चुणूक दाखवली. त्यांच्या व्यावसायिकतेमुळे वरिष्ठ आणि सहकाऱ्यांचा विश्वास त्यांनी संपादन केला. अधिकार हे सामाजिक गृहितकांतून नाही, तर कौशल्य आणि सचोटीतून मिळतात, हे त्यांनी अधोरेखित केले.
काहींनी त्यांच्याकडे धर्माच्या चष्म्यातूनही पाहिले. गणवेशात असताना सोफिया कुरेशी यांनी मुस्लिम महिलांबाबतचे साचेबद्ध विचार बदलले. त्यांनी आपल्या ओळखीचे कधीही स्पष्टीकरण दिले नाही किंवा बचाव केला नाही. त्याऐवजी त्यांच्या कामाचा अहवालच सर्व काही बोलत होता. त्यांच्यासाठी धर्म आणि राष्ट्रप्रेम कधीही एकमेकांच्या विरोधात नव्हते. उत्कृष्ट सेवा बजावत त्यांनी अल्पसंख्याकांच्या निष्ठेवर प्रश्न उपस्थित करणाऱ्या चुकीच्या कथांना शांतपणे चोख उत्तर दिले. गणवेश हा सर्वांना समान मानणारा असून तो प्रथम राष्ट्राप्रती निष्ठा मागतो, असे त्या नेहमी सांगतात.
त्यांच्या कारकीर्दीतील एक महत्त्वाचा क्षण म्हणजे जेव्हा त्यांच्यावर राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नेतृत्वाची जबाबदारी सोपवण्यात आली. या जबाबदाऱ्या केवळ प्रतिकात्मक नव्हत्या, तर त्यांच्या क्षमतेची ती पावती होती. तुकडीचे नेतृत्व करताना आणि आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठावर भारताचे प्रतिनिधित्व करताना त्यांनी नेतृत्वाचा एक नवीन चेहरा जगासमोर आणला. लष्करी गणवेशात पाहणाऱ्या अनेक तरुण मुलींसाठी सोफिया यांची उपस्थितीच नवीन शक्यतांची द्वारे उघडणारी ठरली.
सोफिया कुरेशी यांचा प्रभाव केवळ पदके आणि यशापुरता मर्यादित नाही. त्यांचे महत्त्व सातत्यपूर्ण प्रयत्नांमध्ये दडलेले आहे. जिथे महिलांची संख्या कमी आहे, अशा ठिकाणी त्या आपली उपस्थिती प्रभावीपणे नोंदवत आहेत. गणवेशातील महिलांच्या उपस्थितीकडे भविष्यातील पिढीने अपवाद म्हणून नाही, तर समानतेने पाहावे यासाठी त्या नेहमी आग्रही असतात. त्यांचा बदल घडवण्याचा मार्ग संघर्षाचा नसून उत्क्रांतीचा आहे. सातत्यपूर्ण उत्कृष्ट कामगिरी हेच पूर्वग्रहावरचे सर्वात प्रभावी उत्तर आहे, असे त्या मानतात.
सहकारी त्यांचे वर्णन एक शिस्तप्रिय आणि संयमी अधिकारी म्हणून करतात. त्या केवळ अधिकाराने नाही, तर उदाहरणातून नेतृत्व करतात. कनिष्ठ सहकाऱ्यांसाठी त्या एक मार्गदर्शक आहेत. आधुनिक लष्करी नेतृत्वात आवश्यक असलेली कार्यक्षमता आणि भावनिक बुद्धिमत्ता यांचा योग्य समन्वय त्यांच्याकडे असल्याचे वरिष्ठ अधिकारी मान्य करतात.
जुने समज बदलताना सोफिया कुरेशी यांनी यशाची नवीन व्याख्या तयार केली आहे. त्यांच्यासाठी विजय म्हणजे केवळ वैयक्तिक प्रगती नसून इतरांसाठी संधी निर्माण करणे हा आहे. त्यांनी पूर्ण केलेली प्रत्येक जबाबदारी जुन्या विचारांना छेद देणारी ठरली आहे. जेव्हा संस्था गुणवत्तेला महत्त्व देतात आणि व्यक्ती उत्कृष्टतेचा ध्यास घेते, तेव्हा पूर्वग्रह नक्कीच नष्ट होतात, हा मोठा संदेश त्यांच्या प्रवासातून मिळतो.
आज सोफिया कुरेशी सेवा, त्याग आणि एकतेचे प्रतीक म्हणून उभ्या आहेत. त्यांची कथा केवळ अडथळे तोडण्याबद्दल नाही, तर आत्मविश्वास निर्माण करण्याबद्दल आणि देशाला प्रेरणा देण्याबद्दल आहे. धैर्याला अनेक रूपे असतात हे त्यांनी दाखवून दिले आहे. पूर्वग्रहावरचे सर्वात मोठे उत्तर विरोध नसून उद्दिष्ट गाठणे हे आहे, हे त्यांनी आपल्या कर्तृत्वातून सिद्ध केले आहे.
.jpeg)
.jpeg "डॉ. हानी कुरेशी")
