अशहर आलम
आजच्या आधुनिक कलाविश्वात नवनवीन प्रयोगांचा शोध अविरत सुरू आहे. अशा काळात ऐतिहासिक वारसा, राजेशाही वैभव आणि अप्रतिम तंत्रज्ञानाचा सुरेख संगम साधत नवाब जहाँ बेगम यांनी आपले एक वेगळे स्थान निर्माण केले आहे. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नावाजलेल्या या कलाकाराला राजघराण्याचा वारसा लाभला आहे. त्यांनी आपल्या चित्रांमध्ये थेट २४ कॅरेट अस्सल सोन्याचा वापर करून भारतीय आणि जागतिक कलावर्तुळात स्वतःची एक स्वतंत्र ओळख निर्माण केली आहे. त्यांच्या या प्रयोगामुळे पारंपरिक दृश्य कलेला एक अत्यंत वैभवशाली आणि ऐतिहासिक परिमाण लाभले आहे.
त्यांचा हा प्रवास केवळ कलात्मक नवनिर्मितीपुरता मर्यादित नाही. या प्रवासाला त्यांच्या महत्त्वाकांक्षेची, अस्मितेची आणि जागतिक व्यासपीठावर भारताचे प्रतिनिधित्व करण्याच्या तीव्र इच्छेची भक्कम जोड लाभली आहे. "मला जगातील प्रत्येक देशात भारताचे प्रतिनिधित्व करायचे आहे," असे त्या अनेकदा अभिमानाने सांगतात. यावरूनच कला ही सीमांच्या पलीकडे जाणारा एक सांस्कृतिक दुवा आहे, ही त्यांची दूरदृष्टी दिसून येते.
भोपाळच्या राजघराण्यात जन्मलेल्या नवाब जहाँ बेगम यांच्या मातृकुळाची पाळेमुळे नाशिकच्या एका जहागीरदार कुटुंबात रुजलेली आहेत. त्यामुळे पारंपरिक मूल्ये आणि बदलत्या सांस्कृतिक प्रभावांचा समतोल असणाऱ्या वातावरणात त्यांचे संगोपन झाले. अगदी लहानपणापासूनच त्यांच्यात कमालीची सर्जनशीलता दिसून येत होती. अनेकदा त्या आपल्या भावना व्यक्त करण्यासाठी चित्रकलेचा आधार घेत असत. काळाच्या ओघात या आवडीचे रूपांतर एका व्यावसायिक प्रवासात झाले. हा प्रवास त्यांना कलाविश्वाच्या ठराविक चौकटींच्या खूप पुढे घेऊन गेला आहे.
त्यांची चित्रकलेची शैली पाहताक्षणी ओळखता येण्यासारखी आहे. अमूर्त (ॲब्स्ट्रॅक्ट) आणि आधुनिक कलाप्रकारांवर त्यांचे विशेष प्रभुत्व आहे. चित्रे काढताना पारंपरिक ब्रशऐवजी त्या 'पॅलेट नाईफ' म्हणजेच रंगांच्या सुरीचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करतात. आपल्या कलाकृतींमध्ये अस्सल सोन्याचा अत्यंत धाडसी वापर करणे हे त्यांचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य आहे. या वैशिष्ट्यामुळे त्यांच्या चित्रांना एक राजेशाही लूक मिळतो. या आगळ्यावेगळ्या प्रयोगाने त्यांना केवळ भारतातच नव्हे, तर आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही मोठी मान्यता मिळवून दिली आहे. ललित कलेमध्ये (फाइन आर्ट) मौल्यवान धातूंचे प्रयोग करणाऱ्या मोजक्या समकालीन कलाकारांमध्ये त्यांचा समावेश होतो.
मध्य प्रदेशच्या पारंपरिक आदिवासी 'गोंड कले'मध्ये २४ कॅरेट अस्सल सोन्याचा वापर करणाऱ्या त्या पहिल्या कलाकार ठरल्या आहेत. हा त्यांचा एक मैलाचा दगड मानला जातो. स्थानिक लोकसंस्कृतीचा वारसा आणि मौल्यवान वस्तूंचा हा मिलाफ जगभर कौतुकाचा विषय ठरला. सांस्कृतिक मुळांचा आदर ठेवत कलेच्या चौकटी कशा मोडीत काढता येतात, हे त्यांनी आपल्या प्रयोगातून दाखवून दिले आहे.
त्यांच्या कलाकृतींचे प्रदर्शन जगातील अनेक नामांकित ठिकाणी आणि प्रदर्शनांमध्ये भरवले गेले आहे. फेरारी वर्ल्ड अबू धाबीने त्यांना आपल्या कलाकृती प्रदर्शित करण्यासाठी खास आमंत्रित केले होते. याशिवाय भोपाळ विमानतळ आणि मुंबईतील सिमरोझा आर्ट गॅलरी या ठिकाणीही त्यांच्या चित्रांचे प्रदर्शन झाले आहे.
भोपाळमधील ताज लेकफ्रंटसारख्या अतिमहत्त्वाच्या ठिकाणांसाठी त्यांनी खास कलाकृती तयार केल्या आहेत. उपलब्ध माहितीनुसार, त्यांच्या चित्रांना भारतभर मोठे ग्राहक मिळाले आहेत. यासोबतच युनायटेड किंगडम, ऑस्ट्रेलिया, सौदी अरेबिया, मालदीव आणि संयुक्त अरब अमिराती यांसारख्या अनेक देशांमधील प्रदर्शनांमध्ये त्यांच्या चित्रांनी रसिकांची मने जिंकली आहेत.
