अदिती भादुरी/ ताश्कंद 

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या उझबेकिस्तान दौऱ्याने या मध्य आशियाई देशासोबत भारताच्या जुन्या संबंधांवर पुन्हा एकदा प्रकाश टाकलाय. पंतप्रधानांनी उझबेकिस्तानची राजधानी ताश्कंदला भेट दिली. या शहराचा भारताशी जुना संबंध असल्याचं काहींचं मत आहे. एका सिद्धांतानुसार 'ताश्कंद' हे नाव संस्कृतमधल्या 'ताशेरखंड' या शब्दावरून आलंय. या दाव्यात किती तथ्य आहे, यावर वाद असू शकतो. पण भारताचे या प्रदेशाशी असलेले संबंध हजारो वर्षं जुने आहेत, यात कोणतीही शंका नाहीये.

भारत-पाकिस्तानमधला दुसरा शांतता करार ताश्कंदमध्येच झाला होता. तसंच भारताचे दुसरे पंतप्रधान लाल बहादूर शास्त्री यांचं दुर्दैवी निधनही याच ठिकाणी झालं. याच दोन ऐतिहासिक गोष्टींसाठी ताश्कंद भारतामध्ये अधिक चांगल्या प्रकारे ओळखलं जातं. तेर्मेझ इथलं बौद्ध उत्खनन आणि बुखारा या दुसऱ्या महत्त्वाच्या मध्ययुगीन शहरातल्या हिंदू व्यापाऱ्यांच्या वसाहतींचे ऐतिहासिक पुरावे मिळतात. या दोन प्रदेशांमधले संबंध इतिहासात खोलवर रुजलेले आहेत, याची साक्ष यावरून मिळते.

पण बदलणाऱ्या आणि तरीही टिकून राहणाऱ्या भारत आणि उझबेकिस्तानमधल्या या संबंधांचं उत्तम उदाहरण अंदिजान शहर आहे. हे शहर उझबेकिस्तानच्या दक्षिणेकडे स्थित आहे आणि तिथे त्याला 'अंदिजोन' म्हटलं जातं. देशाच्या अगदी पूर्वेला तिएन शान आणि पामीर पर्वतांच्या पायथ्याशी फेरगना व्हॅलीच्या अगदी मध्यभागी हे अंदिजान शहर वसलेलं आहे. बहुतेक भारतीयांनी कदाचित अंदिजानचं नाव कधीच ऐकलं नसेल. पण १४८३ मध्ये इथे घडलेल्या घटनेचा भारतावर आजही प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्षपणे प्रभाव पडतो.

याच शहरात १४ फेब्रुवारी १४८३ रोजी फेरगनाचा शासक उमर शेख मिर्झो यांच्या कुटुंबात झहिरुद्दीन मुहम्मद बाबर याचा जन्म झाला. त्यावेळी हा संपूर्ण प्रदेश अंतर्गत युद्धांच्या खाईत लोटला गेला होता. १४९४ मध्ये मिर्झो यांची क्रूर हत्या झाली, तेव्हा बाबर अवघ्या १२ वर्षांचा होता. त्यानंतर बाबरने फेरगनाची सत्ता स्वतःच्या हाती घेतली. पण सत्तेसाठी सुरू असलेल्या संघर्षामुळे त्याला लवकरच तिथून बाहेर पडावं लागलं. समरकंद जिंकण्याचे त्याने अनेक प्रयत्न केले, पण त्यात त्याला अजिबात यश आलं नाही. शेवटी त्याने काबूलमध्ये जाऊन स्वतःचं बस्तान बसवलं. मध्य आशियातले स्वतःचे गमावलेले प्रदेश परत मिळवण्याचे त्याचे इतर सर्व प्रयत्न पूर्णपणे अयशस्वी ठरले. त्यानंतर बाबरने स्वतःचं लक्ष हिंदुस्थानच्या प्रसिद्ध भूमीकडे वळवलं. हिंदुस्थानची संपत्ती, समृद्धी आणि परदेशी खजिन्याच्या कथा मध्य आशियामध्ये खूप दूरवर पोहोचल्या होत्या.

