नीलम गुप्ता
"आमचे संपूर्ण कुटुंब एका लग्नाला गेले होते. तिथेच माझ्या आजीने माझा साखरपुडा ठरवून टाकला. त्या वेळी मी जयपूरच्या सेंट जोसेफ स्कूलमध्ये अवघ्या तिसऱ्या वर्गात शिकत होते." ज्येष्ठ पत्रकार आणि उर्दू लेखिका झीनत कैफ आपल्या आयुष्याची ही कहाणी सांगताना अगदी सुरुवातीपासूनच भावूक होतात. धैर्य, बंडखोरी, हृदयभंग आणि अढळ निश्चयाने भरलेला हा त्यांचा जीवनप्रवास आहे.
"माझे वडील कॉलेजमध्ये प्राध्यापक होते. माझ्या या साखरपुड्याला आई किंवा वडील कोणाचाच पाठिंबा नव्हता. मात्र आजीसमोर दोघेही शांत राहिले. त्यांच्या याच शांततेने माझे आयुष्य एका अतिशय कठीण वळणावर आणून सोडले." तो मुलगा त्यांच्या वडिलांच्या मित्राचा मुलगा होता. तो त्यांच्याच शेजारी राहत होता.
"माझ्या होणाऱ्या सासरच्या लोकांनी मला यापुढे स्कर्ट न घालण्याचे फर्मान सोडले. माझी शाळा बदलली गेली. नवी शाळा इंग्रजी माध्यमाचीच होती, पण तिथला गणवेश मात्र सलवार-कमीज असा होता. लवकरच मला शाळेत जाताना बुरखा घालणे सक्तीचे करण्यात आले. त्याचे गांभीर्य समजण्याचे ते वय नव्हते. मला फक्त एवढेच कळायचे, बुरख्यामुळे माझा गुदमर होतोय. चालताना कित्येकदा मी अडखळून खाली पडायचेसुद्धा."
शालेय शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर झीनत यांनी जयपूरच्या महाराणी कॉलेजमध्ये प्रवेश घेतला. तिथून त्यांनी उर्दूतून एम.ए. पूर्ण केले. पुढे त्यांनी एम.फिल. आणि पीएच.डी.ची पदवीही मिळवली. 'भारताच्या संस्कृतीवरील उर्दू कादंबऱ्यांचे चिकित्सक विश्लेषण' हा त्यांच्या डॉक्टरेटच्या प्रबंधाचा विषय होता.
"माझे वडील लहानपणी मला नेहमी सांगायचे, 'तुझ्या भाषेवर मनापासून प्रेम कर, नाहीतर ती मरून जाईल.' त्यांचे हे शब्द माझ्या मनात कायमचे घर करून राहिले."उत्तम शैक्षणिक पात्रतेमुळे त्यांना सहज एखाद्या कॉलेजमध्ये प्राध्यापकाची नोकरी मिळाली असती.
"पण मला ते कधीच करायचे नव्हते. मला ते काम अगदीच चौकटीतले वाटायचे. मला घराबाहेर पडून आव्हाने आणि थराराने भरलेल्या क्षेत्रात काम करायचे होते." त्याच इच्छेने त्यांना दिल्लीत आणले. तिथे एका खाजगी संस्थेतून त्यांनी पत्रकारितेचा एक वर्षाचा डिप्लोमा पूर्ण केला.
हा कोर्स पूर्ण होण्यापूर्वीच त्यांनी गृहशोभा, सरिता, मुक्ता आणि मनोहर कहाण्या यांसारख्या प्रसिद्ध हिंदी मासिकांसाठी लिहिणे सुरू केले होते. त्यांच्या कविता आणि लघुकथा साहित्यिकांच्या नियतकालिकांमधून नियमितपणे प्रसिद्ध होत होत्या.
"मी दहावीत असताना माझी पहिली लघुकथा प्रसिद्ध झाली होती." त्यांना कवितेची प्रचंड आवड होती, पण वडिलांनी त्यांना सार्वजनिक मुशायऱ्यांमध्ये कविता सादर करण्याची परवानगी दिली नाही.
