पश्चिम बंगालच्या राजकारणातील प्रस्थापित गणिते या निवडणुकीने पूर्णपणे उलथवून टाकली आहेत. भाजपच्या दणदणीत विजयाला केवळ त्यांच्या पारंपारिक बालेकिल्ल्यांमधूनच बळ मिळालेले नाही. मुस्लिमबहुल जिल्ह्यांमध्येही त्यांनी अनपेक्षित मुसंडी मारली आहे. इथे अल्पसंख्याक मतांचे मोठ्या प्रमाणावर विभाजन झाले. अनेक वर्षे टीएमसीच्या बाजूने असलेला हा कौल आता शांतपणे बदलला आहे.

मुर्शिदाबाद, मालदा आणि उत्तर दिनाजपूर यांसारख्या जिल्ह्यांमध्ये गेल्या दशकाहून अधिक काळ टीएमसीचे वर्चस्व होते. मुस्लिम मतांच्या भक्कम एकत्रीकरणावर हे वर्चस्व टिकून होते. या पट्ट्यातील अनेक भागांमध्ये या समुदायाची लोकसंख्या ५० टक्के किंवा त्याहून अधिक आहे.

२०११ मध्ये डाव्या आघाडीच्या पतनानंतर हा मतदार गट टीएमसीशी जोडला गेला. २०२१ च्या ध्रुवीकरणाच्या निवडणुकीत ही वीण अधिक घट्ट झाली होती. पण यावेळी या गटात मोठी फूट पडल्याचे दिसते. याचे अत्यंत दूरगामी परिणाम निकालांवर झाले आहेत.

टीएमसीचे अभेद्य बालेकिल्ले कोसळले

निकालाची आकडेवारी हे वास्तव अत्यंत स्पष्टपणे मांडते. या तीन जिल्ह्यांमधील एकूण ४३ विधानसभा जागांपैकी भाजपने थेट १९ जागांवर झेप घेतली आहे. २०२१ मध्ये त्यांच्याकडे केवळ आठ जागा होत्या. एकेकाळी ३५ जागा जिंकत वर्चस्व गाजवणाऱ्या टीएमसीला आता फक्त २२ जागांवर समाधान मानावे लागले आहे.

उर्वरित जागांवर काँग्रेस, माकप (CPI-M) आणि हुमायून कबीर यांच्या आम जनता उन्नयन पार्टी (AJUP) सारख्या लहान पक्षांनी विजय मिळवला. अल्पसंख्याक मतांचे झालेले हे विभाजन सत्ताधारी पक्षासाठी खूपच महागात पडले आहे. निवडणुकांपूर्वी मतदार याद्यांची विशेष पुनर्रचना (SIR) करण्यात आली होती. यात मोठ्या प्रमाणावर मतदारांची नावे वगळण्यात आली.

या कारवाईमुळे मुस्लिम मतदार टीएमसीच्या पाठीशी आणखी खंबीरपणे उभे राहतील, असा राजकीय अंदाज होता. पण प्रत्यक्षात निकाल पूर्णपणे वेगळा लागला. मतदारांनी रणनीती आखून एकत्र मतदान करण्याऐवजी अनेक विरोधी पक्षांना पसंती दिली. अटीतटीच्या लढती असलेल्या मतदारसंघांमध्ये याच कारणामुळे टीएमसीचा प्रभाव कमी झाला.

मुर्शिदाबादमध्ये मोठा धक्का

या राजकीय घुसळणीचे मुख्य केंद्र असलेल्या मुर्शिदाबादमधील बदल सर्वाधिक थक्क करणारा आहे. ६६ टक्क्यांहून अधिक मुस्लिम लोकसंख्या असलेला हा जिल्हा टीएमसीचा भक्कम किल्ला मानला जात होता. २०२१ मध्ये पक्षाने येथील २२ पैकी २० जागा जिंकल्या होत्या. यंदा त्यांचा आकडा थेट नऊवर आला आहे. विशेष म्हणजे भाजपनेही नऊ जागा जिंकत त्यांची बरोबरी केली आहे. मागील निवडणुकीत केवळ दोन जागा जिंकणाऱ्या भाजपची ही अत्यंत मोठी झेप आहे.