१५२६ मध्ये पानिपतच्या पहिल्या लढाईत बाबरने इब्राहिम लोदीचा दारुण पराभव केला. त्यानंतर त्याने मुघल साम्राज्याची भक्कम पायाभरणी केली. याच मुघल साम्राज्याने पुढील तीन शतकं भारताच्या भूभागावर राज्य केलं. या विजयानंतर बाबर फक्त चार वर्षं जगला. पण त्याच्या भारतात येण्याने अशा अनेक घटनांची मालिका सुरू झाली, ज्याचे पडसाद आजही ऐकू येतात. उझबेकिस्तानमध्ये बाबरला राष्ट्रीय नायक म्हणून आदर दिला जातो. विशेषतः लष्करी तज्ज्ञ आणि उत्तम कवी म्हणून त्याची आठवण काढली जाते. देशाच्या साहित्यिक आणि ऐतिहासिक जाणीवेमध्ये त्याच्या 'बाबरनामा' या ग्रंथाला मोलाचं स्थान लाभलेलं आहे. या ग्रंथावर आधारित अनेक स्पर्धा आणि सेमिनार्स तिथे आवर्जून आयोजित केले जातात. देशभरात १४ फेब्रुवारीला त्याचा वाढदिवस मोठ्या प्रमाणावर साजरा होतो.

उझबेकिस्तानमधील अंदिजान शहराचे एक दृश्य

माझ्या उझबेकिस्तानच्या भेटीदरम्यान मला महत्त्वाची गोष्ट समजली. अंदिजानमध्ये बाबर हा तिथल्या दैनंदिन जीवनाचा महत्त्वाचा भाग बनलाय. त्याचं बालपणीचं घर आणि बाग आता तीर्थक्षेत्र बनलंय. मी काही वर्षांपूर्वी अंदिजानला भेट दिली होती. त्यावेळी माझ्या मनात उत्सुकता होती. हे आधुनिक शहर आहे. पण एकेकाळी १५ व्या शतकातल्या राजपुत्राचं ते घर होतं. याच राजपुत्राने माझ्या देशावर अमिट ठसा उमटवला होता. त्यामुळे हे शहर नेमकं कसं असेल, हा प्रश्न माझ्या मनात सतत फिरत होता.

रात्री उशिरा माझी ट्रेन या शहरात पोहोचली. मी मनात कल्पना केलेलं मध्ययुगीन शहर तिथे मला अजिबात दिसलं नाही. त्याऐवजी आधुनिक रेल्वे स्थानक, खूप स्वच्छ व मोठे रस्ते आणि कबाबची जोरात व्यवसाय करणारी दुकानं मला तिथे पाहायला मिळाली. दुसरा दिवस रविवार होता. तो उन्हाळ्याचा आळसावलेला आणि खूप सूर्यप्रकाश असलेला दिवस होता. तिथे राष्ट्रपतीपदाच्या निवडणुका सुरू होत्या आणि मी तिथे निवडणूक निरीक्षक म्हणून गेले होते. दिवसाच्या पहिल्या भागात मी एका मतदान केंद्रावरून दुसऱ्या मतदान केंद्रावर फिरून माझी जबाबदारी पूर्ण केली. तिथले लोक मला प्रेमळ, शांत आणि खूप आशावादी वाटले. ते लोक आपल्या देशाच्या प्रगतीसाठी मनापासून प्रयत्न करत होते. मी भारतातून आलेय, हे समजताच तिथे मला नेहमी नवीन चांगला मित्र भेटायचा.

बाबरचं मूळ गाव आता जुनी आणि मध्ययुगीन वसाहत राहिलेली नाही. ते सुमारे ६,५०,००० लोकसंख्या असलेलं आणि गजबजलेलं प्रांतीय शहर बनलंय. तसंच ते अंदिजान प्रांताची राजधानीही आहे. हे शहर तुलनेने पुराणमतवादी असलं, तरी खूप आधुनिक आहे. इथली साक्षरता पातळी खूप उच्च आहे. तसंच इथला औद्योगिक आणि उत्पादन पाया वेगाने वाढतोय. पाश्चात्य कपडे आणि पारंपारिक उझबेक पोशाख या दोन्ही पेहरावांमध्ये पुरुष आणि महिला आरामात वावरताना मला दिसले. पारंपारिक चहाच्या दुकानांसोबतच (चायखाना) तिथे आधुनिक कॉफी शॉप्स आणि रेस्टॉरंट्स मोठ्या प्रमाणावर उभी होती. तिथली वाहतूक शिस्तबद्ध पद्धतीने चालत होती.

