डॉ. उमैर मंज़र :

शाह ताज खान यांनी दिल्लीच्या अरुंद गल्ल्यांमधून आपला प्रवास सुरू केला. आज त्यांनी पुण्याच्या क्षितिजावर आपल्या लेखणीचा भक्कम ठसा उमटवला आहे. त्यांना आता कोणत्याही ओळखीची गरज उरलेली नाही. त्यांनी आपल्या मेहनत आणि जिद्दीच्या जोरावर पत्रकारितेच्या क्षेत्रात नवे आयाम प्रस्थापित केले. तसेच लहान मुलांच्या साहित्यालाही एक नवी आणि वैज्ञानिक दिशा दिली. आपले स्वप्न सत्यात उतरवण्याची जिद्द बाळगणाऱ्या सर्व महिलांसाठी त्यांचे व्यक्तिमत्त्व एक उत्तम उदाहरण आहे.

जुन्या दिल्लीची माती आणि संस्कारांचा वारसा

शाह ताज खान यांचा जन्म १९६९ मध्ये झाला. जुन्या दिल्लीसारख्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक केंद्रात त्या जन्मल्या. 'गली गढिया'च्या अरुंद पण जिवंत गल्ल्यांमध्ये त्यांचे बालपण गेले. या ठिकाणी उर्दूचा गोडवा आणि संस्कृतीचा सुगंध हवेत दरवळत असतो. त्यांनी आपले प्राथमिक शिक्षण इथल्याच शाळांमधून पूर्ण केले. दिल्लीच्या या खास मातीनेच त्यांच्या मनात भाषेबद्दल प्रेम आणि संस्कृतीची जाण निर्माण केली.

उच्च शिक्षणासाठी त्यांनी दिल्ली विद्यापीठासारख्या प्रतिष्ठित संस्थेत प्रवेश घेतला. तिथे त्यांनी केवळ आपले शिक्षणच पूर्ण केले नाही, तर राष्ट्रीय पात्रता परीक्षा (UGC NET) देखील उत्तीर्ण केली. १९९८ मध्ये त्यांनी उर्दू पत्रकारितेत 'एम.फिल'ची पदवी मिळवली.

दिल्ली विद्यापीठातील वातावरण आणि तिथल्या विद्वानांची साथ त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला पैलू पाडण्यात अत्यंत महत्त्वाची ठरली. आज त्या पुण्यात राहून आपले साहित्यिक कार्य करत आहेत. तरीही त्यांच्या हृदयात आजही जुन्या दिल्लीच्या आठवणी आणि तिथला सांस्कृतिक जिव्हाळा जिवंत आहे.

पत्रकारिता: पहिले प्रेम आणि 'नई दुनिया'चा अनुभव

शाह ताज खान यांच्यासाठी पत्रकारिता हा केवळ एक व्यवसाय नाही. ते त्यांचे पहिले प्रेम राहिले आहे. 'एम.फिल' पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी 'नई दुनिया' या वृत्तपत्रातून आपल्या व्यावसायिक आयुष्याला सुरुवात केली. तो काळ प्रिंट मीडियाच्या सुवर्णकाळाचा होता. माहिती मिळवण्याचे सर्वात मोठे आणि विश्वसनीय साधन म्हणजे वृत्तपत्रेच होती. 'नई दुनिया' त्यांच्यासाठी एका प्रयोगशाळेसारखे ठरले. तिथे त्यांनी पत्रकारितेची कडक शिस्त आणि बारकावे शिकून घेतले.

संपादकीय विभागात काम करताना त्यांनी सामाजिक आणि माहितीपूर्ण विषयांवर विपुल लेखन केले. त्यांचे काम केवळ कार्यालयापुरते मर्यादित नव्हते. त्या प्रत्यक्ष मैदानावर (फील्डवर) जात असत. अनेक तज्ज्ञांच्या भेटी घेत असत. अत्यंत गुंतागुंतीचे विषय सोप्या भाषेत मांडून त्या वाचकांपर्यंत पोहोचवत असत.

१९९८ ते २००१ या काळात 'नई दुनिया'चा एक मोठा वाचकवर्ग होता. शाह ताज यांनी लिहिलेल्या बातम्या आणि लेखांवर वाचकांच्या प्रतिक्रिया यायच्या. तेव्हा त्यांना आपल्या मेहनतीचे खरे फळ मिळायचे. गांभीर्य आणि कठोर मेहनतीशिवाय पत्रकारितेच्या या उच्च शिखरावर टिकून राहणे अशक्य आहे, यावर त्यांचा नेहमीच ठाम विश्वास राहिला.

इलेक्ट्रॉनिक मीडिया आणि 'ईटीव्ही उर्दू'ची यशोशिखरे

काळ बदलला आणि सोबतच पत्रकारितेचे स्वरूपही बदलू लागले. उर्दू विश्वात इलेक्ट्रॉनिक मीडियाची क्रांती आली. तेव्हा 'ईटीव्ही उर्दू'ने एक मोठे व्यासपीठ उपलब्ध करून दिले. शाह ताज या संस्थेच्या सुरुवातीच्या प्रमुख स्तंभांपैकी एक होत्या. त्यांनी डेस्कवर राहून अनेक कठीण कामे केली. ही कामे अनेकदा पडद्यामागेच राहतात. टीव्ही पत्रकारितेत एखाद्या व्यक्तीचे नाव चमकणे कठीण असते. तिथे सर्व कामे सांघिक पातळीवर होतात.

