अमीर सुहैल वानी

मुस्लिम सभ्यतेचा इतिहास मानवतेच्या लक्षणीय बौद्धिक प्रवासांपैकी आहे. आठव्या ते बाराव्या शतकादरम्यान मुस्लिम जगाने ग्रीक तत्त्वज्ञानाचाही वारसा जपला. त्यांनी त्याचं भाषांतर केलं, त्यावर टीका केली, त्यात बदल केले आणि तो पुढे पाठवला. बगदाद, दमास्कस, बसरा, निशापूर, कैरो, बुखारा आणि कॉर्डोबा ही केंद्रं बनली. तिथे प्रकटीकरण (रेव्हलेशन) आणि तर्क (रिझन) यांची भेट झाली. ग्रीक तत्त्वज्ञान आणि कुराणच्या एकेश्वरवादाचा संगम तिथे झाला. निसर्गाच्या विज्ञानाला अस्तित्वाच्या आकलनात ठेवलं गेलं. अल-किंदी, अल-फराबी, इब्न सिना, अल-बिरुनी, इब्न मिस्कवेह, इब्न रश्द, फखरुद्दीन अल-राजी, सुहरावर्दी, इब्न अरबी आणि नंतरच्या काळातले मुल्ला सद्रा हे केवळ विचारप्रवाहाचं प्रतिनिधित्व करत नाहीत. ते मुस्लिम बौद्धिक परंपरांच्या विशाल समूहाचं प्रतिनिधित्व करतात.

पण हा असामान्य तात्विक वारसा मुस्लिम समाजाच्या व्यापक बौद्धिक संस्कृतीत पुरेसा झिरपू शकला नाही, ही शोकांतिका आहे. ते तत्त्वज्ञान केवळ तज्ज्ञ, धर्मशास्त्रज्ञ आणि गूढवाद्यांमध्ये जिवंत राहिलं. पण प्रश्न विचारणं, तर्क करणं, बौद्धिक नम्रता आणि चिकित्सक चौकशीच्या सवयी लोकप्रिय शिक्षण आणि रोजच्या संस्कृतीत हळूहळू कमी होत गेल्या. तत्त्वज्ञान पूर्णपणे नाहीसं होणं, ही मुख्य अडचण नव्हती. तत्त्वज्ञानाला समाजाचा स्वभाव बनवणाऱ्या मार्गांचं कमकुवत होणं, ही अडचण होती.

सुरुवातीच्या काळात मुस्लिमांचा तत्त्वज्ञानाशी जो संपर्क आला तो आत्मविश्वासाने भरलेला होता. कुराण मानवाला स्वतःमधल्या आणि विश्वातल्या देवाच्या खुणांचं निरीक्षण, चिंतन, तर्क आणि विचार करण्याचं आवाहन वारंवार करतं. परिणामी मुस्लिम विचारवंत ग्रीक तत्त्वज्ञानाचे केवळ निष्क्रिय श्रोते राहिले नाहीत. त्यांनी सत्याबद्दलच्या चर्चेत सक्रिय सहभाग घेतले. सत्य शेवटी एकच असतं आणि त्याचा स्रोत कोणताही असो, असा युक्तिवाद अल-किंदी यांनी केला. अल-फराबी यांनी बुद्धिमत्ता, नैतिकता आणि सद्गुणांचं तत्त्वज्ञान विकसित केलं. इब्न सिना यांनी अस्तित्त्व, कारण, बुद्धी आणि आत्म्याचा शोध घेणारी इतिहासातली प्रभावी तात्विक प्रणाली तयार केली. अल-बिरुनी यांनी खगोलशास्त्र, गणित आणि तुलनात्मक अभ्यासाची इतर संस्कृतींबद्दलच्या विलक्षण मोकळेपणाशी सांगड घातली.

केवळ ज्ञान हे या विचारवंतांचं वेगळेपण नव्हतं. प्रकटीकरण आणि तर्क यांचा गंभीर बौद्धिक संवाद होऊ शकतो, हा त्यांचा आत्मविश्वास त्यांचं खरं वेगळेपण होतं.