"महिला कवींना अशा ठिकाणी आदराची वागणूक मिळत नाही, असा त्यांच्या वडिलांचा ठाम समज होता." त्यांना शाळा आणि कॉलेजच्या कार्यक्रमांमध्ये कविता सादर करण्याची पूर्ण मुभा होती. पुढे जाऊन त्या ऑल इंडिया रेडिओच्या कार्यक्रमांमध्ये सहभागी होऊ लागल्या. टीव्हीवरील मुशायऱ्यांसाठीही त्यांना आमंत्रणे येऊ लागली.
"माझे वडील स्वतः कवी होते. ते मुशायऱ्यांमध्ये जायचे. आम्हाला दोघांना निमंत्रण असेल तर मी त्यांच्यासोबत जायचे. पुढे ते व्यवसायाच्या निमित्ताने सिंगापूरला निघून गेले. त्यानंतर मी एकटीच मुशायऱ्यांना जाऊ लागले."
दिलीप कुमारांच्या एका टोमण्याने बदलले आयुष्य!
पत्रकारितेचे शिक्षण घेत असताना झीनत वारंवार नवभारत टाइम्सच्या कार्यालयात जायच्या. "मी रोज तिथे दोन-तीन तास बसून राहायचे. मला जे काम दिले जायचे, ते मी आवडीने करायचे." त्यांनी पत्रकारितेत यावे असे त्यांच्या घरच्यांना मुळीच वाटत नव्हते.
"पण एकदा मी मनाशी पक्का निश्चय केला, मग मला थांबवण्याचा प्रयत्न कोणीच केला नाही." एका दिवशी वृत्तपत्राने त्यांच्यावर एक मोठी जबाबदारी सोपवली. जयपूर दौऱ्यावर आलेल्या महान अभिनेते दिलीप कुमार यांची मुलाखत घेण्याचे काम त्यांना मिळाले.
"मी यापूर्वी फ्रीलान्सर म्हणून शाहरूख खान आणि सलमान खान यांची मासिकांसाठी मुलाखत घेतली होती. हे वृत्तपत्राच्या संपादकांना माहीत होते." त्यांनी वेळ मागितली आणि अत्यंत आत्मविश्वासाने त्या दिलीप कुमार यांना भेटायला गेल्या.
"मी समोर बसताच ते म्हणाले, 'मुली, मी तुला या चित्रपटाबद्दल काहीही सांगणार नाही. तुला दुसऱ्या विषयावर काही बोलायचे असेल तर बिंधास्त बोल.'" त्या एकदम सुन्न झाल्या.
"त्यांनी माझ्याकडे पाहिले आणि मंद हसून म्हणाले, 'तू तुझा गृहपाठ करून आलेली नाहीस ना? परत जा, व्यवस्थित तयारी कर आणि तीन दिवसांनंतर ये.'" तो क्षण त्यांच्या पत्रकारितेच्या प्रवासातील सर्वात मोठा धडा ठरला.
"तुम्ही कुठेही जा, आधी तुमचा गृहपाठ पूर्ण करा, हा मोलाचा धडा मला त्या दिवशी मिळाला." पुढचे तीन दिवस त्यांनी ग्रंथालये, वृत्तपत्रांचे संग्रह आणि जुन्या नोंदींमधून दिलीप कुमार यांच्याबद्दल मिळेल ती माहिती मिळवून अभ्यास केला.
"मी परत गेले, तेव्हा आमची चर्चा सकाळी ११ वाजता सुरू झाली ती थेट संध्याकाळपर्यंत चालली." ती मुलाखत वृत्तपत्राच्या पूर्ण एका पानावर त्यांच्या नावासह प्रसिद्ध झाली. या मुलाखतीने त्यांना पत्रकार आणि वाचकांमध्ये एक वेगळी ओळख मिळवून दिली.
"मला वाटले, आता तरी मला इथे कायमस्वरूपी नोकरी मिळेल." पण तसे काहीच झाले नाही. उलट वृत्तपत्रातील फिल्म रिपोर्टरला त्यांना मिळालेल्या प्रसिद्धीचा प्रचंड मत्सर वाटू लागला. "तिथले वातावरण इतके कटुतेचे झाले, की तिथून बाहेर पडणेच मला योग्य वाटले."
