ओनिका माहेश्वरी
एक काळ असा होता जेव्हा काश्मीरच्या सुंदर दऱ्याखोऱ्यांमध्ये केवळ सामाजिक बंधने आणि रुढी-परंपरांचा आवाज घुमत होता. मात्र, आज याच दऱ्याखोऱ्यांमधून एक असा आवाज ऐकू येतो आहे, ज्याने परंपरेच्या प्रत्येक भिंतीला तडे दिले आहेत. हा आवाज आहे प्रसिद्ध गायिका शाही मुमताज यांचा.
संगीत क्षेत्रात आणि त्यांच्या चाहत्यांमध्ये त्यांना 'लता मंगेशकर ऑफ काश्मीर' या नावाने गौरवले जाते. आपल्या मखमली आणि सुमधुर आवाजाच्या जोरावर त्यांनी काश्मिरी लोकसंगीत आणि सुफियाना कलाम (Sufiana Kalam) यांना एका वेगळ्याच उंचीवर नेऊन ठेवले आहे. महिलांनी संगीतात करिअर करू नये, यांसारख्या समाजात खोलवर रुजलेल्या अनिष्ट रुढींना त्यांनी सुरुंग लावला आहे.
शाही मुमताज यांनी जेव्हा संगीताला आपले करिअर बनवण्याचा निर्णय घेतला, तेव्हा त्यांना एका सनातनी आणि कर्मठ समाजाच्या कटू वास्तवाचा सामना करावा लागला. त्या काळात काश्मीरमध्ये कोणत्याही महिलेने मंचावर जाऊन सादरीकरण करणे लोकांना मान्य नव्हते.
मुमताज यांनी आपल्या आयुष्यातील या कठीण टप्प्याबद्दल अनेकदा उघडपणे सांगितले आहे. समाज, नातेवाईक आणि अगदी जवळच्या लोकांकडून झालेली तीव्र टीका आजही त्यांच्या स्मरणात आहे. हा विरोध इतका टोकाचा होता की, काही जवळच्या कुटुंबीयांनी त्यांच्याशी बोलणेच बंद केले होते. आपली कला आणि स्वप्ने जिवंत ठेवण्यासाठी त्यांना स्वतःच्याच माणसांविरुद्ध एक प्रदीर्घ आणि मानसिकदृष्ट्या थकवणारी लढाई लढावी लागली.
त्या काळात कलाकारांना अनेकदा आपली प्रतिभा लपवून ठेवावी लागत असे, पण एक महिला म्हणून मुमताज यांचा हा संघर्ष अधिकच कठीण होता. असे असूनही त्यांनी कधीही हार मानली नाही. उलट, समाजाच्या टोमण्यांनाच त्यांनी आपल्या कलाप्रवासाचे इंधन बनवले.
मुस्लिम समुदायात, विशेषतः काश्मीरच्या पारंपारिक सामाजिक चौकटीत महिलांसाठी संगीत क्षेत्राची निवड करणे कधीच सोपे नव्हते. त्यांच्या कुटुंबात संगीताचा कोणताही वारसा नव्हता, घरात मार्गदर्शक नव्हता आणि कला गुणांना प्रोत्साहन देणारे वातावरणही नव्हते.
मात्र, निसर्गाने शाही मुमताज यांना अशा अलौकिक आवाजाची देणगी दिली होती, जो लपून राहणे अशक्य होते. लहानपणी त्यांना संगीताच्या तांत्रिक बाजूंचे काहीच ज्ञान नव्हते, पण भारताच्या गानकोकिळा भारतरत्न लता मंगेशकर यांच्याकडून त्यांना मोठी प्रेरणा मिळाली. अनेकदा त्या स्वतःला तासनतास बाथरूममध्ये कोंडून घ्यायच्या आणि हातात स्टीलचा तांब्या पकडून, त्यालाच माईक समजून अत्यंत मनापासून लतादीदींची गाणी गायच्या.
शाळेच्या दिवसांत जेव्हा त्या मैत्रिणींसोबत अंताक्षरी खेळायच्या, तेव्हा मैत्रिणी त्यांच्या आवाजाने थक्क व्हायच्या. "तुझा आवाज सामान्य नाही, तू मुंबईत असायला हवेस," असे त्या मुमताज यांना सांगायच्या. मैत्रिणींच्या याच शब्दांनी मुमताज यांच्या मनात एक स्वप्न पेरले, जे पुढे त्यांच्या आयुष्याचे ध्येय बनले.
मुमताज यांच्या आयुष्यातील सर्वात सुंदर आणि सकारात्मक प्रकरणाची सुरुवात झाली ती त्यांचे लग्न काश्मीरचे प्रसिद्ध संगीतकार आणि संगीत दिग्दर्शक राजा बिलाल यांच्याशी झाल्यानंतर.
लग्नापूर्वी मुमताज नेहमी गंमतीने म्हणायच्या की, "मी संगीताशीच लग्न केले आहे, त्यामुळे मी कोणत्याही व्यक्तीशी लग्न करणार नाही." मात्र, नशिबाच्या मनात काहीतरी वेगळेच होते. नियतीने त्यांची भेट अशा व्यक्तीशी घडवून आणली, जो पुढे त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात मोठा आधारस्तंभ बनला.
लग्नानंतर सासरचे घर हेच त्यांचे खरे 'संगीत कुटुंब' बनले. राजा बिलाल हे केवळ एक साहाय्यक पतीच ठरले नाहीत, तर ते त्यांचे समर्पित गुरूही बनले. जेव्हा जेव्हा सामाजिक दबावामुळे मुमताज गाणे सोडण्याचा विचार करायच्या, तेव्हा राजा बिलाल त्यांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहायचे.