अबू हमीद अल-गझाली यांनी नंतर "तत्त्वज्ञान नष्ट केलं", ही प्रसिद्ध कथा सोपी करून सांगितली जाते. अल-गझाली यांनी त्यांच्या "तहाफुत अल-फलासिफा" या ग्रंथात इब्न सिना आणि तत्त्ववेत्त्यांशी जोडलेल्या विशिष्ट तात्विक प्रस्तावांवर हल्ला केला. पण त्यांनी तर्कशुद्ध चौकशीला पूर्णपणे नाकारलं नाही. त्यांनी तात्विक तर्कशास्त्रावर प्रभुत्व मिळवलं आणि त्याचे अनेक पैलू धर्मशास्त्रात समाविष्ट केले. त्यांच्या या हस्तक्षेपामुळे तत्त्वज्ञान आणि इस्लामिक धर्मशास्त्र यांच्यातले बौद्धिक संबंध पूर्णपणे बदलायला मदत झाली. तत्त्वज्ञान अजिबात मरण पावलं नाही. उलट त्याचे अनेक प्रश्न आणि पद्धती कलाम, न्यायशास्त्र आणि सुफीवादामध्ये स्थलांतरित झाल्या.

त्यानंतरच्या मुस्लिम बौद्धिक जगाने अनेक प्रगत विचारवंत घडवणं सुरूच ठेवलं. फखरुद्दीन अल-राजी यांनी धर्मशास्त्राचा बचाव करताना तत्त्वज्ञानाशी खोलवर संवाद साधला. सुहरावर्दी यांनी इल्युमिनेशनिस्ट तत्त्वज्ञानाचा विकास केला. इब्न अरबी यांनी तात्विक प्रश्नांचं अस्तित्व आणि ज्ञानाच्या रहस्यमय भाषेत रूपांतर केलं. मुल्ला सद्रा यांनी पेरिपेटेटिक तत्त्वज्ञान, इल्युमिनेशनिझम, धर्मशास्त्र आणि गूढवादाचा लक्षणीय संगम घडवून आणला. ऑट्टोमन आणि पर्शियन विद्वानांनी अनेक शतकं तात्विक आणि धार्मिक चर्चा नेटाने सुरू ठेवल्या. अल-गझाली यांच्या नंतर मुस्लिमांनी विचार करणं पूर्णपणे थांबवलं, हा विचार ऐतिहासिक तपासणीसमोर अजिबात टिकू शकत नाही.

तिथे वेगळी आणि सूक्ष्म गोष्ट घडली.

तत्त्वज्ञान हळूहळू विशिष्ट वर्गापुरतं मर्यादित झालं. शास्त्रीय मुस्लिम बौद्धिक जगात विविध शाखांमध्ये विलक्षण देवाणघेवाण व्हायची. डॉक्टर तत्त्वज्ञ असू शकायचा. खगोलशास्त्रज्ञ धर्मशास्त्रात भाग घेऊ शकायचा. गणितज्ञ तात्विक विचार लिहू शकायचा. तसंच गूढवादी अस्तित्वाचा विस्तृत सिद्धांत मांडू शकायचा. आजच्या काळात दिसणाऱ्या कडक कप्प्यांमध्ये ज्ञानाची विभागणी त्यावेळी झालेली नव्हती. काळाच्या ओघात सर्व बौद्धिक शाखांचं संस्थात्मीकरण झालं. धार्मिक शिक्षण जतन करणारी आणि पुढे पाठवणारी मदरसा ही प्रमुख संस्था बनली. त्याच वेळी औपचारिक शिक्षणामध्ये तात्विक विज्ञानांना अनिश्चित असं स्थान मिळालं.