मतदार याद्यांच्या पुनर्रचनेत केवळ याच जिल्ह्यातून सुमारे ७.८ लाख नावे वगळण्यात आली. हा मुद्दा या निकालांमध्ये अत्यंत कळीचा ठरल्याचे दिसते.

या प्रक्रियेत वगळलेल्या नावांचा थेट फटका आपल्याच मतदारांना बसल्याचा दावा टीएमसीने केला होता. "काँग्रेस, माकप आणि 'एजेयुपी' या पक्षांमध्ये मतांचे मोठ्या प्रमाणावर विभाजन झाले आणि यामुळेच टीएमसीचे सर्वात मोठे नुकसान झाले," असे मत राजकीय विश्लेषक विश्वनाथ चक्रवर्ती यांनी मांडले.

राणीनगरमध्ये काँग्रेसने अत्यंत कमी फरकाने टीएमसीचा पराभव केला. तिथे माकपलाही लक्षणीय मते मिळाली. या दोन्ही पक्षांनी मिळून टीएमसीच्या हक्काच्या अल्पसंख्याक मतांना मोठे भगदाड पाडले. डोमकलमधील माकपच्या विजयाने अल्पसंख्याक बहुल भागात डाव्यांच्या पुनरुज्जीवनावर शिक्कामोर्तब केले. रेजीनगर आणि नौदामध्ये 'एजेयुपी'च्या हुमायून कबीर यांनी आपला स्थानिक प्रभाव निर्णायक विजयात बदलला. टीएमसीला मिळू शकणारा मुस्लिम समुदायाचा मोठा पाठिंबा त्यांनी स्वतःकडे खेचून आणला.

हिंदू मतांचे एकत्रीकरण आणि भाजपचा फायदा

याच जिल्ह्यांमधील हिंदू मतदारांचे प्रमाण जास्त असलेल्या मतदारसंघांमध्ये वेगळेच समीकरण पाहायला मिळाले. तिथे हिंदू मतांचे मोठ्या प्रमाणावर एकत्रीकरण झाले. कांडी आणि नबग्रामसारख्या जागांवर भाजपने या एकगठ्ठा हिंदू मतांचा पुरेपूर फायदा उचलला. विरोधकांमधील फाटाफुटीमुळे त्यांना हे यश सहज मिळवता आले. अन्यथा थेट लढतीत हे विजय मिळवणे त्यांच्यासाठी अत्यंत कठीण गेले असते.

मालदा जिल्ह्यातही असाच पण थोडा संथ बदल पाहायला मिळाला. इथे भाजपने आपली संख्या चारवरून सहावर नेली. मुस्लिम मतांमधील विभाजन आणि काँग्रेसच्या उरल्यासुरल्या संघटनात्मक ताकदीमुळे टीएमसीची पकड सैल झाली. जिल्ह्यात ऐतिहासिक पाळेमुळे असूनही काँग्रेसला केवळ मर्यादित यश मिळाले. पण त्यांची उपस्थिती अनेक मतदारसंघांमध्ये टीएमसीच्या विजयाचे अंतर कमी करण्यासाठी पुरेशी ठरली.

उत्तर दिनाजपूरमध्येही हाच कल दिसून आला. भाजपने दोनवरून थेट चार जागा जिंकत आपले संख्याबळ दुप्पट केले. तर टीएमसी सातवरून पाच जागांवर घसरली. अनेक मतदारसंघांमध्ये काँग्रेस आणि डाव्या उमेदवारांची एकत्रित मते टीएमसीच्या पराभवाच्या फरकापेक्षा अधिक होती. मतांच्या या विभाजनाचा किती मोठा फटका बसला, हे यातून स्पष्ट होते.