"तू अत्यंत पवित्रतेने आणि प्रामाणिकपणे गातेस, तुझा आवाज ही देवाची देणगी आहे आणि ती तू कधीही सोडू नकोस," असा विश्वास त्यांनी मुमताज यांच्यात निर्माण केला.
शाही मुमताज यांना 'लता मंगेशकर ऑफ काश्मीर' ही पदवी सहज मिळालेली नाही. त्यामागे एक भावनिक प्रसंग आहे. रेडिओ काश्मीरचे ज्येष्ठ अधिकारी आणि ख्यातनाम संगीतकार दिवंगत गुलाम नबी शेख यांनी जेव्हा त्यांना पहिल्यांदा गाताना ऐकले, तेव्हा त्यांच्या डोळ्यात अश्रू आले.
मुमताज यांचे गाणे ऐकून "असे वाटते की साक्षात लता मंगेशकर यांनीच काश्मीरच्या खोऱ्यात पुन्हा जन्म घेतला आहे," असे उद्गार त्यांनी काढले होते. आजही हा प्रसंग आठवून मुमताज भावूक होतात. मंचावर जेव्हा त्या लतादीदींचे 'तेरा साथ है तो मुझे क्या कमी है' हे सदाबहार गाणे सादर करतात, तेव्हा ऐकणारे मंत्रमुग्ध होतात.
शाही मुमताज या काश्मीरमधील पहिल्या महिला व्यावसायिक कलाकार ठरल्या, ज्यांनी मुलांसाठी पारंपारिक आणि आधुनिक काश्मिरी अंगाईगीते रेकॉर्ड केली. काश्मीरचे प्रसिद्ध कवी सागर नाझिर यांनी लिहिलेले असेच एक अंगाईगीत मुमताज यांच्या आईच्या मायेने ओथंबलेल्या आवाजामुळे प्रचंड लोकप्रिय झाले.
आजही काश्मीरमध्ये जेव्हा एखादी दुर्घटना किंवा रस्ता अपघात होतो, तेव्हा सोशल मीडियावर श्रद्धांजली वाहताना पार्श्वसंगीत म्हणून याच अंगाईगीताचा वापर केला जातो. एका आईचे दुःख आणि तिची व्याकुळता व्यक्त करणारे हे गीत आजही लाखो लोकांच्या हृदयाला स्पर्श करते.
त्यांच्या इतर गाजलेल्या कलाकृतींमध्ये राजा बिलाल यांच्यासोबत गायलेले 'रावण यशोदन' आणि शहीद शबनम यांच्या कवितांवर आधारित अनेक गाण्यांचा समावेश आहे, जी आजही सोशल मीडियावर ट्रेंडिंग आहेत. त्यांच्या प्रतिभेला आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही ओळख मिळाली आहे.
अमेरिकेतील लेखक सय्यद अमीर जाफर यांच्या 'बहरे तरन' या उर्दू गझल अल्बममधील त्यांच्या आवाजाचे प्रचंड कौतुक झाले. याशिवाय, काश्मीरचा पहिला रिमिक्स अल्बम 'सदा' मध्येही त्यांनी मुख्य भूमिका बजावली, ज्यामुळे त्यांची लोकप्रियता आणखी वाढली.
एवढी प्रसिद्धी मिळूनही शाही मुमताज या अत्यंत साधेपणाने राहणे पसंत करतात. त्यांना आपले खाजगी आयुष्य प्रसिद्धीच्या झोतात आणायला आवडत नाही. त्यामुळेच त्यांनी आपली जन्मतारीख आणि शैक्षणिक पार्श्वभूमी गोपनीय ठेवली असून, आपल्या कलेलाच आपली ओळख मानले आहे.
आज त्यांची दोन मुले त्यांच्या सर्वात मोठ्या चाहत्यांपैकी एक आहेत. त्यांचा मुलगा रोज रात्री आपल्या आईचे अंगाईगीत ऐकूनच झोपतो. हा क्षण कोणत्याही पुरस्कारापेक्षा मोठा आणि मोलाचा असल्याचे मुमताज अभिमानाने सांगतात.
भविष्यात डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर शाही मुमताज यांच्या आवाजातील अनेक नवीन संगीत प्रकल्प रिलीज होणार आहेत, ज्यात प्रसिद्ध कवी बशर जोगियारी, डॉ. अमीन ताबीश आणि सागर नाझिर यांच्या रचनांचा समावेश आहे.
शाही मुमताज यांचा हा प्रवास एक सशक्त संदेश देतो की, जर तुमची जिद्द आणि इच्छाशक्ती खंबीर असेल, तर सामाजिक सनातनी विचारांचा अंधार भेदून तुम्ही यशाचा प्रकाश पसरवू शकता. त्यांची ही कहाणी केवळ काश्मीरच्या सांस्कृतिक इतिहासातील एक सुवर्णपान नाही, तर आपल्या स्वप्नांचा पाठलाग करणाऱ्या भावी पिढीतील महिला कलाकारांसाठी एक आदर्श आहे.
_(1).jpg "कोल्हापुरी फुटबॉलचा 'विषय हार्ड'")
.jpeg)
.jpg "ऋतबा शौकत")
.jpg "राणी खानम")
.jpg "राफा यास्मिन")
.jpg "बरान इजलाल")