अल्फिया शेख
नागपूरच्या ऐतिहासिक ताजबागेत या आठवड्यात पुन्हा एकदा कव्वाली आणि दुवांचे पवित्र सूर घुमत आहेत. सुप्रसिद्ध सूफी संत हजरत बाबा ताजुद्दीन यांचा १०४ वा वार्षिक उरूस ८ जुलैपासून अत्यंत उत्साहात सुरू झाला असून तो १९ जुलैपर्यंत चालणार आहे.
दरवर्षीप्रमाणे ताजुद्दीन बाबा ट्रस्टच्या वतीने या भव्य उरूसाचे शानदार आयोजन करण्यात आले आहे. उमरेड रोडवर असलेल्या या ऐतिहासिक दर्ग्यामध्ये हजारो भाविक मिलाद, कव्वाली आणि रोजच्या दुवांसाठी देशभरातून दाखल झाले आहेत.
यंदाचा उरूसही मागच्या शंभर वर्षांच्या महान परंपरेप्रमाणेच भरगच्च धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांनी भरलेला आहे. रोजच्या मिलाद आणि कव्वालीच्या कार्यक्रमांसोबतच या बारा दिवसांच्या काळात विशेष तकरीर, मेहफिल-ए-जिक्र, नात-ओ-मनकबत आणि सलातो सलाम असे विविध कार्यक्रम ट्रस्टने निश्चित केले आहेत.
चंदनाचा पवित्र लेप लावलेली चादर शहरातून मिरवत नेऊन कबरीवर चढवण्याची प्रसिद्ध 'शाही संदल' मिरवणूक यंदा १२ जुलै रोजी निघणार आहे.
सैन्यातील नोकरी सोडून फकिरीचा मार्ग
हजरत बाबा ताजुद्दीन यांचा जन्म २७ जानेवारी १८६१ रोजी नागपूरजवळील कामठी येथे झाला होता. त्यांचे मूळ नाव सय्यद ताजुद्दीन मुहम्मद बद्रुद्दीन असे होते. त्यांचे कुटुंब सय्यद घराण्यातील असून प्रेषित मुहम्मद यांच्याशी थेट नाते सांगणारे होते.
लहानपणीच त्यांच्या डोक्यावरील आई-वयाच्या मायेचे छत्र हरपले, त्यानंतर त्यांच्या काकांनी त्यांचा अत्यंत प्रेमाने सांभाळ केला. बाबांनी आपल्या बालपणात उर्दू, फारसी, अरबी आणि इंग्रजी भाषांचे उत्तम शिक्षण घेतले.
१८८१ मध्ये ते ब्रिटिश भारतीय सैन्याच्या १३ व्या नागपूर रेजिमेंटमध्ये भरती झाले होते. परंतु, १८८४ मध्ये सैन्य सोडून त्यांनी फकिरीचा आणि अध्यात्माचा मार्ग स्वीकारला. सुरुवातीच्या काळात त्यांची वागणूक सामान्य लोकांना इतकी विचित्र वाटायची की काही काळ त्यांना शहरातील आश्रयगृहात ठेवण्यात आले होते.
पुढे त्यांच्या दर्शनासाठी भाविकांची संख्या झपाट्याने वाढली आणि लोकांनी त्यांना ईश्वरी शक्ती लाभलेला संत मानले. काळाच्या ओघात ते त्या युगातील एक श्रेष्ठ सूफी संत म्हणून जगभर ओळखले जाऊ लागले.
भोसले राजघराण्याशी असलेले हृद्य नाते
बाबांना नागपूरच्या राजघराण्याशी जोडणारी एक अत्यंत हृद्य कहाणी इतिहासात सांगितली जाते. नागपूरच्या भोसले राजघराण्याचे राजे रघोजी राव भोसले यांच्या सुनेची प्रकृती गरोदरपणात खूपच बिघडली होती. त्या वेळी मोठ्या डॉक्टरांनीही आशा सोडली होती. भोसले घराण्याकडून आजही सांगितले जाते की, बाबांच्या विशेष आशीर्वादाने आई आणि बाळ दोघेही सुखरूप वाचले.
या मोठ्या चमत्काराबद्दल कृतज्ञता म्हणून राजांनी बाबांना राजवाड्यात राहण्याची आग्रहाची विनंती केली. बाबा १९०८ पासून ते १९२५ मध्ये त्यांच्या निधनापर्यंत याच राजवाड्यात अत्यंत आदराने राहिले.
बाबांची ओळख केवळ राजवाड्यातील वास्तव्यापुरती मर्यादित नव्हती. आजारी माणसे पूर्णपणे बरी झाल्याच्या आणि निराश मनांना नवीन उभारी मिळाल्याच्या अनेक कहाण्या भाविक आजही श्रद्धेने सांगतात.
त्यापैकीच एक म्हणजे बेपत्ता झालेल्या पतीसाठी ताजबागेत डोळ्यात पाणी आणून प्रार्थना करणाऱ्या एका सैनिकाच्या पत्नीची कहाणी होय. बाबांनी त्या वेळी तिला फक्त इतकेच सांगितले होते की "तो परत येत आहे", आणि आश्चर्य म्हणजे काही दिवसांतच तो पती सुखरूप घरी परतला. अशा विविध कहाण्यांमुळेच बाबा त्या काळातील एक 'कुतुब' म्हणजेच अत्यंत उच्च दर्जाचे अध्यात्मिक गुरू मानले जाऊ लागले.