राजस्थानची पहिली मुस्लिम महिला पत्रकार
त्याच सुमारास ऑल इंडिया रेडिओमध्ये एका कार्यक्रमाच्या रेकॉर्डिंगदरम्यान उर्दू सर्व्हिसच्या एका निर्मात्याने त्यांना एक बातमी दिली. राष्ट्रीय सहारा दिल्लीतून एक उर्दू वृत्तपत्र सुरू करत असल्याची माहिती त्यांना मिळाली.
"मी त्यांच्या जयपूर प्रतिनिधीपदासाठी अर्ज केला आणि माझी निवड झाली." पहिल्यांदाच त्यांना एक अधिकृत न्यूजरूम, अधिकृत पद आणि पूर्ण बातमीदारीची जबाबदारी मिळाली होती. "या गोष्टीने मला प्रचंड आत्मविश्वास दिला."
ते साप्ताहिकी वृत्तपत्र असल्याने त्यांना तपासात्मक आणि हटके बातम्यांवर काम करायला पुरेसा वेळ मिळायचा. "इतर लोक ज्या बातम्यांकडे दुर्लक्ष करायचे, अशा बातम्या शोधण्याचा माझा नेहमी प्रयत्न असायचा." त्यांच्या कामाकडे लवकरच वाचक, राजकारणी आणि सनदी अधिकाऱ्यांचे लक्ष वेधले गेले.
"मी अनेक घोटाळे उघडकीस आणले. बालमजुरीवरील माझ्या रिपोर्टमुळे प्रशासनाला थेट कारवाई करावी लागली." हळूहळू परिस्थिती अशी झाली, की त्यांना बातम्या शोधायला जावे लागले नाही. "बातम्याच स्वतः मला शोधत येऊ लागल्या."
ऑल इंडिया मुस्लिम पर्सनल लॉ बोर्डाच्या परिषदेचे रिपोर्टिंग करणे हे त्यांच्यापुढचे आणखी एक मोठे आव्हान होते. "मला तिथे बुरखा घालून जावे लागले, कारण तिथले अध्यक्ष बुरख्याशिवाय माझ्याशी बोललेच नसते." अनेक प्रसंगी त्यांनी बुरख्याचा वापर एक साधन म्हणून केला. महिला पत्रकारांना जिथे प्रवेश नव्हता, तिथे जाण्यासाठी त्यांनी या मार्गाचा अवलंब केला.
"मी राजस्थानची पहिली मुस्लिम महिला पत्रकार होते. मी अत्यंत निडरपणे, धैर्याने आणि पूर्ण निष्ठेने काम केले."
दफ्तरातील अपमान, भेदभाव अन् स्वाभिमानाची लढाई
व्यावसायिक यशाने त्यांना कामाच्या ठिकाणच्या भेदभावापासून वाचवले नाही. "नोएडामध्ये बसणारे आमचे संपादक माझ्या सर्वोत्तम बातम्या स्वतःच्या नावाने पुनर्लेखन करून छापायचे." त्यांनी जेव्हा जेव्हा यावर आक्षेप घेतला, तेव्हा संपादकांनी त्यांना कायम हिणवले.
"'तुला नीट लिहिता येत नाही, म्हणूनच मला त्या दुरुस्त कराव्या लागतात', असे ते निष्काळजीपणे म्हणायचे." ते संपादक जेव्हा जेव्हा जयपूरला यायचे, तेव्हा काम असो वा नसो, झीनत यांनी दिवसभर त्यांच्यासोबतच राहावे अशी त्यांची अपेक्षा असायची.
"सरकारी कार्यालयांमध्ये गेल्यास मला बाहेर ताटकळत उभे ठेवले जायचे." एका अपमानास्पद प्रसंगाची आठवण त्या सांगत होत्या. "सुरुवातीला मी आल्यावर त्यांच्या कारचे दार उघडावे, अशीही त्यांची अपेक्षा असायची." त्यांनी त्याला थेट नकार दिला.
"मी अशा अवाजवी मागण्या फेटाळत गेले, तसतसे त्यांनी माझ्या बातम्या छापणेच पूर्णपणे बंद केले." सहाराच्या हिंदी आवृत्तीतील सहकाऱ्यांनी त्यांना धीर दिला. हार न मानण्याचा सल्ला दिला.