टीएमसीसाठी मोठा इशारा

या तीन जिल्ह्यांच्या पलीकडे दक्षिण २४ परगणा आणि वीरभूमच्या काही भागांमध्येही हाच पॅटर्न पाहायला मिळाला. इथे अल्पसंख्याक मतदारांची संख्या लक्षणीय आहे, पण त्यांचे पूर्ण वर्चस्व नाही. याठिकाणीही भाजपने मोठी मुसंडी मारली. अल्पसंख्याक मतांचे विभाजन आणि हिंदू मतांचे एकत्रीकरण याच समीकरणाचा भाजपला मोठा फायदा झाला.

२०२१ च्या निवडणुकीत 'एनआरसी' आणि 'सीएए'च्या मुद्द्यांवरून मोठे ध्रुवीकरण झाले होते. त्यावेळी टीएमसीने स्वतःला भाजपसमोरील मुख्य भिंत म्हणून यशस्वीपणे उभे केले होते. यामुळे त्यांना अल्पसंख्याकांचा प्रचंड पाठिंबा मिळाला होता. यंदाच्या निकालांनी मात्र या जुन्या चित्राला पूर्णपणे फाटा दिला आहे.

मतदारांची ती रणनीती आता कमकुवत झाल्याचे दिसते. मुस्लिम मतदारांचा एक गट काँग्रेस आणि डाव्यांकडे परतला आहे. तर काही जण 'एजेयुपी' आणि 'इंडियन सेक्युलर फ्रंट'सारख्या नव्या प्रादेशिक पर्यायांकडे वळले आहेत, अशी प्रांजळ कबुली टीएमसीच्या एका ज्येष्ठ नेत्याने दिली.

सामायिक शत्रूच्या भीतीतून होणारे मतांचे एकत्रीकरण आता थांबले आहे. त्याऐवजी स्थानिक मुद्दे, उमेदवाराची विश्वासार्हता आणि जुन्या पक्षांचे पुनरुज्जीवन यामुळे मतांचे विभाजन होऊ लागले आहे. हा एक अत्यंत महत्त्वाचा बदल या निवडणुकीने अधोरेखित केल्याचे राजकीय विश्लेषकांचे म्हणणे आहे.

टीएमसीचे संपूर्ण मॉडेल अल्पसंख्याक मतांच्या एकगठ्ठा पाठिंब्यावर अवलंबून होते. महत्त्वाच्या जागांवर केवळ १० ते १५ टक्के मते वळली तरी निकाल पूर्णपणे पालटू शकतात. भाजपने स्वतःच्या मतांच्या टक्क्यात कोणतीही मोठी वाढ न करताही अनेक जागा जिंकल्या आहेत, याकडे कोलकाता येथील एका निवडणूक विश्लेषकाने लक्ष वेधले. भाजपच्या या मोठ्या यशाची व्याप्ती समजून घेण्यासाठी हे समीकरण अत्यंत महत्त्वाचे आहे. यापैकी अनेक जागांवर पक्षाला स्वतःचा पाया वाढवण्याची गरजच भासली नाही. विखुरलेल्या विरोधकांचा त्यांना थेट फायदा मिळाला.

मुर्शिदाबाद, मालदा, उत्तर दिनाजपूर, दक्षिण २४ परगणा आणि वीरभूम या पाच जिल्ह्यांमध्ये मिळून विधानसभेच्या तब्बल ८५ जागा येतात. संपूर्ण राज्याच्या निकालात या जागा अत्यंत निर्णायक ठरतात. याठिकाणी केलेल्या शानदार कामगिरीमुळे भाजपचे केवळ संख्याबळच वाढले नाही, तर त्यांच्याबद्दलचा दृष्टिकोनही बदलला आहे. एकेकाळी भाजपसाठी अशक्य वाटणाऱ्या या भागातही त्यांनी आता आपली भक्कम पोहोच सिद्ध केली आहे.

आपला सर्वात विश्वासू मतदारसंघ आता पूर्वीसारखा एकसंध राहिलेला नाही, हा टीएमसीसाठी एक अत्यंत स्पष्ट इशारा आहे. या पाठिंब्यातील घट कदाचित सर्वत्र सारखी नसेल किंवा ती कायमस्वरूपी नसेल. पण या निवडणुकीचे संपूर्ण चित्र पालटून टाकण्याइतपत ती नक्कीच खोलवर रुजलेली आहे.