विदुषी गौर
बरान इजलाल यांच्यासाठी कला म्हणजे केवळ सौंदर्याचा अविष्कार नाही. ती आठवणी, स्वतःची ओळख आणि एका शांत संघर्षाची भाषा आहे. शब्दांच्या पकडीत न येणाऱ्या भावना रंगांच्या माध्यमातून अत्यंत प्रामाणिकपणे व्यक्त करण्याचे ते एक भक्कम माध्यम आहे. त्यांची चित्रे प्रेक्षकांना केवळ वरवरचे न पाहता त्यापलीकडे पाहण्याचे आवाहन करतात. प्रत्येक कलाकृतीमध्ये दडलेले इतिहासाचे पदर, वैयक्तिक अनुभव आणि सामाजिक वास्तव समजून घेण्यास ती भाग पाडतात.
चित्रकला, संमिश्र माध्यमे आणि संकल्पनात्मक शोध अशा विविध पातळ्यांवर काम करणाऱ्या या कलाकारासाठी प्रत्येक कॅनव्हास संवादाची एक जागा असते. त्या थेट किंवा सरळ कथा मांडण्याऐवजी प्रेक्षकांना विचार करायला लावणारे दृश्य अनुभव देतात. त्यामुळे प्रत्येक पाहणारा माणूस आपापल्या परीने त्या चित्राचा अर्थ लावू शकतो. त्यांची कला कोणत्याही एका विशिष्ट चौकटीत अडकत नाही. संदिग्धता, प्रतीकात्मकता आणि भावनिक खोली हीच त्यांच्या कलेची खरी ताकद आहे.
त्यांच्या या सर्जनशील प्रवासाच्या केंद्रस्थानी आठवणींचे एक कायमस्वरूपी आकर्षण आहे. विस्मरणात गेलेल्या जागांचे तुकडे, काही क्षणांच्या भेटी, पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या परंपरा आणि वैयक्तिक आठवणी त्यांच्या चित्रात वारंवार उमटतात. या सर्व गोष्टींचे पुढे एका अतिशय प्रभावी दृश्यात रूपांतर होते. वेगवेगळ्या छटा, रंग आणि एकावर एक रचलेल्या चित्रांच्या माध्यमातून त्या अशा कथांची पुनर्निर्मिती करतात, ज्या कदाचित काळाच्या ओघात कायमच्या शांत झाल्या असत्या.
त्यांच्या कलाविश्वाला चिकाटी आणि संघर्षाच्या कल्पनेने एक वेगळा आकार दिला आहे. विस्थापन, स्वतःची ओळख किंवा आपलेपणा यांपैकी कोणताही विषय असो, माणसांची आणि समाजाची सहनशक्ती बरान यांच्या कामातून स्पष्ट दिसते. प्रतिकूल परिस्थितीत तग धरून राहणे आणि आपले अस्तित्व पुन्हा निर्माण करणे, हा धागा त्यांच्या चित्रात प्रकर्षाने जाणवतो. नाजूकपण आणि ताकद या दोन्ही गोष्टींमधील संघर्ष त्यांच्या कलाकृतींमध्ये सातत्याने पाहायला मिळतो. यामुळेच त्यांची चित्रे एकाच वेळी वैयक्तिक आणि वैश्विक वाटतात.
नवनवीन प्रयोग करणे हा त्यांच्या कामाचा एक अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. त्या पारंपारिक पद्धतींसोबतच काही अपारंपारिक वस्तूंचा वापर करण्यासाठी ओळखल्या जातात. त्यांच्या या प्रयोगांमुळे समकालीन कलेच्या सीमा अधिक रुंदावल्या आहेत. कापडाचे पदर, सापडलेल्या जुन्या वस्तू आणि खडबडीत पृष्ठभाग त्यांच्या चित्रांचे मुख्य भाग बनतात. ही माध्यमे चित्रांना एक वेगळी भौतिक खोली देतात. ही भौतिक खोली त्यांच्या विषयांच्या भावनिक गुंतागुंतीशी अगदी मिळतीजुळती असते.
कलेकडे केवळ एक शोभेची वस्तू म्हणून पाहण्याऐवजी बरान त्याकडे एक अनुभव म्हणून पाहतात. त्यांच्या कलाकृती प्रेक्षकांना काही काळ थांबण्यास, स्वतःला प्रश्न विचारण्यास आणि आपल्या समजुतींचा पुन्हा विचार करण्यास प्रवृत्त करतात. त्यांनी निर्माण केलेल्या जागा अनेकदा मुद्दामहून मोकळ्या सोडलेल्या असतात. त्या प्रेक्षकांवर कोणताही एक ठराविक अर्थ लादत नाहीत, तर विविध प्रकारे अर्थ लावण्याचे स्वातंत्र्य देतात.