"त्यांनी मला हिंदी आवृत्तीसाठी लिहिण्यास सांगितले." त्यांच्या अनेक बातम्या हिंदी आवृत्तीत त्यांच्या स्वतःच्या नावासह प्रसिद्ध झाल्या.
"असे अनेक क्षण आले, जेव्हा मला राजीनामा द्यावासा वाटायचा. मला पदोन्नती मिळत नव्हती. माझ्या मार्गात नवे अडथळे उभे केले जात होते. पण आवडीच्या क्षेत्रात नोकरी मिळणे सोपे नसते, म्हणूनच मी तिथेच टिकून राहिले."
ते संपादक निघून गेल्यानंतरच त्यांच्या परिस्थितीत सुधारणा झाली. "नवीन संपादकांनी मला पदोन्नती दिली." परंतु २०१८ मध्ये सहारा गृहात आर्थिक संकट आले. सलग ६ महिने पगार बंद झाल्याने अखेर त्यांनी राजीनामा दिला.
पुरस्कार अन् अमेरिकेचा प्रवास
वर्षानुवर्षांच्या या प्रवासात झीनत यांना पत्रकारिता आणि साहित्यातील योगदानासाठी अनेक पुरस्कार मिळाले. २००२ मध्ये जयपूरच्या पिंकसिटी प्रेस क्लबने त्यांना 'लाइफटाईम अचिव्हमेंट अवॉर्ड'ने सन्मानित केले. राजस्थान उर्दू अकादमीनेही त्यांचा गौरव केला. त्यांच्या उर्दू कविता आणि लघुकथांसाठी त्यांना अनेक पुरस्कार मिळाले.
त्यांनी भारतभर आणि परदेशातही अनेक मुशायऱ्यांमध्ये सहभाग घेतला. "अमेरिकेतील उर्दू अकादमीने मासिकांमधील माझ्या कविता वाचल्या, तेव्हा त्यांनी मला अमेरिकेला आमंत्रित केले. तो पूर्णपणे प्रायोजित दौरा होता. आम्ही १० वेगवेगळ्या शहरांमध्ये प्रवास केला."
चेहऱ्यावर फेकलेले पाणी, मोडलेले साखरपुडे अन् मदिनेतील पत्र!
व्यावसायिक यश मिळाले असले, तरी झीनत यांचे वैयक्तिक आयुष्य सरळ नव्हते. त्यांच्या बालपणीचा साखरपुडा त्या कॉलेजमध्ये जाईपर्यंत तसाच राहिला होता. "मी त्या मुलाला भेटण्यासाठी जयपूरच्या एका हॉटेलमध्ये बोलावले."
ती भेट अत्यंत नाट्यमय वळणावर संपली. "त्याने माझ्या हातात लायटर दिले, स्वतःच्या ओठात सिगरेट धरली आणि मला ती पेटवण्याचा हुकूम दिला." त्यांनी दोनदा नकार दिला. "त्याने जेव्हा पुन्हा हट्ट धरला, तेव्हा मी तांब्याभर पाणी त्याच्या तोंडावर फेकले आणि तिथून बाहेर पडले."
त्यानंतर लगेचच पोलिसांनी त्या हॉटेलवर छापा टाकला. त्या मुलासह अनेक जोडप्यांना ताब्यात घेतले. त्या मुलाच्या घरच्यांनी झीनत यांच्या पालकांकडे तक्रार केली. "मी माझ्या पालकांना स्पष्ट सांगितले, की त्याला भेटण्यापूर्वी ही गोष्ट सांगितली असती, तर मला त्याचे खरे रूप कधीच कळले नसते. तो दिसायला तसा आहेच, शिवाय वैचारिकदृष्ट्या शून्य आहे. मला त्याच्याशी लग्न करायचे नाही, साखरपुडा मोडून टाका."
साखरपुडा मोडल्यास दुसरीकडे स्थळ मिळणे कठीण होईल, अशी भीती पालकांना वाटत होती. मात्र अखेर त्या मुलाच्या घरच्यांनीच तो साखरपुडा मोडून टाकला. "साखरपुडा मोडल्याची बातमी आईने सांगताच, मी म्हणाले, 'पेढे वाटा!'"
