ओनिका माहेश्वरी
राणी खानम यांचा जन्म एका अत्यंत कर्मठ कुटुंबात झाला. त्यांच्या कुटुंबात नाचणे आणि गाणे अजिबात चांगले मानले जात नव्हते. असे असतानाही त्यांनी पुढे जाऊन जगातील सर्वात आदरणीय कथक कलाकारांमध्ये आपले स्थान निर्माण केले. सामाजिक बंधनांचा शांतपणे प्रतिकार करण्यापासून ते जागतिक स्तरावर नावलौकिक मिळवण्यापर्यंतचा त्यांचा हा प्रवास धाडस, कला आणि आत्मविश्वासाची एक अद्भूत कहाणी आहे.
मूळच्या बिहारमधील गोपाळगंज येथील असलेल्या राणी खानम या केवळ कथकवरील त्यांच्या उत्कृष्ट पकडीसाठीच ओळखल्या जात नाहीत. या शास्त्रीय कलाप्रकाराच्या माध्यमातून वंचित घटकांना सक्षम करण्याचे मोठे काम त्यांनी केले आहे. आपल्या सादरीकरणाच्या माध्यमातून त्यांनी नेहमीच महिला सक्षमीकरणाला पाठिंबा दिला असून अनेक महत्त्वाच्या सामाजिक मुद्द्यांवर प्रकाश टाकला आहे. इस्लामिक वचने आणि सुफी संतांच्या काव्यावर आधारित नृत्य रचना करणाऱ्या त्या भारतातील एकमेव मुस्लिम शास्त्रीय नृत्यांगना म्हणून ओळखल्या जातात.
त्यांनी आपल्या नृत्य पथकासह युनायटेड किंगडम, स्पेन, फ्रान्स, दक्षिण कोरिया, मलेशिया आणि अल्जेरिया यांसारख्या विविध देशांमध्ये सादरीकरण केले आहे. त्यांनी १९९६ मध्ये 'आमाद परफॉर्मिंग आर्ट्स सेंटर'ची स्थापना केली. ही संस्था आज भारतातील आघाडीच्या परफॉर्मिंग आर्ट्स संस्थांपैकी एक मानली जाते. राणी खानम यांच्या नेतृत्वाखाली आमाद संस्थेने महिलांचे हक्क, स्त्री-पुरुष समानता, एचआयव्ही/एड्स जागरूकता आणि दिव्यांगांचा समाजात समावेश यांसारख्या विषयांवर आधारित अनेक नृत्याविष्कार सादर केले आहेत.
या केंद्राला सांस्कृतिक मंत्रालय आणि संगीत नाटक अकादमीची मान्यता मिळाली असून ही संस्था 'भारतीय सांस्कृतिक संबंध परिषद' (आयसीसीआर) मध्ये देखील नोंदणीकृत आहे. सर्वसमावेशक आणि सुलभ कला शिक्षणाचा प्रसार करण्यासाठी हे केंद्र भारताची राष्ट्रीय कथक संस्था असलेल्या 'कथक केंद्र'च्या सहकार्याने काम करते.
राणी खानम यांचा प्रवास बिहारमधील गोपाळगंज येथून सुरू झाला. तिथे त्यांना अगदी लहान वयातच कथकची ओढ लागली. त्यांनी घरच्यांपासून लपून अनेक वर्षे याचा सराव केला. आपल्या मनातील ही आवड कुटुंबापासून लपवण्यासाठी त्यांनी आपले घुंगरू, हार्मोनिअम आणि तबला देखील लपवून ठेवला होता.
जेव्हा त्यांच्या कुटुंबात त्यांच्या लग्नाची चर्चा सुरू झाली, तेव्हा त्यांनी पारंपारिक वाटेवर चालण्याऐवजी आपल्या स्वप्नांचा पाठलाग करण्याचा निर्णय घेतला. त्यांच्या कुटुंबाने त्यांना उघडपणे कधीही अडवले नाही. तरीही सामाजिक अपेक्षांचे दडपण आणि मनातील अंतर्गत संघर्ष त्यांच्यावर नेहमी वजन ठेवून असायचा.