या संस्थात्मीकरणामुळे फायदे झाले. अनेक ग्रंथ जतन केले गेले, विद्वत्तापूर्ण परंपरा जिवंत राहिल्या आणि विद्वानांच्या अनेक पिढ्या घडल्या. पण संस्था अनेकदा प्रस्थापित ज्ञानावर प्रभुत्व मिळवणाऱ्यांनाच बक्षीस देतात. मूळ ग्रंथ आणि त्यावर भाष्य करण्याच्या परंपरा मध्यवर्ती बनतात. त्यानंतर बौद्धिक ऊर्जा नवीन प्रश्नांचा शोध घेण्याऐवजी वारशाने मिळालेल्या उत्तरांवर प्रभुत्व दाखवण्याकडे वेगाने वळू शकते.

इथेच तकलीद आणि इब्तिहाद यांच्यातला फरक महत्त्वाचा ठरतो. इब्तिहादचे दरवाजे सर्वत्र पूर्णपणे बंद झाले, असा दावा करणं ऐतिहासिकदृष्ट्या चुकीचं ठरेल. इस्लामिक कायदा, धर्मशास्त्र आणि तत्त्वज्ञानात मूळ तर्क सतत सुरूच होता. तरीही तकलीदच्या संस्कृतीमुळे वारशाने मिळालेल्या अधिकारांवर अवलंबून राहायला प्रोत्साहन मिळू शकलं. परंपरेचं अस्तित्व ही खऱ्या अर्थाने अडचण नव्हती. परंपरा बौद्धिकदृष्ट्या स्वतःचंच रक्षण करणारी बनण्याची शक्यता हा खरा गंभीर प्रश्न होता.

परिणामी पुढे पाठवण्याची ही प्रक्रिया अपयशी ठरली. मुस्लिम सभ्यतेने अनेक महान तत्त्ववेत्ते नक्कीच घडवले. पण त्यांनी तत्त्वज्ञानाचं पुरेसं लोकशाहीकरण अजिबात केलं नाही.

इब्न सिना किंवा अल-फराबी यांची कामं बौद्धिकदृष्ट्या आव्हानात्मक होती. त्यांच्या कठीण शब्दांना गावातल्या शाळा, बाजारपेठ किंवा सामान्य उपदेशांमध्ये सहज प्रवेश मिळू शकला नाही. लोकप्रिय धार्मिक संस्कृतीने नैतिकता, भक्ती, अध्यात्म आणि जातीय ओळख लोकांपर्यंत पोहोचवली. पण बऱ्याचदा त्याखालचा भक्कम तात्विक पाया तिथे नव्हता. अशा प्रकारे इब्न अरबी यांचं तत्त्वज्ञान त्याच्या प्रगत ज्ञानमीमांसेशिवाय लोकप्रिय रहस्यमय भाषा बनू शकलं. मारिफतची संकल्पना त्याच्या ज्ञानाच्या सखोल सिद्धांताशिवाय केवळ भक्तीची भाषा बनू शकली. इश्कचे तात्विक पैलू बौद्धिक शाखा न बनता केवळ कविता आणि भावना बनून राहिले.

हे नक्कीच विचारवंतांचं स्वतःचं अपयश नव्हतं. हे बौद्धिक प्रसाराचं अपयश होतं.

एखाद्या सभ्यतेकडे तात्विक संस्कृती नसतानाही तत्त्वज्ञ असू शकतात. सामान्य लोक मनाच्या काही महत्त्वाच्या सवयी आत्मसात करतात, तेव्हा तिथे तात्विक संस्कृती अस्तित्वात येते. प्रश्न विचारणं, गृहीतकं तपासणं, दाव्यापासून पुरावा वेगळा करणं, मतभेद सहन करणं, अनिश्चितता ओळखणं आणि पुराव्याची गरज भासल्यास निष्कर्षांमध्ये सुधारणा करणं, या सर्व सवयींचा यात समावेश होतो. शास्त्रीय मुस्लिम सभ्यतेकडे उच्चभ्रू बौद्धिक वर्तुळात हे गुण नक्कीच होते. पण ते सर्वसामान्यांपर्यंत पुरेसे अजिबात पोहोचू शकले नाहीत.

