ज्युरी बैश्य पटगिरी
आसामचा सांस्कृतिक आणि धार्मिक इतिहास सलोखा आणि सहजीवनाच्या एका उल्लेखनीय परंपरेने समृद्ध आहे. येथे श्रीमंत शंकरदेव आणि अझान फकीर यांचे विचार केवळ इतिहासाच्या पानांपुरते मर्यादित राहिलेले नाहीत, तर ते या राज्याच्या मातीत आणि जनमानसात आजही जिवंत आहेत.
या चिरंतन वारशाचे एक उत्तम आणि आश्चर्यकारक उदाहरण मध्य आसाममधील कामरूप जिल्ह्यातील करारा पंचायतीच्या अंतर्गत असलेल्या बेझेराजवळील पिंगळेश्वर गावातील पाहलानपारा चुबा येथे पाहायला मिळते.
गावातील मस्जिदीत पवित्र कुराणची एक दुर्मिळ आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाची हस्तलिखित प्रत अत्यंत काळजीपूर्वक जतन करून ठेवली आहे. हे प्राचीन हस्तलिखित केवळ धार्मिक श्रद्धेचे प्रतीक नसून आसामची संमिश्र लोकसंस्कृती आणि ऐतिहासिक वारशाचा एक अनमोल पुरावा आहे.
विरिणाच्या गवताखाली दडलेले रहस्य आणि चमत्कारिक शोध
या पवित्र हस्तलिखित कुराणच्या शोधाची आणि इतिहासाची कहाणी अतिशय विलक्षण आहे. ती अध्यात्म, श्रद्धा आणि स्थानिक परंपरेशी खोलवर जोडलेली आहे. ऐतिहासिक नोंदींनुसार, ही कहाणी १७७० च्या काळातील आहे.
त्या काळात या भागात शेख दहाई बैद नावाचे एक वृद्ध आणि श्रद्धाळू गृहस्थ राहत होते. त्यांच्याकडे एक गाय होती. वासराला जन्म दिल्यानंतर, ही गाय वासराला घरच्या घरी फक्त एक तृतीयांश दूध पिऊ द्यायची आणि उरलेले दूध जवळच्या जंगलातील विरिणाच्या गवतावर गूढपणे सोडून द्यायची. घरी गायीचे दूध जवळजवळ मिळतच नसल्यामुळे, सुरुवातीला त्या वृद्धाने गायीला शिक्षा करण्याचा विचार केला.
मात्र, एके रात्री त्यांना स्वप्नात एक दृष्टांत मिळाला. विरिणाच्या गवताखाली पवित्र कुराणची एक हस्तलिखित प्रत पुरलेली असल्याचे त्यांना सांगण्यात आले. तसेच त्यांना वजू करून हे पवित्र हस्तलिखित बाहेर काढण्याची सूचनाही देण्यात आली.
दुसऱ्या दिवशी सकाळी, या वृद्धाने संपूर्ण स्वप्न गावकऱ्यांना सविस्तरपणे सांगितले. धर्म किंवा जातीचा विचार न करता सर्व समुदायाचे लोक त्या ठिकाणी जमा झाले आणि त्यांनी उत्खनन सुरू केले.
तिथे उपस्थित असलेल्या सर्वांच्या आश्चर्याला पारावार राहिला नाही, जेव्हा उत्खननात दगडापासून कोरलेला एक लहान बैलाचा आकार, अत्यंत सुंदर नक्षीकाम केलेली लाकडी पेटी आणि राजेशाही काळातील अनेक प्राचीन नाणी सापडली. लाकडी पेटी उघडल्यावर त्यात पवित्र कुराणची ही हस्तलिखित प्रत पूर्णपणे सुरक्षित अवस्थेत आढळली.
मुघल काळात वापरल्या जाणाऱ्या एका विशेष प्रकारच्या कागदावर ती अतिशय सुंदर हस्ताक्षरात लिहिलेली होती. विशेष म्हणजे, ऐतिहासिकदृष्ट्या प्रसिद्ध असलेले पिंगळेश्वर मंदिर या ठिकाणाच्या अगदी जवळ आहे. मंदिराचे अस्तित्व आणि कुराण सापडण्याची विलक्षण परिस्थिती यामुळे या कुराणचे धार्मिक आणि सामाजिक महत्त्व एका वेगळ्याच पवित्र उंचीवर पोहोचले आहे.