मुझफ्फरपूरमध्ये प्राथमिक शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्या तिसरीत असताना दिल्लीला गेल्या. तिथे त्यांचे संगीत आणि नृत्यातील प्राविण्य अगदी लहान वयातच सर्वांसमोर आले. १९७८ मध्ये त्यांनी वतन खान साहेब यांच्या मार्गदर्शनाखाली अधिकृत कथक प्रशिक्षणाला सुरुवात केली. त्यानंतर त्यांनी रेवा विद्यार्थी आणि महान पंडित बिरजू महाराज यांच्याकडे नृत्याचे धडे घेतले. गुरु-शिष्य परंपरेबद्दलचा त्यांचा आदर हा त्यांच्या कलेचा एक अत्यंत मजबूत पाया राहिला आहे.
काळाच्या ओघात राणी खानम यांनी स्वतःची एक वेगळी कलात्मक ओळख निर्माण केली. एक नृत्यदिग्दर्शक आणि सादरकर्ती म्हणून त्यांनी भारतीय शास्त्रीय नृत्याला नवीन परिमाणे मिळवून दिली. आमाद संस्थेच्या माध्यमातून त्यांनी विविध सादरीकरणे, कार्यशाळा, उत्सव आणि प्रशिक्षण कार्यक्रमांच्या मदतीने तब्बल २० लाखांहून अधिक लोकांच्या जीवनावर सकारात्मक प्रभाव पाडला आहे.
आमाद संस्था सर्व प्रकारच्या गरजू तरुणांना नृत्य आणि संगीताचे व्यावसायिक प्रशिक्षण देते. यातील बहुतांश तरुण आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकातील असून ते शिष्यवृत्तीच्या माध्यमातून आपली स्वप्ने पूर्ण करत आहेत. हे केंद्र शारीरिकदृष्ट्या सक्षम नसलेले कलाकार, महिला आणि उपेक्षित घटकांसाठी रोजगाराच्या संधी देखील निर्माण करते. त्यांच्या सर्वात प्रभावी कामांमध्ये सुफी संकल्पनांचे सादरीकरण, व्हीलचेअरवरील कलाकारांचे नृत्याविष्कार आणि मुस्लिम महिलांच्या हक्कांसाठी केलेल्या नृत्य रचनांचा समावेश आहे. या सर्व कलाकृती जगातील नामांकित मंचांवर सादर केल्या गेल्या आहेत.
त्यांचे सर्वात मोठे आंतरराष्ट्रीय सादरीकरण क्वालालंपूर येथे झाले. या कार्यक्रमाला मलेशियाचे राजे, राणी आणि पंतप्रधान स्वतः उपस्थित होते. लंडनमध्ये त्यांनी जगभरातील सुफी संगीतकार आणि कलाकारांसह 'सलाम इंटरनॅशनल इस्लामिक आर्ट्स फेस्टिव्हल'मध्ये भाग घेतला होता. त्यांच्या इतर प्रमुख उत्सवांमध्ये 'नमस्ते फ्रान्स', दक्षिण कोरियाचा 'आशिया ट्रॅडिशन साँग अँड डान्स फेस्टिव्हल', नेदरलँड्सचा 'ट्रॉपिकल डान्स फेस्टिव्हल' आणि न्यूयॉर्कचा 'इरेजिंग बॉर्डर्स' या कार्यक्रमांचा समावेश आहे. त्यांच्या नृत्य पथकाने कॅनडा, ऑस्ट्रेलिया, जपान, सिंगापूर, मध्य पूर्व, मध्य आशिया आणि उत्तर आफ्रिका येथील सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये भारताचे प्रतिनिधित्व केले आहे.
राणी खानम यांनी तुर्की, कैरो, बोस्निया आणि मोरोक्को येथील सुफी संगीतकारांसोबतही काम केले आहे. सुफीवादाबद्दलची त्यांची समज अत्यंत वैयक्तिक आहे. त्या याकडे सनातन धर्माप्रमाणेच एक पवित्र अंतर्गत मार्ग आणि जगण्याची एक पद्धत म्हणून पाहतात. त्या कथक नृत्यामध्ये इस्लामिक तत्त्वज्ञानाचा समावेश करतात. तरीही त्या 'सुफी कथक' हा शब्द स्वीकारत नाहीत.
सुफी हा नृत्याचा प्रकार नसून तो केवळ आत्म्याचा एक अविष्कार आहे, असा त्यांचा ठाम विश्वास आहे. या सर्व घटकांचा मेळ घालण्याच्या त्यांच्या क्षमतेमुळे कथक नृत्यात एक नवीन अभिव्यक्तीची भाषा विकसित झाली आहे. ही भाषा परंपरेचा आदर करते आणि त्याच वेळी तिच्या सीमा अधिक रुंदावते.