राजकीय आणि आर्थिक बदलांनी ही अडचण अधिकच वाढवली. मुस्लिम जगाने तुकडे पडणं, युद्धं, राजकीय सत्तेची बदलती केंद्रं आणि बौद्धिक आश्रयाच्या व्यवस्थेतले अडथळे जवळून अनुभवले. १२५८ मधला बगदादचा विनाश भयानक होता. पण केवळ ती घटना त्यानंतरच्या मुस्लिम बौद्धिक विकासाचं पूर्ण स्पष्टीकरण अजिबात देऊ शकत नाही. अनेक शतकांच्या गुंतागुंतीच्या ऐतिहासिक बदलांसाठी एका धार्मिक व्यक्तीला अजिबात दोष देता येणार नाही. वेगवेगळ्या प्रदेशांनी वेगवेगळे मार्ग निवडले. पर्शिया, मध्य आशिया, ऑट्टोमन प्रदेश, भारत आणि अरब जगाने लक्षणीय बौद्धिक परंपरा घडवणं कायम सुरू ठेवलं.

आधुनिक युरोपच्या उदयासोबतच आव्हान समोर आलं. युरोपने शेवटी तत्त्वज्ञानाला विज्ञान, विद्यापीठं, छपाई, वाणिज्य, तांत्रिक नवकल्पना आणि राजकीय चर्चांशी जोडणाऱ्या संस्था विकसित केल्या. तात्विक विचारांमधून वैज्ञानिक शोध, तांत्रिक बदल आणि राजकीय सुधारणांकडे नवीन कल्पना वेगाने पुढे गेल्या.

मुस्लिम जगाने असमान परिस्थितीत या आधुनिकतेचा सामना केला. यातल्या बहुतांश भागाने युरोपचा सामना समान सहभागी म्हणून अजिबात केला नाही. वसाहतवादी वर्चस्व आणि भू-राजकीय ऱ्हास अनुभवणारी सभ्यता म्हणून त्यांनी युरोपला तोंड दिलं. यातून बचावात्मक मानसिकता निर्माण झाली. बौद्धिक प्रश्न वेगाने ओळखीचे प्रश्न बनत गेले. मुस्लिमांनी पाश्चिमात्यांचं अनुकरण करावं का? त्यांना पूर्णपणे नाकारावं का? शास्त्रीय परंपरेकडे परत जावं का? इस्लाममध्ये सुधारणा करावी का? आधुनिक विज्ञानाशी प्रकटीकरणाचा मेळ घालावा का? असे अनेक प्रश्न तिथे उभे राहिले.

जमाल अल-दीन अल-अफगानी, मुहम्मद अब्दुह, सर सय्यद अहमद खान आणि मुहम्मद इक्बाल यांसारख्या समाजसुधारकांनी वेगवेगळी उत्तरं शोधण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न केला. इक्बाल यांचं "रिकन्स्ट्रक्शन ऑफ रिलिजियस थॉट इन इस्लाम" हे पुस्तक महत्त्वपूर्ण होतं. जिवंत सभ्यता केवळ वारशाने मिळालेली सूत्रं अजिबात जतन करू शकत नाही, ही गोष्ट त्यांनी ओळखली. ज्ञान, स्वत्व, वेळ आणि देव यांच्या आकलनाची या सभ्यतेने सतत पुनर्बांधणी केलीच पाहिजे, असा विचार त्यांनी मांडला.

तिथे आणखी अडचण निर्माण झाली. धार्मिक आणि आधुनिक शिक्षणामध्ये फूट पडली. धर्माचा विद्यार्थी आधुनिक तत्त्वज्ञान, अर्थशास्त्र, समाजशास्त्र आणि विज्ञानापासून पूर्णपणे अनभिज्ञ राहू शकला. तर आधुनिक शाखांचा विद्यार्थी इस्लामिक सभ्यतेच्या तात्विक यशापासून जवळजवळ पूर्णपणे अनभिज्ञ राहू शकला. दोन पूर्णपणे वेगळी बौद्धिक जगं एकमेकांच्या शेजारी मोठी झाली.

मुस्लिम तत्त्वज्ञानाची परंपरा सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचण्यात का अपयशी ठरली, याचं हे कारण असू शकतं.

