अमीर खान

रमजान हा मुस्लिमांसाठी उपवास, प्रार्थना आणि आत्मचिंतनाचा एक अत्यंत पवित्र महिना आहे. या महिन्याची सुरुवात आणि सांगता 'हिलाल' म्हणजेच चंद्रदर्शनाने होते. चंद्र दिसला की रमजान महिना सुरू होतो. तसेच, पुढील 'शव्वाल' महिन्याच्या पहिल्या दिवशी ईद-उल-फित्र साजरी करून या पवित्र महिन्याची सांगता होते.

भारतात दरवर्षी रमजानची सुरुवात आणि शेवट चंद्रदर्शनावरून होणाऱ्या मोठ्या संभ्रमातच होतो.

'हिलाल' (कोर) हा एक पारंपरिक अरबी शब्द आहे. सलग तीन दिवस दिसणाऱ्या चंद्राच्या पहिल्या प्रकाशाला हिलाल म्हणतात. नंतर त्याला 'कवर' (चंद्र) म्हटले जाते. चंद्रकोर दिसणे ही एक अत्यंत सुंदर नैसर्गिक घटना आहे. लोक ती पाहून आनंद व्यक्त करतात. 'हल्ला' या शब्दाचा अर्थ प्रकट होणे, चमकू लागणे, आनंद व्यक्त करणे, गाणे, जल्लोष करणे किंवा परमेश्वराची स्तुती करणे असा होतो.

परंपरेनुसार चंद्रदर्शन केवळ उघड्या डोळ्यांनी केले जायचे. मुफ्तींचा समावेश असलेली 'रुअत-ए-हिलाल समिती' रमजान आणि शव्वाल महिन्याची सुरुवात जाहीर करण्याची मुख्य जबाबदारी सांभाळायची.

काही देशांमध्ये हवामान विभाग या समितीला चंद्राची माहिती मिळवून देण्यासाठी मोठी मदत करतो. आज विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाने खूप मोठी प्रगती केली आहे. हाय-रिझोल्यूशन दुर्बिणी, आकाश निरीक्षणासाठी उपयुक्त मोबाईल ॲप्स आणि हवामानाचा अचूक डेटा आता सहज उपलब्ध आहे. अशा परिस्थितीत एक मोठा प्रश्न उभा राहतो. चंद्रदर्शनासाठी तंत्रज्ञानाचा वापर करायला हवा का?

यावर विद्वानांची वेगवेगळी मते आहेत. उघड्या डोळ्यांनी चंद्र पाहणे ही चंद्रदर्शनाची पारंपरिक पद्धत आहे आणि तीच पुढे चालू राहावी, असे काहींचे ठाम मत आहे. दुसरीकडे चंद्रदर्शन निश्चित करण्यासाठी प्रगत तंत्रज्ञानाचा वापर करावा, असा सल्ला काही जण देतात. इस्लामिक महिन्याची सुरुवात आणि शेवट हा आकडेमोडीवर नाही, तर उघड्या डोळ्यांनी चंद्रकोर पाहण्यावर अवलंबून आहे. हा निर्णय देण्यासाठी विद्वान कुराणमधील 'सूरह बकराह' मधील आयत क्रमांक १८५ चा संदर्भ देतात.

या आयतीचे भाषांतर वेगवेगळ्या प्रकारे केले गेले आहे.

"त्यामुळे तुमच्यापैकी जो कोणी त्या महिन्यात आपल्या घरी उपस्थित असेल, त्याने तो महिना उपवासात घालवावा", असे भाषांतर युसूफ अली यांनी केले आहे.

तर, मौलाना मौदुदी यांनी याचे भाषांतर थोडे वेगळे केले आहे.

"त्यामुळे इथून पुढे जो कोणी हा चंद्र पाहील, त्याच्यावर संपूर्ण महिना उपवास करणे बंधनकारक आहे", असे मौदुदी म्हणतात. त्यांचा कल उघड्या डोळ्यांनी चंद्र पाहण्याकडे अधिक झुकलेला दिसतो.