त्यांचे कुटुंब चिश्ती सुफी परंपरेचे पालन करते. त्यांच्या सुफी मेळावे, कव्वाली आणि समा मैफिलींच्या अनुभवांनी त्यांच्या कलात्मक दृष्टीला एक वेगळा आकार दिला आहे. त्यांचे नृत्यदिग्दर्शन अत्यंत ध्यानस्थ करणारे असते. ते हालचाली आणि लयीच्या माध्यमातून आत्म्याचा प्रवास आणि ईश्वराशी एकरूप होण्याचा त्याचा शोध दर्शवते. गेल्या काही वर्षांत त्यांच्या कामाचे कौतुक सामान्य प्रेक्षकांसह राष्ट्रपती, उपराष्ट्रपती, पंतप्रधान, मुख्यमंत्री आणि राज्यपालांनीही केले आहे.
त्यांनी पारंपारिक, समकालीन आणि सामाजिक विषयांवर आधारित २०० हून अधिक नृत्य रचनांचे दिग्दर्शन केले आहे. भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय समीक्षक त्यांना त्यांच्या पिढीतील सर्वात नाविन्यपूर्ण कथक कलाकारांपैकी एक मानतात. 'भारतीय सांस्कृतिक संबंध परिषदे'ने (आयसीसीआर) त्यांचा 'उत्कृष्ट श्रेणी'मध्ये समावेश केला आहे. दिल्ली दूरदर्शनने त्यांना 'टॉप ग्रेड आर्टिस्ट' म्हणून मान्यता दिली आहे.
त्यांना आजवर अनेक नामांकित पुरस्कार मिळाले आहेत. यामध्ये 'वुमन अचिव्हमेंट अवॉर्ड २०२२', 'नॅशनल युनिटी अवॉर्ड २०१७', 'लॉरिअल फेमिना वुमन अवॉर्ड २०१४' आणि 'नॅशनल वुमन एक्सलन्स अवॉर्ड २०१२' चा समावेश आहे. २०२६ मध्ये त्यांना नई दुनिया फाउंडेशन तर्फे आयोजित 'मीडिया फॉर युनिटी अवॉर्ड्स'ने देखील सन्मानित करण्यात आले. हा पुरस्कार त्यांनी अत्यंत अभिमानाने स्वीकारला. हा सन्मान त्यांना त्यांच्या सामाजिक कार्यासाठी आणि समाजात एकता व जागरूकता निर्माण करण्यातील योगदानासाठी देण्यात आला.
२००६ मध्ये त्यांना न्यूयॉर्कमधील एशियन कल्चरल कौन्सिलकडून 'वर्ल्ड डान्स अँड इस्लाम फेलोशिप' मिळाली. यासोबतच सांस्कृतिक मंत्रालयाची 'सिनियर फेलोशिप' आणि १९९१ मध्ये इंडिया फाउंडेशनचा 'आउटस्टँडिंग कथक डान्सर अवॉर्ड' देखील त्यांना मिळाला आहे.
राणी खानम यांच्यासाठी कथक हा केवळ एक नृत्यप्रकार नाही, तर तो एक आध्यात्मिक प्रवास आहे. त्यांचे काम अंतर्मनातील भक्ती व्यक्त करते आणि आत्मा व ईश्वर यांच्यातील शाश्वत बंध दाखवते. नृत्याच्या माध्यमातून त्यांनी शास्त्रीय परंपरा आणि समकालीन प्रासंगिकता, आध्यात्मिक खोली आणि कलात्मक नावीन्य यांमध्ये एक भक्कम पूल बांधला आहे. त्यांनी भारताच्या विविध धार्मिक आणि सांस्कृतिक ओळखींना एकत्र आणण्याचे मोठे काम केले आहे. त्यांचा वारसा केवळ त्यांच्या मोहक हालचालींमध्ये नाही, तर कला सर्व अडथळे ओलांडू शकते, परंपरेला आव्हान देऊ शकते आणि सर्वसमावेशकता, जागरूकता व एकतेची एक मोठी ताकद बनू शकते, या संदेशात दडलेला आहे.
.jpg "राणी खानम")
.jpg "महाराष्ट्रात 'समान नागरी कायदा' (UCC) लागू करण्याच्या हालचाली, गृहराज्यमंत्र्यांची माहिती")
.jpeg)
.jpg "ऋतबा शौकत")
.jpg "राफा यास्मिन")
.jpg "बरान इजलाल")
.jpg "नवाब जहाँ बेगम")