जतन आणि सलोख्याचे प्रतीक
शोध लागल्यानंतर लगेचच, पवित्र कुराण गावातील एका धान्याच्या कोठारात अत्यंत काळजीपूर्वक ठेवण्यात आले. नंतरच्या काळात, या अमूल्य ऐतिहासिक आणि आध्यात्मिक ठेव्याचे योग्य रक्षण आणि जतन व्हावे, यासाठी ते गावातील मस्जिदीत ठेवण्याचा सामूहिक निर्णय स्थानिक रहिवाशांनी घेतला. ही परंपरा आजतागायत सुरू आहे.
दर शुक्रवारी, जुम्माच्या नमाजनंतर, हे दुर्मिळ हस्तलिखित कुराण मस्जिदीच्या व्हरांड्यात भाविकांसाठी आणि दर्शनासाठी ठेवले जाते. या असाधारण हस्तलिखिताचे दर्शन घेण्यासाठी आणि नतमस्तक होण्यासाठी शेकडो लोक अत्यंत श्रद्धेने येथे भेट देतात.
आसामचा सुरुवातीचा इस्लामिक वारसा आणि सुफीवादाचा प्रभाव
मध्ययुगीन काळात, विशेषतः १३ व्या आणि १४ व्या शतकापासून, सुफी संत आसाममध्ये, मुख्यत्वे हाजो आणि लगतच्या कामरूप प्रदेशात आले. या संपूर्ण भागाचा हाजो येथील पवित्र पोआ मक्काशी थेट आध्यात्मिक आणि धार्मिक संबंध होता. पत्रापूर-बेझेरा परिसरातील कुराण पठण आणि जतनाची ही दीर्घकालीन परंपरा या ऐतिहासिक धार्मिक प्रबोधनाचाच एक अविभाज्य भाग आहे.
त्या काळात छापील पुस्तके एकतर उपलब्ध नव्हती किंवा ती मिळणे अत्यंत दुर्मिळ होते. त्यामुळे कुराण आणि इस्लामिक शिकवणीचे जतन करण्यासाठी पाठांतर (हिफ्ज) हेच मुख्य माध्यम होते. परिणामी, कामरूप भागात प्राचीन काळापासून कुराण मुखोद्गत करण्याची आणि ती एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे सोपवण्याची प्रथा अस्तित्वात होती. कालांतराने त्याचे एका संघटित धार्मिक परंपरेत रूपांतर झाले.
अहोम घराण्याचा राजाश्रय
अहोम राजवटीत, विशेषतः स्वर्गदेव रुद्र सिंह आणि स्वर्गदेव शिव सिंह यांच्या काळात, कामरूप भागातील अनेक मस्जिदी, दर्गे आणि इस्लामिक शिक्षणाच्या केंद्रांना — ज्यामध्ये पवित्र पोआ मक्काचाही समावेश होता — जमिनीच्या देणग्या आणि अधिकृत संरक्षणाच्या स्वरूपात राजाश्रय मिळाला.
स्थानिक इतिहासकारांच्या मते, बेझेरा परिसरातील सुरुवातीच्या मुस्लिम वसाहती आणि शैक्षणिक संस्थांनाही या धर्मनिरपेक्ष राजेशाही धोरणाचा फायदा झाला.
'बेझेरा' हे नाव ऐतिहासिकदृष्ट्या प्रसिद्ध असलेल्या 'बेझ' (पारंपारिक वैद्य किंवा आयुर्वेदिक/आध्यात्मिक उपचार करणारे) यावरून पडल्याचे मानले जाते. अहोम काळात राजेशाही वैद्यकीय आणि इतर महत्त्वाच्या सेवा देणारे तज्ज्ञ या भागात स्थायिक झाले होते. त्याचप्रमाणे, पत्रापूर परिसराला धार्मिक आणि आध्यात्मिक शिक्षणाचे केंद्र म्हणून एक वेगळीच ओळख मिळाली होती.
ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि हस्तलिखिताच्या उगमाचे रहस्य
पिंगळेश्वर गावात जतन केलेले पवित्र कुराण ही कोणतीही आधुनिक छापील आवृत्ती नसून एक दुर्मिळ हस्तलिखित प्रत आहे. स्थानिक मौखिक परंपरा आणि इतिहासकारांच्या मते, ती कित्येक शतके जुनी आहे. तिचा काळ अहोम राजवटीच्या मध्य काळातील आहे. हाच काळ आसाममधील मुघलांची घुसखोरी किंवा या प्रदेशात सुफी संतांच्या आगमनाशी मिळताजुळता आहे.