ही दरी दूर करायला आवश्यक असलेली सर्व साधनं इस्लामिक इतिहासात आधीपासूनच अस्तित्वात आहेत, हा विरोधाभास आहे. मुस्लिम सभ्यतेने एकेकाळी असे महान विचारवंत घडवले होते. त्यांनी वेगवेगळ्या शाखांमधल्या कडक सीमा मान्य करायला स्पष्टपणे नकार दिला. अल-बिरुनी यांच्या भारताच्या अभ्यासात तुलनात्मक मानववंशशास्त्राचे महत्त्वाचे घटक होते. इब्न खल्दुन यांनी समाज, सत्ता आणि ऐतिहासिक बदलांचा सखोल सिद्धांत मांडला. इब्न सिना यांनी औषध आणि तत्त्वज्ञान यांची सुंदर सांगड घातली. इब्न रश्द यांनी न्यायशास्त्र आणि तत्त्वज्ञान एकत्र आणलं. अल-गझाली यांनी धर्मशास्त्र, तत्त्वज्ञान, नैतिकता आणि अध्यात्म उत्तमरीत्या एकत्र केलं. ज्ञानाला एकमेकांशी संबंध नसलेल्या कप्प्यांमध्ये पूर्णपणे वेगळं करायला शास्त्रीय परंपरेने नकार दिला होता, म्हणूनच ती परंपरा त्यावेळी सर्वात मजबूत होती.

त्यामुळे मुस्लिम तत्त्वज्ञानाचं पुनरुज्जीवन म्हणजे मध्ययुगीन तत्त्ववेत्त्यांवर भाष्य लिहिणारे आणखी अनेक तज्ज्ञ तयार करणं अजिबात नाही. या सभ्यतेची तात्विक भावना पुन्हा एकदा मिळवणं, हे सखोल काम आहे.

याचाच अर्थ तफक्कुर, तदब्बुर, तअक्कुल आणि इतीबार या कुराणातल्या चिंतन संस्कृतीला पुन्हा एकदा जिवंत करणं होय. प्रश्न विचारणं म्हणजे नेहमीच बंडखोरी नसते, हे तरुण मुस्लिमांना शिकवणं गरजेचं आहे. तर्क हा श्रद्धेचा शत्रू नाहीये. मतभेद म्हणजे अजिबात शत्रुत्व नाहीये. बौद्धिक नम्रता हेच खऱ्या अर्थाने शहाणपणाचं सुंदर रूप आहे, हे त्यांना समजावून सांगणं महत्त्वाचं आहे. इस्लामिक विचारांना विज्ञान, नैतिकता, राजकीय तत्त्वज्ञान, विश्वविज्ञान आणि मनाच्या तत्त्वज्ञानाच्या समकालीन तात्विक चर्चेत योग्य ठिकाणी ठेवणं, हा याचा अर्थ आहे.

सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे तत्त्वज्ञानाला ग्रंथालयातून बाहेर काढून प्रत्यक्ष जीवनात आणणं गरजेचं आहे.

किती लोक ॲरिस्टोटेलियन तत्त्वज्ञान उत्तमरीत्या समजावून सांगू शकतात, ही तात्विक सभ्यतेची खरी परीक्षा अजिबात नाहीये. नागरिक अफवांमधून पुरावा, दाव्यातून युक्तिवाद, कारणातून सहसंबंध, सत्यातून अधिकार आणि शक्यतेतून खात्री अचूकपणे ओळखू शकतात का, ही खरी परीक्षा आहे. धार्मिक प्रवचन कोणत्याही भीतीशिवाय प्रश्नांना सहन करू शकतं का, हे पाहणं महत्त्वाचं आहे. वैज्ञानिक प्रवचन मोजमापाच्या पलीकडचे नैतिक आणि तात्विक प्रश्न ओळखू शकतं का, हे तपासणंही तितकंच गरजेचं आहे.