'ईटीव्ही'मध्ये काम करताना त्यांनी धोरणात्मक नियोजन, स्क्रिप्टिंग आणि न्यूज पॅकेजिंगसारख्या महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या पार पाडल्या. मीडिया प्रोडक्शन आणि रचनात्मक दिग्दर्शनावर त्यांची चांगली पकड होती. यामुळे चॅनेलला नव्या उंचीवर पोहोचता आले. थेट पॅनलवरील चर्चा असो वा बुलेटिनचे स्वरूप ठरवणे असो, शाह ताज यांनी प्रत्येक आघाडीवर आपली बुद्धिमत्ता सिद्ध केली.

प्रिंट आणि इलेक्ट्रॉनिक अशा दोन्ही माध्यमांमध्ये एक भक्कम पूल उभारणाऱ्या निवडक पत्रकारांमध्ये त्यांचा समावेश होतो. एक महिला पत्रकार तांत्रिक आणि व्यवस्थापकीय अशा दोन्ही स्तरांवर तितकीच यशस्वी होऊ शकते, हे त्यांच्या कामाच्या पद्धतीवरून सिद्ध झाले.

बालसाहित्य: वैज्ञानिक दृष्टिकोनाची नवी सुरुवात

पत्रकारितेच्या या धावपळीत शाह ताज यांनी एका नव्या जगात पाऊल ठेवले. तिथे त्यांची एक वेगळीच ओळख निर्माण झाली. हे बालसाहित्याचे जग होते. लहान मुलांसाठी लिहिल्या जाणाऱ्या कथा अनेकदा परिका किंवा राजा-राणीपुरत्या मर्यादित असतात. पण शाह ताज यांनी या परंपरेला एक नवे वळण दिले. त्यांनी मुलांसाठी 'वैज्ञानिक कथा' (सायन्स फिक्शन) लिहायला सुरुवात केली.

त्यांच्या कथा केवळ उर्दू साहित्यिक मासिकांपुरत्या मर्यादित राहिल्या नाहीत. विज्ञानाच्या जगातही त्यांना मोठा सन्मान मिळाला. त्यांनी आपल्या लेखणीतून नव्या शतकातील मुलांच्या मूलभूत प्रश्नांची उत्तरे दिली. कथा आणि गप्पांच्या माध्यमातून त्या विज्ञानातील अत्यंत गुंतागुंतीचे रहस्य मुलांसमोर उलगडतात.

मुलांमध्ये एक सकारात्मक आणि कल्पक विचार विकसित करणे हा त्यांचा मुख्य उद्देश आहे. आपल्या सभोवतालच्या जगाकडे तर्क आणि विज्ञानाच्या दृष्टिकोनातून कसे पाहायचे, हे त्यांनी मुलांना शिकवले. मुलांना भविष्यासाठी तयार करणारी लेखिका म्हणून आज त्यांची ओळख आहे.

मेहनत आणि सातत्याचे तत्त्वज्ञान

अल्लामा इक्बाल यांच्या एका तत्त्वज्ञानावर शाह ताज खान यांचा संपूर्ण जीवनप्रवास आधारलेला आहे. मेहनतच माणसाला खास बनवते, हा तो विचार आहे. थांबणे किंवा थकणे हे शब्द त्यांच्या शब्दकोशातच नाहीत. आज पुण्यात राहूनही त्या आपल्या लेखणीतून समाजाला जागृत करण्याचे काम करत आहेत. त्यांच्यासाठी प्रत्येक क्षण एक नवे आव्हान आणि नवी संधी असते.

हे ही वाचा : डॉ. फिरदौस खान : ‘वंदे मातरम्’ पंजाबीत आणणाऱ्या साहित्यिका

आपले इरादे भक्कम असतील आणि शिकण्याची भूक जिवंत असेल, तर कोणतेही ध्येय दूर नसते. हा मोठा धडा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातून मिळतो. पत्रकारितेपासून सुरू झालेला हा प्रवास आज वैज्ञानिक कथांच्या टप्प्यावर पोहोचला आहे. येणाऱ्या काळातही त्या आपल्या लेखणीतून असेच अनेक नवे प्रयोग करतील, अशी मोठी आशा आहे. शाह ताज खान हे आता केवळ एक नाव उरलेले नाही. तो एक विचार बनला आहे. शब्दांच्या माध्यमातून हा विचार समाज आणि नव्या पिढीला प्रकाश देण्याचे काम करत आहे.

थोडक्यात सांगायचे तर, शाह ताज खान यांचे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे मेहनत आणि प्रयत्नांचा एक सुंदर संगम आहे. त्यांनी दिल्लीची संस्कृती आपल्या भाषेत आणि आधुनिक विज्ञान आपल्या कथांमध्ये अत्यंत कौशल्याने गुंफले आहे. हे काम खरोखरच वाखाणण्याजोगे आहे. त्यांचा हा जीवनप्रवास येणाऱ्या पिढ्यांसाठी प्रेरणेचा एक अखंड स्रोत राहील.

'आवाज मराठी'वर प्रसिद्ध होणारे लेखन, व्हिडिओज आणि उपक्रम यांविषयीचे अपडेट्स मिळवण्यासाठी या लिंक्सवर क्लिक करा  -

Awaz Marathi WhatsApp Group 
Awaz Marathi Facebook Page
Awaz Marathi Twitter