शंभर वर्षांची अनोखी धार्मिक परंपरा
हे राजघराण्याशी असलेले पवित्र नाते बाबांच्या निधनानंतरही तब्बल शंभर वर्षे अविरतपणे टिकून आहे. दरवर्षी उरूसाची अधिकृत सुरुवात 'परचम कुशाई' या विधीने होते, म्हणजेच दर्ग्यावर पवित्र हिरवा झेंडा फडकावला जातो. उरूसातील हा पहिला आणि सर्वांत महत्त्वाचा विधी कोणी मौलवी किंवा धार्मिक नेता नव्हे, तर हिंदू भोसले घराण्याचा वारसदार अत्यंत भक्तीभावाने पार पाडतो.
गेल्या काही वर्षांची अधिकृत नोंद पाहिली तर हे चित्र स्पष्ट दिसते. २०१८ मध्ये ९६ व्या उरूसात हा ध्वजारोहणाचा मान श्रीमंत राजे रघुजीराव भोसले यांना मिळाला होता. २०२३ मध्ये १०१ व्या उरूसात मुधोजी राजे भोसले यांनी झेंडा फडकावला, तर २०२४ मध्ये १०२ व्या उरूसात राजे रघुजी भोसले यांनी हा विधी केला होता.
यंदा, म्हणजेच १०४ व्या उरूसात, श्रीमंत पंचम राजे रघुजी भोसले यांनी दर्ग्यावर जाहीरपणे झेंडा फडकावला. या ऐतिहासिक प्रसंगी सज्जादानशीन सय्यद युसुफ इक्बाल ताजी आणि अमीर-ए-शरियत मुफ्ती यांचीही सन्माननीय उपस्थिती होती.
व्यवस्थापनातही दिसते सर्वधर्मसमभावाची जोड
दर्ग्याचा संपूर्ण कारभार पाहणाऱ्या ताजुद्दीन बाबा ट्रस्टच्या रचनेतही हीच सुंदर विविधता पाहायला मिळते. ट्रस्टचे अध्यक्ष प्यारे खान आणि सचिव ताज अहमद राजा यांच्यासोबतच उपाध्यक्षपदाची धुरा डॉ. सुरेंद्र जिचकार सांभाळत आहेत, तर विश्वस्त म्हणून गजेंद्रपाल सिंग होळिया काम पाहत आहेत. एका मुस्लिम संताचा दर्गा इथे केवळ मुस्लिम भाविकांपुरता मर्यादित नाही, तर त्याच्या मुख्य व्यवस्थापनातही अनेक धर्मांचे लोक एकत्र येऊन सेवा करत आहेत.
दर्ग्याची दैनंदिन सेवा आजही बाबांच्या काळापासून चालत आलेल्या खुद्दाम कुटुंबांकडून केली जाते, आणि ते ट्रस्टच्या बरोबरीने काम करतात. काही वर्षांपूर्वी जेव्हा उरूसाचा काळ अनुकूल तारखांशी जुळून आला होता, तेव्हा देशविदेशातून सुमारे १५ लाख भाविक ताजबागेत दाखल झाले होते. शंभर वर्षांपासून ज्या सर्वधर्मीय भाविकांचे स्वागत इथे होत आले आहे, तीच परंपरा आजही तितक्याच मोठ्या प्रमाणात दिसते.
उरूसातील इतर विधीही हीच सलोख्याची भावना दाखवतात. दरवर्षी शहरातून काढली जाणारी शाही संदल मिरवणूक पाहण्यासाठी हिंदू आणि मुस्लिम दोन्ही समाजातील लोक जवळपास सारख्याच संख्येने रस्त्यावर जमतात. बारा दिवस चालणाऱ्या लंगरमध्ये कोणत्याही जाती-धर्माचा विचार न करता येणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला पोटभर जेवण दिले जाते. आज ताजबागेत हिंदू, मुस्लिम, शीख, ख्रिश्चन आणि पारशी अशा सर्व समाजांचे भाविक आशीर्वादासाठी येतात.
मनातील खरी श्रद्धा हाच श्रेष्ठ मार्ग
बाबांची मूळ शिकवण याच सुंदर भावनेतून आलेली आहे. आपला आशीर्वाद घेण्यासाठी किंवा दर्ग्यावर येण्यासाठी कोणीही आपला मूळ धर्म बदलावा असे बाबांनी कधीही सांगितले नाही, असे जुने भाविक आवर्जून सांगतात.
हिंदू भाविकांना त्यांनी आपली पूजाअर्चा नियमित सुरू ठेवण्यास सांगितली आणि मुस्लिम भाविकांना आपली नमाज सुरू ठेवण्यास सांगितली. कोणत्या दाराने आणि कोणत्या पद्धतीने तुम्ही प्रार्थना करता यापेक्षा तुमच्या मनातील श्रद्धा खरी आहे की नाही, हेच बाबांसाठी सर्वात महत्त्वाचे होते.
बाबांच्या निधनाला आता शंभर वर्षे उलटून गेली आहेत, तरीही हीच पवित्र शिकवण आजही ताजबागेत दरवर्षी जुलैमध्ये प्रत्यक्ष पाहायला मिळते. एका मुस्लिम संताच्या दर्ग्यावर हिंदू हातांनी सन्मानाने झेंडा फडकावला जातो आणि त्यानंतरचे बारा दिवस संपूर्ण नागपूर शहर सर्वधर्मीय भाविकांचे होऊन जाते.
.jpeg)
.jpg "इंडो-इस्लामिक वास्तुकलेचे १० विशेष पैलू")