'आंतरराष्ट्रीय खगोलशास्त्रीय संघाने' (आयएयू) चंद्रदर्शनासाठी काही प्रमाणित पद्धती आणि निकष विकसित केले आहेत. हे निकष पूर्णपणे वैज्ञानिक आकडेमोडीवर आधारित आहेत. यात सूर्याच्या तुलनेत चंद्राची नेमकी स्थिती आणि पृथ्वीवरील निरीक्षकाचे ठिकाण यांचा बारकाईने विचार केला जातो. सौदी अरेबिया आणि संयुक्त अरब अमिरातीसह अनेक मुस्लिम देशांनी चंद्रदर्शनासाठी या वैज्ञानिक पद्धतींचा स्वीकार केला आहे.

मलेशिया आणि इंडोनेशियामध्ये चंद्रदर्शनासाठी तंत्रज्ञानाचा वापर मोठ्या प्रमाणावर स्वीकारला गेला आहे. चंद्रदर्शनावर लक्ष ठेवण्यासाठी आणि त्याची घोषणा करण्यासाठी इंडोनेशियन सरकारने एक विशेष संस्था स्थापन केली आहे. या संस्थेला 'गव्हर्नमेंटल ऑब्झर्व्हेटरी ऑफ रिपब्लिक ऑफ इंडोनेशिया' म्हणून ओळखले जाते. ही संस्था चंद्रदर्शन निश्चित करण्यासाठी प्रगत दुर्बिणी आणि खगोलीय आकडेमोडीचा प्रभावी वापर करते.

त्याचप्रमाणे, मलेशियामध्ये 'इस्लामिक विकास विभाग' (जाकीम) चंद्रदर्शन निश्चित करण्यासाठी खगोलीय आकडेमोड आणि तंत्रज्ञानाचा वापर करतो. तंत्रज्ञानाच्या मदतीने अचूक चंद्रदर्शन निश्चित करण्यासाठी हा विभाग 'राष्ट्रीय अंतराळ संस्था' (अंगासा) सोबत मिळून काम करतो.

सौदी अरेबियात अनेक हिलाल दर्शन समित्या आहेत. या समित्यांमध्ये 'कदा' (विद्वान किंवा न्याय विभाग), खगोलशास्त्रज्ञ, 'अमराह' (शहराची सत्ताधारी परिषद) यांचा प्रत्येकी एक सदस्य असतो. तसेच अनेक स्थानिक स्वयंसेवकही यात सहभागी असतात. चंद्रकोर निश्चित करण्यासाठी ही समिती प्रगत दुर्बिणी आणि खगोलीय आकडेमोडीची मोठी मदत घेते.

थोडक्यात सांगायचे तर, रमजानमध्ये चंद्रदर्शनासाठी तंत्रज्ञानाचा वापर करावा का, हा जगभरातील इस्लामिक विद्वान आणि समुदायांमध्ये सध्या एक मोठा चर्चेचा विषय आहे. पण मलेशिया, इंडोनेशिया आणि सौदी अरेबियासारख्या देशांनी चंद्रदर्शन निश्चित करण्यासाठी तंत्रज्ञान आणि खगोलीय आकडेमोडीचा वापर आधीच सुरू केला आहे.

भारतात मुस्लिम लोकसंख्या लक्षणीय आहे. भारताचा भौगोलिक विस्तारही खूप मोठा आहे. त्यामुळे चंद्रदर्शनासाठी अधिक विकेंद्रित दृष्टिकोनाची नितांत गरज आहे. उघड्या डोळ्यांनी हिलाल पाहण्याला प्राधान्य दिले जात असले, तरी धार्मिक विद्वानांना या प्रक्रियेत वैज्ञानिकांची मदत मिळायला हवी. यातून ही पद्धत अधिक खात्रीशीर आणि आधुनिक प्रवाहाशी सुसंगत बनेल.

चंद्रदर्शनाची अचूक आणि सातत्यपूर्ण खात्री करण्यासाठी इस्लामिक विद्वान आणि तज्ज्ञांमध्ये योग्य संवाद आणि सहकार्य सुरू राहणे अत्यंत आवश्यक आहे.

(लेखक दिल्लीस्थित संशोधक आहेत.)