मुस्लिम अचानक तर्क करायला पूर्णपणे अक्षम झाले, म्हणून मुस्लिम तात्विक परंपरा अजिबात अपयशी ठरली नाही. तिच्या बौद्धिक सवयी पुढे पाठवण्याची संस्थात्मक आणि सांस्कृतिक यंत्रणा कमकुवत झाली. म्हणूनच ती परंपरा सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचण्यात वाईट रीतीने अपयशी ठरली. पुस्तकं, मदरसे, तात्विक चर्चा आणि रहस्यमय परंपरांमध्ये तत्त्वज्ञान पूर्णपणे जिवंत राहिलं. पण ते जनसामान्यांचं शिक्षण आणि रोजच्या बौद्धिक जीवनापासून वेगाने दूर गेलं.

म्हणूनच आजच्या आधुनिक मुस्लिम समाजासमोरचं काम तर्काचा पुन्हा नव्याने शोध घेणं अजिबात नाहीये. हा तर्क एकेकाळी काही विशिष्ट मार्गांवरून वाहत होता. ते सर्व मार्ग पुन्हा एकदा खुले करणं गरजेचं आहे.

प्रकटीकरण आणि तर्क शत्रू असण्याची अजिबात गरज नाही, हा शास्त्रीय मुस्लिम अनुभवाचा धडा आहे. अध्यात्म आणि बुद्धिमत्तेने पूर्णपणे वेगळी जगं व्यापण्याची काहीही गरज नाही. परंपरा आणि नवकल्पना एकमेकांना दूर ठेवणारे असण्याचीही अजिबात गरज नाही. मुस्लिम तात्विक वारसा हा उत्कृष्ट काळात शाश्वत आणि बदलणारे, दृश्य आणि अदृश्य, तसंच प्रकटीकरण आणि मानवी चौकशी यांच्यातल्या संपूर्ण सभ्यतेच्या पातळीवरचा संवाद होता.

आज या परंपरेचं पुनरुज्जीवन करणं, म्हणजे केवळ जुन्या आठवणींमध्ये रमून बगदाद, कॉर्डोबा किंवा इस्फहानला परत जाणं अजिबात नाहीये. जुन्या काळातल्या मुस्लिमांना स्वतःची ओळख न गमावता इतर सभ्यतांच्या ज्ञानाचा धैर्याने सामना करू देणारा बौद्धिक आत्मविश्वास पुन्हा मिळवणं, हा त्याचा खरा अर्थ आहे. पश्चिमेचं आंधळं अनुकरण करणं किंवा बचावात्मक पवित्रा घेऊन आधुनिकतेला पूर्णपणे नाकारणं, हे ध्येय अजिबात असू नये. प्रकटीकरण आणि समकालीन जगाला उत्तमरीत्या सामावून घेण्यास सक्षम असलेली चौकशीची नवीन संस्कृती निर्माण करणं, हेच ध्येय असलं पाहिजे.

मुस्लिम विचारांचं भविष्य विसरलेली पुस्तकं पुन्हा शोधण्यावर कमी अवलंबून असू शकतं. त्या पुस्तकांनी एकेकाळी विचारलेले प्रश्न विचारण्याचं धाडस पुन्हा शोधण्यावर ते अधिक अवलंबून असू शकतं. सत्य म्हणजे काय? जाणून घेण्याचा नेमका अर्थ काय आहे? मानवाचा मूळ स्वभाव कोणता आहे? एखाद्या समाजाला न्याय्य कोण बनवतं? तर्काचा प्रकटीकरणाशी संबंध कसा असायला हवा? ज्ञान केवळ आपल्या विश्वासांनाच नाही, तर आपल्या जगण्याच्या पद्धतीलाही कसं सुंदरपणे बदलू शकतं? असे हे प्रश्न आहेत.

इथूनच तात्विक परंपरा पुन्हा एकदा सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचायला वेगाने सुरुवात होऊ शकते. विद्वानांकडून विद्यार्थ्याकडे, विद्यापीठातून समाजाकडे, ग्रंथालयातून सार्वजनिक चौकाकडे आणि शेवटी बौद्धिक सिद्धांतातून थेट सभ्यतेच्या चारित्र्याकडे ती नक्कीच झिरपू शकेल.