त्या काळात, इस्लाम आणि सुफी तत्त्वज्ञानाचा प्रसार संपूर्ण आसाममध्ये, विशेषतः पश्चिम आसाम आणि कामरूपच्या हाजो भागात झाला. पोआ मक्काभोवती केंद्रित असलेल्या धार्मिक प्रबोधनाचा प्रभाव बेझेरा, पत्रापूर आणि पिंगळेश्वरच्या आसपासच्या भागात पडला.
असे मानले जाते की हे पवित्र हस्तलिखित एखाद्या फिरत्या पंजाबी विद्वानाने, मुघल लष्करी मौलवीने किंवा एखाद्या आदरणीय सुफी संताने (औलिया) या प्रदेशात आणले असावे.
या हस्तलिखिताचे एक सर्वात उल्लेखनीय वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची कारागिरी. त्या काळी उपलब्ध असलेल्या पारंपारिक पॅपिरस किंवा विशेषतः तयार केलेल्या स्वदेशी हाताने बनवलेल्या कागदाचा वापर करून याची पाने तयार केली गेली होती. शाई पूर्णपणे नैसर्गिक घटकांपासून बनवली होती, ज्यामध्ये झाडांचा चीक, कोळसा आणि विविध औषधी वनस्पतींच्या अर्काचा समावेश होता.
परिणामी, शतकानुशतके झालेले हवामानातील बदल, दमटपणा आणि नैसर्गिक आपत्तींनंतरही, प्रत्येक अक्षर अत्यंत स्पष्ट राहिले आहे आणि त्याचे जवळजवळ कोणतेही नुकसान झालेले नाही.
पुरातत्वीय जतन आणि संशोधनाची गरज
आज हे दुर्मिळ हस्तलिखित केवळ एक पवित्र धार्मिक अवशेष म्हणूनच नाही, तर आसामचा इतिहास, संस्कृती आणि पुरातत्वशास्त्राच्या अभ्यासासाठी एक महत्त्वाचे साधन म्हणूनही मौल्यवान मानले जाते. संपूर्ण आसाममधील अनेक नामांकित इतिहासकार, विद्यापीठांचे प्राध्यापक आणि सामाजिक संशोधकांनी हे हस्तलिखित प्रत्यक्ष पाहण्यासाठी पिंगळेश्वर गावाला भेट दिली आहे.
हे शतकानुशतके जुन्या हाताने बनवलेल्या कागदावर किंवा पॅपिरसवर लिहिलेले हस्तलिखित असल्याने, भावी पिढ्यांसाठी या अनमोल ऐतिहासिक दस्तऐवजाचे जतन व्हावे, यासाठी वैज्ञानिक आणि रासायनिक संवर्धन ही आज काळाची अत्यंत तातडीची गरज बनली आहे.
थोडक्यात सांगायचे तर, कामरूपच्या पत्रापूर-बेझेरा प्रदेशातील हिफ्जुल कुराणची प्राचीन परंपरा पिंगळेश्वर गावात जतन केलेल्या पवित्र कुराणच्या या उल्लेखनीय हस्तलिखितातून प्रत्यक्ष आणि जिवंत स्वरूपात दिसून येते.
शतकानुशतके, या ऐतिहासिक हस्तलिखिताने धार्मिक सीमा ओलांडून माणुसकी, सलोखा आणि सहजीवनाचा एक चिरंतन संदेश दिला आहे. आज ते आसामच्या सामायिक वारशाचे एक अद्वितीय प्रतीक आणि संपूर्ण भारतासाठी एक प्रेरणादायी उदाहरण म्हणून उभे आहे.
(लेखिका गुवाहाटी येथील पत्रकार आहेत.)
'आवाज मराठी'वर प्रसिद्ध होणारे लेखन, व्हिडिओज आणि उपक्रम यांविषयीचे अपडेट्स मिळवण्यासाठी या लिंक्सवर क्लिक करा -
Awaz Marathi WhatsApp Group
Awaz Marathi Facebook Page
Awaz Marathi Twitter
.jpeg)
.jpg "इंडो-इस्लामिक वास्तुकलेचे १० विशेष पैलू")