शहराच्या मध्यवर्ती चौकात बाबरचा घोड्यावरचा भव्य पुतळा उभा आहे. हा पुतळा संपूर्ण शहरावर आपली नजर ठेवून उभा आहे. तिथल्या दुकानं आणि बाजारांमध्ये उझबेक भाषेतल्या "बाबोर" अशा नावाचे अनेक प्रकार सहज पाहायला मिळतात. शहरापासून सुमारे सात किलोमीटर अंतरावर बोगिशामोल या टेकडीवर बाबरचं घर आणि संग्रहालय (पार्क) आहे. बाबर इथेच लहानाचा मोठा झाला होता. इथल्या बागांमधून फिरणं आणि कविता लिहिताना डोंगराच्या छायेत एकटेपणाचा मनमुराद आनंद घेणं, त्याला खूप आवडायचं, असं सर्व लोक आवडीने सांगतात. 'बाबरनामा' या ग्रंथानुसार बाबर आपली जन्मभूमी कायमची सोडण्यापूर्वी निरोप घ्यायला या ठिकाणी शेवटचा एकदा आवर्जून आला होता.

आज हे ठिकाण लाखो उझबेक लोकांसाठी पवित्र आणि महत्त्वाचं स्थान बनलंय. तसंच हे पर्यटकांसाठीही आकर्षण आहे. प्रवेशद्वारावर बाबरचा काळ्या संगमरवरी दगडातला सुंदर पुतळा अभ्यागतांचं प्रेमाने स्वागत करतो. या संग्रहालयात बाबरचा पुतळा आहे. तसंच त्याच्या जीवनाशी आणि जुन्या काळाशी संबंधित अनेक महत्त्वाच्या वस्तू तिथे ठेवलेल्या आहेत. त्याच्या जीवनाशी आणि कामाशी संबंधित अनेक दुर्मिळ गोष्टींचं प्रदर्शन तिथे भरवलं जातं. यात नाणी, शस्त्रं, कपडे, भांडी आणि 'बाबरनामा'च्या दुर्मिळ प्रतींचा समावेश आहे. यासोबतच त्याच्या वंशजांच्या साहित्यकृतीही तिथे अभिमानाने प्रदर्शित केल्या जातात.

अंदिजान संग्रहालयातील बाबरचा पुतळा

या संग्रहालयाच्या क्युरेटर सुश्री मेखरुनिसा यांनी मला संपूर्ण संग्रहालयाची सविस्तर माहिती दिली. बाबर आणि त्याच्या या वारशाबद्दल बोलताना त्यांच्या बोलण्यात वेगळाच अभिमान आणि प्रगाढ प्रेम मला स्पष्टपणे जाणवत होतं. १९९३ मध्ये टेकडीच्या माथ्यावरच्या या संकुलात प्रतीकात्मक थडगं उभारण्यात आलं. बाबरच्या जीवनाशी जोडलेल्या तीन महत्त्वाच्या ठिकाणांची माती एका संगमरवरी पेटीत सुरक्षित ठेवलेली आहे आणि हे थडगं त्याच पेटीत उभं आहे. अंदिजान हे त्याचं जन्मस्थान आणि मूळ गाव होतं. आग्रा या ठिकाणी त्याचा मृत्यू झाला आणि सुरुवातीला त्याला तिथेच दफन करण्यात आलं होतं. काबूलमध्ये त्याचे अवशेष नंतर नेण्यात आले आणि तिथेच त्याचं पुनर्दफन करण्यात आलं. या तिन्ही ठिकाणची माती इथे सन्मानाने आणलेली आहे.

आम्ही टेकडीवर जाऊन या प्रतीकात्मक थडग्याला नक्की भेट द्यावी, असा सुश्री मेखरुनिसा यांनी आग्रह धरला. मी तिथे जाण्याचा योग्य निर्णय घेतला, याचा मला खूप आनंद झाला. त्या ठिकाणी केवळ विलक्षण शांततेचं वातावरण नव्हतं, तर आदर व्यक्त करण्याचं सुंदर दर्शनही मला तिथे पाहायला मिळालं. माझ्या उझबेक सहकाऱ्यांनी तिथे श्रद्धेने नमाज पठण करायला सुरुवात केली. टेकडीच्या उंच माथ्यावरून आम्हाला खाली पसरलेलं अंदिजानचं सुंदर आणि भव्य शहर स्पष्टपणे दिसत होतं.