नवाब जहाँ बेगम यांच्या चित्रांमध्ये केवळ तंत्र नसून एक सखोल वैचारिक आशयही दडलेला असतो. त्यांच्या अत्यंत गाजलेल्या कलाकृतींमध्ये फेरारीवरून प्रेरित झालेल्या एका चित्राचा समावेश आहे, ज्याने जागतिक स्तरावर लोकांचे लक्ष वेधून घेतले. याशिवाय द गोल्ड माईन (सोन्याची खाण) या त्यांच्या अमूर्त चित्राने एका जागतिक विक्रमाची नोंद केली आहे. हे चित्र त्यांच्या जीवनविषयक तत्त्वज्ञानाचे दर्शन घडवते. ज्ञान हेच खरे धन आहे आणि सोन्याच्या माध्यमातून त्यांनी हेच तत्त्वज्ञान आपल्या कलेत प्रतिकात्मकरीत्या मांडले आहे.
प्रजासत्ताक दिनाच्या उत्सवा दरम्यान त्यांनी तिरंगा संकल्पनेवर आधारित एक विशेष चित्र तयार केले होते. या चित्राने देशभरात प्रचंड लोकप्रियता मिळवली. या कलाकृतीमध्ये तब्बल १२ भारतीय भाषांमध्ये "जय हिंद" लिहिण्यात आले होते. हे चित्र भारताची विविधता, एकात्मता आणि सांस्कृतिक बहुविधतेचे प्रतीक ठरले. सोशल मीडियावर हे चित्र तुफान व्हायरल झाले आणि राष्ट्रभावनेशी जोडल्या गेलेल्या एका संवेदनशील कलाकाराच्या रूपात त्यांची ओळख अधिक गडद झाली.
दृश्य कलेतील नवनिर्मितीसोबतच नवाब जहाँ बेगम या कॅलिग्राफी म्हणजेच सुलेखन कलेमध्येही अत्यंत पारंगत आहेत. त्यांना २० पेक्षा जास्त भाषांमधील सुलेखनाचा प्रदीर्घ अनुभव आहे. अरबी सुलेखनासोबतच भारताची पारंपरिक लोककला असणाऱ्या मांडणा या कलाप्रकारातही त्या तितक्याच कुशल आहेत. आधुनिक प्रेक्षकांसाठी पारंपरिक वारसा जिवंत ठेवणे आणि त्याचा पुनर्शोध घेणे, याबद्दलची त्यांची कटिबद्धता यातून स्पष्टपणे दिसून येते.
त्यांच्या या अद्भूत कामगिरीची दखल घेत त्यांना अनेक महत्त्वाच्या पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे. यामध्ये प्रामुख्याने 'योद्धा पुरस्कार', 'नारी शक्ती पुरस्कार', 'वुमन ऑफ सबस्टन्स पुरस्कार' आणि 'प्राईड ऑफ मध्य प्रदेश' यांसारख्या नामांकित किताबांचा समावेश आहे. हे सन्मान केवळ त्यांच्या कलात्मक उत्कृष्टतेची साक्ष देत नाहीत, तर एक सांस्कृतिक दूत म्हणून त्यांचा वाढता प्रभावही अधोरेखित करतात.
एवढे मोठे यश मिळूनही त्या आपल्या मूळ उद्दिष्टाशी प्रामाणिक आहेत. आपल्या कलेचा उपयोग सामाजिक कार्यासाठी व्हावा, अशी इच्छा त्यांनी अनेकदा व्यक्त केली आहे. आपल्या चित्रांच्या प्रदर्शनातून मिळणाऱ्या पैशांचा काही भाग त्या चॅरिटेबल संस्थांना आणि सामाजिक कार्यासाठी मदत म्हणून देतात. त्यांच्या मते कला हा केवळ एक व्यवसाय नसून समाजात सकारात्मकता आणि परिवर्तन घडवून आणण्याचे एक प्रभावी माध्यम आहे.
आज नवाब जहाँ बेगम या समकालीन भारतीय कलाविश्वाच्या सीमा अधिक रुंदावत आहेत. राजेशाही वारसा, पारंपरिक कारागिरी आणि आधुनिक नवनिर्मिती यांचा मेळ घालत त्यांनी स्वतःची एक आगळीवेगळी कलात्मक भाषा तयार केली आहे. ही भाषा दिसायला जितकी आकर्षक आहे, तितकीच सांस्कृतिकदृष्ट्याही अर्थपूर्ण आहे. आपली अस्मिता, वारसा आणि ध्येय यांवर ठाम राहून कला कशी समृद्ध होत जाते, याचे नावेली उदाहरण म्हणजे नवाब जहाँ बेगम यांचा हा प्रवास आहे.
.jpg "नवाब जहाँ बेगम")
.jpeg)
.jpg "जमीला निशात")
.jpg "फौझिया दास्तानगो")
.jpg "डॉ. फरखंदा खान फिदा")
.jpeg "विविध क्षेत्रात अग्रेसर असलेल्या देशातील १० मुस्लिम महिला")