त्यानंतर आणखी दोन साखरपुडे झाले. मात्र दोन्ही ठिकाणी मुशायऱ्यांमध्ये जाणे बंद करणे आणि कायमस्वरूपी बुरखा घालण्याची अट घातल्याने ते दोन्ही साखरपुडे मोडले. "तोपर्यंत मी मला जसे जगायचे होते, तशी बनले होते. मी अशा अटी स्वीकारू शकत नव्हते."
पुढे सहारा टीव्हीसाठी अजमेर उरूसचे वृत्तांकन करत असताना त्यांची भेट नोएडामधील एका पत्रकाराशी झाली. "आम्ही सुमारे १० दिवस एकत्र घालवले. आपण एकत्र आयुष्य जगू शकतो, असा विश्वास दोघांनाही वाटला." त्यांचा साखरपुडा झाला.
"एकदा अधिकृत बैठकीसाठी मी नोएडा कार्यालयात गेले असता, त्याचे त्याच्याच एका महिला सहकाऱ्याशी प्रेमसंबंध असल्याचे मला समजले." तोही साखरपुडा तिथेच मोडला.
अखेर त्यांचे आयुष्य बदलणारा लग्नाचा प्रस्ताव एका भलत्याच व्यक्तीकडून आला. सेंट जोसेफ शाळेतील बालपणीचा एक मित्र त्यांच्या आयुष्यात आला. साखरपुड्यानंतर शाळा बदलण्यापूर्वी दोघे एकत्र शिकत होते. त्याचे आधीच एक लग्न झाले होते आणि त्याला ४ मुले होती. "मी सुरुवातीला थेट नकार दिला."
मात्र ते दोघे मित्र म्हणून भेटत राहिले. पुढे झीनत आपल्या पालकांसोबत हज यात्रेसाठी गया असताना एक घटना घडली. "मदिनामध्ये एक व्यक्ती माझ्याकडे पुष्पगुच्छ घेऊन आला. त्या गुच्छात एक पत्र होते." ते पत्र त्यांच्या बालपणीच्या त्याच मित्राचे होते.
त्या पत्रात लिहिले होते, "मी तुला कायम आनंदी ठेवेन. तुझ्यावर कधीही कोणतीही बंधने लादणार नाही. तुला जसे जगायचे आहे, तसे जगण्याचे पूर्ण स्वातंत्र्य तुला असेल."
त्यांच्या पालकांनीही ते पत्र वाचले. "अथांग विचार केल्यानंतर संपूर्ण कुटुंबाने या लग्नाला संमती दिली." त्यांचे लग्न झाले. "आज आम्हाला एक मुलगा आहे. माझ्या नवऱ्याने दोन्ही कुटुंबांना अतिशय सुंदरपणे एकत्र बांधून ठेवले आहे."
दुःखाचा डोंगर अन् नव्या उमेदीने पुनरागमन
आयुष्य पूर्वपदावर आले असे वाटत असतानाच २०२२ मध्ये पुन्हा एका दुःखाचा डोंगर कोसळला. त्यांच्या तीन बहिणींपैकी एका बहिणीचे अचानक निधन झाले. "मी हे दुःख सहन करू शकले नाही. मी तीव्र नैराश्येत गेले."
त्यातून बाहेर पडायला त्यांना वर्षभराचा काळ लागला. "त्या कठीण काळात माझा मुलगा माझ्या पाठीशी खंबीरपणे उभा राहिला. त्याने मला हळूहळू यातून बाहेर काढले."
आज झीनत कैफ पुन्हा एकदा त्याच धैर्याने पत्रकारितेच्या आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी सज्ज आहेत. स्वाभिमान, स्वातंत्र्य आणि स्वतःची ओळख कधीही न गमावण्याचा निश्चय, हाच त्यांच्या संपूर्ण आयुष्याचा खरा आधार राहिला आहे.
.jpg "श्रीनगर: झेलम नदीच्या काठावर वसलेली ऐतिहासिक आणि अध्यात्मिक वास्तू 'खानकाह-ए-मौली'")
.jpg "श्रीनगर: झेलम नदीच्या काठावर वसलेली ऐतिहासिक आणि अध्यात्मिक वास्तू 'खानकाह-ए-मौली'.")
.jpeg)
_(2).jpg "शबाना डागर")
_(3).jpg "रुबी खान")
_(4).jpg "डॉ. फातिमा सुलताना")