सामान्य गोष्टींचे एका सखोल दृश्यात रूपांतर करणे, हे त्यांच्या कामाचे एक मुख्य वैशिष्ट्य आहे. टाकून दिलेल्या किंवा क्षुल्लक वाटणाऱ्या वस्तूंना त्यांच्या चित्रात एक नवा अर्थ मिळतो. प्रत्येक छोट्या तुकड्याला एक इतिहास असतो आणि तो जतन केला पाहिजे, या विश्वासातून हे घडते. असे करून त्या केवळ कलेमधीलच नव्हे, तर समाजातील ठराविक मूल्यांच्या कल्पनेलाही थेट आव्हान देतात.
त्यांची चित्रे अनेकदा नसणे आणि असणे यामधील संबंधांचा शोध घेतात. चित्रांमधील आकृत्या काहीशा लपलेल्या दिसतात, तर वास्तूंचे आकार अमूर्ततेमध्ये विरघळताना भासतात. त्यांचे रंग कधी शांत आणि संयमी वाटतात, तर कधी अचानक अत्यंत भडक रूप घेतात. रंगांचा हा खेळ एक वेगळी भावनिक अस्वस्थता निर्माण करतो. त्यामुळे स्पष्टपणे जे दिसत आहे तेवढ्या पुरतेच मर्यादित न राहता, चित्रात जे सुचवले आहे त्याशीही प्रेक्षक जोडला जातो.
गेल्या काही वर्षांत बरान यांच्या कामाकडे लोकांचे लक्ष वेधले गेले आहे. लोकांच्या मनातील वैयक्तिक भावना जागृत करण्याची एक वेगळी ताकद त्यांच्या चित्रात आहे. प्रेक्षक बऱ्याचदा अशा भावना स्वतःमध्ये ओळखू लागतात, ज्या त्यांना शब्दांत सांगणे अवघड असते. यामुळेच त्यांची प्रदर्शने केवळ पाहण्यापुरती मर्यादित न राहता, त्यामध्ये प्रेक्षकांचा सहभाग वाढू लागतो. त्यांची कला ओळख, आठवणी, तोटा आणि आशा यांबद्दल कठीण प्रश्न विचारते. मात्र, ती कोणत्याही ठराविक उत्तराचा आग्रह धरत नाही.
सर्वत्र कौतुक होत असूनही बरान यांनी व्यावसायिक फायद्यांपेक्षा नेहमी आपल्या कलेच्या प्रामाणिकपणाला प्राधान्य दिले आहे. त्या आजही उत्सुकता, नवनवीन प्रयोग आणि भावनिक प्रामाणिकपणाच्या जोरावर आपले काम करत आहेत. कोणतीही अर्थपूर्ण कला ही जगाच्या नियमांचे पालन करण्याऐवजी स्वतःच्या अस्सलपणातून निर्माण होते, असा त्यांचा ठाम विश्वास आहे.
त्यांच्यासाठी पूर्ण झालेल्या चित्राएवढीच ती बनवण्याची प्रक्रिया देखील महत्त्वाची असते. कॅनव्हासवर दिलेला प्रत्येक नवीन थर म्हणजे एका शोधाचा भाग असतो. चित्रातील एखादी पुसलेली खूण हीच आठवण करून देते की, निर्मितीच्या प्रक्रियेत बदल, अनिश्चितता आणि नूतनीकरण नेहमीच समाविष्ट असते. हाच विचार त्यांच्या कामाला एक वेगळे चैतन्य देतो. अशा वेळी चित्रातील अपूर्णता दोष न राहता त्या कथेचाच एक सुंदर भाग बनून जाते.
अतिशय वेगवान आणि प्रत्येक गोष्टीचा लगेचच उपभोग घेण्याच्या या आधुनिक युगात, बरान इजलाल यांची कला माणसाला थोडे संथ होण्यास सांगते. ती प्रेक्षकांना काही काळ रेंगाळण्यास, स्वतःला प्रश्न विचारण्यास आणि आधुनिक आयुष्याने दाबून टाकलेल्या भावनांशी पुन्हा जोडले जाण्यास प्रवृत्त करते. प्रभाव पाडण्यासाठी कलेला नेहमी ओरडण्याची किंवा मोठा आवाज करण्याची गरज नसते, हेच त्यांचे काम दाखवून देते. कलेची सर्वात मोठी ताकद कधी कधी तिच्या शांत चिकाटीमध्येच दडलेली असते.
बरान इजलाल या केवळ एक चित्रकार नाहीत, तर त्या न दिसणाऱ्या गोष्टींच्या एक उत्तम कथाकार आहेत. रंग, पोत आणि आकाराच्या माध्यमातून त्या भावनांना चित्रात उतरवतात. त्या आठवणींना एका कायमस्वरूपी दृश्यात बदलतात. कला ही केवळ लांबून कौतुक करण्याची गोष्ट नाही, तर तो एक अनुभव आहे. कॅनव्हासपासून दूर गेल्यानंतरही तो अनुभव माणसाच्या मनात सतत रेंगाळत राहतो, याचीच आठवण त्यांची चित्रे आपल्याला करून देतात.
.jpg "बरान इजलाल")
.jpeg)
.jpg "राफा यास्मिन")
.jpg "नवाब जहाँ बेगम")
.jpg "जमीला निशात")
.jpg "फौझिया दास्तानगो")