भारतासोबतच्या अंदिजानच्या ऐतिहासिक चर्चेची चाकं बाबरने सुरू केली होती. आधुनिक काळातही ही चाकं वेगाने फिरती ठेवायला भारत मोठा हातभार लावतोय. शारदा युनिव्हर्सिटीने आपलं पहिलं परदेशी कॅम्पस अंदिजानमध्येच सुरू केलंय. ही अभिमानास्पद गोष्ट आहे. तरुण लोकसंख्या आणि शिक्षणावरचा भर यामुळे या शहराने या विद्यापीठाचं मनापासून स्वागत केलंय. हे विद्यापीठ कॉम्प्युटर सायन्स, बिझनेस मॅनेजमेंट, फायनान्स आणि इंग्रजी अशा अनेक महत्त्वाच्या क्षेत्रांमध्ये उत्कृष्ट कोर्सेस उपलब्ध करून देतं. इथल्या स्थानिक लोकांकडून मला या संस्थेचं कौतुक ऐकायला मिळालं.

उझबेकिस्तानमधील अंदिजानमधील शारदा युनिव्हर्सिटीच्या कॅम्पसमध्ये लेखिका (डावीकडून तिसऱ्या)

अंदिजानमध्ये फिरताना मला सरदार वल्लभभाई पटेल यांचं भव्य स्मारक दिसलं आणि एका रस्त्यालाही त्यांचंच नाव देण्यात आलेलं आहे, हे पाहून मला खूप आनंद झाला. कॅडिला फार्मास्युटिकल्स या कंपनीने तिथे एका उत्पादन प्रकल्पाची पायाभरणी केलीय, अशी माहिती माझ्या उझबेक सहकाऱ्यांनी मला दिली. या प्रकल्पामुळे स्थानिकांसाठी सुमारे ४०० नोकऱ्या सहजपणे निर्माण होतील, अशी अपेक्षा व्यक्त केली जातेय. दोन्ही देशांमधले हे संबंध केवळ वैयक्तिक प्रकल्पांपुरते अजिबात मर्यादित राहिलेले नाहीत. अंदिजान प्रांत गुजरातमधल्या एका शहराशी जवळून जोडलेला आहे. या महत्त्वाच्या जोडणीमुळे दोन प्रदेशांमधली आर्थिक, शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाण वाढण्याची शक्यता निर्माण झालीय. भारतीय संस्था आणि व्यावसायिक अंदिजानच्या विकासात आपलं योगदान देताहेत, हे पाहून मला आनंद झाला. या सर्व गोष्टींमुळे दोन देशांमधले जुने आणि महत्त्वाचे संबंध अधिकच भक्कम होताहेत.

Proud moment for 140 crore Indians!

Hon'ble Prime Minister Shri @narendramodi ji conferred the Order of “Oliy Darajali Dustlik”, Uzbekistan’s supreme state award, by President Shavkat Mirziyoyev in Tashkent.

This 35th global honor is a testament to India's ever growing bond… pic.twitter.com/JsYIQeFqG0

— Anurag Thakur (@ianuragthakur) August 30, 2026

ताश्कंदमध्ये पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांना उझबेकिस्तानचा सर्वोच्च सन्मान प्रदान करतानाचे एक दृश्य

माझा हा सुंदर प्रवास आता शेवटाकडे येत होता आणि ट्रेन हळूवारपणे अंदिजानमधून बाहेर पडत होती. मावळता सूर्य निसर्गावर स्वतःच्या लांब सावल्या शांतपणे पसरवत होता. अशा वेळी मी वेळेचं चक्र आणि साम्राज्यांची आणि भाग्याची अनिश्चित अशी चढउतार जवळून अनुभवत होते. शतकानुशतकांच्या काळात अनेक गोष्टी पूर्णपणे बदलतात. अनेक साम्राज्यं नाहीशी होतात, अनेक सीमा वेगाने बदलतात आणि अनेक शहरांचं रूप पूर्णपणे पालटतं. पण दोन देशांतल्या लोकांमध्ये मैत्री, आपुलकी आणि परस्पर भागीदारी मात्र कायमस्वरूपी टिकून राहते.

अंदिजानमध्ये इतिहासाने मला एका अशा देशाच्या जवळ आणलं, ज्याला मी आतापर्यंत फक्त पुस्तकांमधूनच ओळखत होते. शिवाय तिथे मला अनेक चांगले नवीन मित्रही मिळाले.