न्यूयॉर्क :

अमेरिकेने भारताला तब्बल ६५७ प्राचीन आणि अत्यंत दुर्मिळ मूर्ती (Antiquities) परत केल्या आहेत. या मूर्तींची अंदाजे किंमत १४ दशलक्ष डॉलर्स (सुमारे ११७ कोटी रुपये) इतकी आहे. चोरीला गेलेला ऐतिहासिक वारसा भारतात परत आणण्यासाठी अजूनही मोठे काम करणे बाकी असल्याचे अमेरिकेने स्पष्ट केले आहे.

मॅनहटनचे जिल्हा सरकारी वकील अल्विन ब्रॅग यांनी मंगळवारी या मूर्ती भारताला परत करत असल्याची मोठी घोषणा केली. न्यूयॉर्कमधील भारतीय वाणिज्य दूतावासातील वाणिज्य दूत राजलक्ष्मी कदम यांच्या उपस्थितीत एका विशेष कार्यक्रमात या मूर्ती भारताकडे सुपूर्द करण्यात आल्या.

आंतरराष्ट्रीय तस्करांच्या जाळ्यातून मूर्तींची सुटका

सुभाष कपूर आणि नॅन्सी विनर यांसारख्या कुख्यात आंतरराष्ट्रीय कला तस्करांच्या टोळ्यांचा पर्दाफाश केल्यानंतर या सर्व मूर्ती जप्त करण्यात आल्या होत्या. "भारतातील सांस्कृतिक वारसा चोरून विकणाऱ्या या तस्करांचे जाळे अत्यंत मोठे होते. आज परत करण्यात आलेल्या ६०० हून अधिक मूर्तींवरून या गोष्टीची कल्पना येते," असे ब्रॅग यांनी एका निवेदनात म्हटले आहे.

न्यूयॉर्कमधील भारताचे महावाणिज्य दूत (Consul General) बिनय प्रधान यांनी मॅनहटन जिल्हा सरकारी वकिलांचे कार्यालय आणि अमेरिकेच्या होमलँड सिक्युरिटी विभागाचे मोठे आभार मानले. त्यांच्या सततच्या सतर्कतेमुळेच या अत्यंत मौल्यवान मूर्ती पुन्हा भारतात येऊ शकल्या, असे त्यांनी म्हटले आहे.

२ दशलक्ष डॉलर्सची 'अवालोकितेश्वर' मूर्ती परत

परत करण्यात आलेल्या मूर्तींमध्ये 'अवालोकितेश्वर' (Avalokiteshvara) या २ दशलक्ष डॉलर्स किमतीच्या अत्यंत दुर्मिळ कांस्य मूर्तीचा समावेश आहे. ही मूर्ती दुहेरी कमळाच्या आसनावर विराजमान आहे. तिच्यावरील शिलालेखानुसार ही मूर्ती सध्याच्या छत्तीसगडमधील रायपूरजवळ असलेल्या सिरपूर येथील द्रोणादित्य या कारागिराने बनवली होती.

१९३९ मध्ये लक्ष्मण मंदिराजवळ सापडलेल्या अनेक कांस्य मूर्तींपैकी ही एक होती. १९५२ मध्ये ती रायपूरच्या महंत घासीदास मेमोरियल म्युझियममध्ये ठेवण्यात आली होती. मात्र १९८२ च्या सुमारास ती म्युझियममधून चोरीला गेली आणि अमेरिकेत पोहोचली. २०१४ पर्यंत ती न्यूयॉर्कमधील एका खासगी संग्राहकाकडे होती. शेवटी २०२५ मध्ये मॅनहटनच्या कार्यालयाने ती शोधून जप्त केली.

'नृत्य गणेश' आणि 'बुद्ध' मूर्तींचा समावेश

मध्य प्रदेशातील एका मंदिरातून २००० मध्ये चोरीला गेलेली 'नृत्य गणेश' (Dancing Ganesha) ही वाळूच्या दगडाची मूर्तीही परत करण्यात आली आहे. रंजित कंवर आणि वामन घिया या तस्करांनी ती न्यूयॉर्कमधील डोरीस विनरला विकली होती. डोरीसच्या मृत्यूनंतर तिची मुलगी नॅन्सी विनरने बनावट कागदपत्रे तयार करून २०१२ मध्ये ख्रिस्तीज (Christie's) या लिलाव घरात ही मूर्ती विकली. या मूर्तीची खरेदी करणाऱ्या व्यक्तीने ती स्वतःहून जिल्हा वकिलांच्या कार्यालयाकडे जमा केली.

याशिवाय उजवा हात 'अभय मुद्रेत' असलेल्या बुद्धांची (Buddha) लाल वाळूच्या दगडाची एक मूर्तीही परत करण्यात आली आहे. गुडघ्याखालील पाय तुटलेली ही मूर्ती सुभाष कपूरने न्यूयॉर्कमध्ये आणली होती आणि तिची किंमत तब्बल ७.५ दशलक्ष डॉलर्स आहे.

गेल्या दशकाहून अधिक काळ 'अँटिक्विटी ट्रॅफिकिंग युनिट' (ATU) आणि 'होमलँड सिक्युरिटी' या तस्करांच्या टोळ्यांवर कारवाई करत आहेत. २०१२ मध्ये कपूरविरुद्ध अटक वॉरंट काढण्यात आले होते. २०२२ मध्ये त्याला भारतात शिक्षाही सुनावण्यात आली असून आता त्याच्या प्रत्यार्पणाची प्रक्रिया सुरू आहे. या युनिटने आतापर्यंत जगातील ३६ देशांमधील ६२०० हून अधिक सांस्कृतिक वारसे परत मिळवले आहेत.