गारगोटी/कोल्हापूर 

'अकॅडमी ऑफ रिलिजियस युनिटी' सारख्या संस्थेची स्थापना करून त्या व्यासपीठावरून विविध धर्मांतील ज्ञानी व्यक्तींना त्या त्या धर्माची ओळख करून देण्यासाठी बोलावणे, चर्चा-संवाद घडवून आणणे, सर्वधर्मीयांनी एकत्र येऊन चित्रकला किंवा मेडिकल कॅम्पसारखी निधर्मी कामं करणे यासाठी धडपडणारे संस्थेचे संस्थापक ज्येष्ठ पत्रकार डॉ. सुभाष देसाई. 

या ज्येष्ठ पत्रकार, प्राध्यापक आणि विचारवंतासोबत झालेल्या दिलखुलास संवादातून आणि त्यांच्या सखोल लेखनातून समोर आलेली ही गोष्ट आहे. कोल्हापूरच्या भूमीशी आणि गारगोटीसारख्या ग्रामीण भागाशी घट्ट नाळ असलेल्या डॉ. सुभाष के. देसाई (M.A., Ph.D., D.Litt) यांची. पत्रकारिता, तत्त्वज्ञान, कला आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे मानवी मूल्यांचा आणि सर्वधर्मसमभावाचा वसा अविरतपणे चालवणारा त्यांचा हा प्रवास आजच्या काळात प्रत्येकासाठी दिशादर्शक आहे.

पत्रकारितेचे धडे

कोल्हापूरच्या राजारामपुरी भागात ३० वर्षे वास्तव्य करणाऱ्या डॉ. देसाई यांनी कोल्हापूरचे सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक जीवन अगदी जवळून अनुभवले. श्रीनिवास दीक्षित यांच्या मार्गदर्शनाखाली तत्त्वज्ञानातून (Philosophy) एम.ए. केलेल्या डॉ. देसाई यांनी शिवाजी विद्यापीठाच्या जर्नालिझम विभागात तब्बल २५ वर्षे पत्रकारितेचे धडे दिले. 'टाइम्स ऑफ इंडिया', 'पीटीआय' (PTI) आणि सध्या 'मॅक्स महाराष्ट्र' सारख्या माध्यमांसाठी त्यांनी मोलाचे काम केले आहे.

जगप्रसिद्ध शास्त्रज्ञ स्टीफन हॉकिंग यांच्या 'अ ब्रीफ हिस्ट्री ऑफ टाईम' या पुस्तकाच्या मराठी अनुवादासाठी थेट हॉकिंग यांच्याशी करार (Contract) करणारे ते भारतातील एकमेव व्यक्ती आहेत. तसेच, 'आंतरसांस्कृतिक कम्युनिकेशन' या विषयातून नऊ वेगवेगळ्या धर्मांचा सखोल अभ्यास केलेला आहे. डॉ. देसाईंचे 'मृत्यूचे रहस्य' हे नवे पुस्तकही तयार असून, त्यात त्यांनी इस्लाम आणि इतर धर्मांमधील मृत्यू व पुनर्जन्माच्या दृष्टिकोनाचा वेध घेतला आहे. ज्ञानाच्या याच शोधात त्यांनी सॉक्रेटिसच्या जन्मभूमीपासून ते जेरुसलेममधील ऐतिहासिक स्थळांना भेटी दिल्या आहेत.

सामाजिक बांधिलकी आणि कलेची जोपासना

राजकारणापासून जाणीवपूर्वक स्वतःला अलिप्त ठेवत त्यांनी सामाजिक बांधिलकी जपली आहे. शेतमजुरांच्या विधवा स्त्रियांना साड्यांचे वाटप करणे, एम.डी. डॉक्टरांच्या माध्यमातून आरोग्य शिबिरे घेणे, महिलांसाठी योगक्लासेस आणि 'रानभाज्यांचे प्रदर्शन' असे उपक्रम ते चालवतात. कलेवरच्या प्रेमापोटी त्यांनी कोल्हापुरात 'गुलमोहर आर्ट गॅलरी' आणि गारगोटीत वडिलांच्या नावाने 'के. डी. देसाई विरंगुळा केंद्र' सुरू केले.

कॅलेंडर आर्टिस्ट 'पी. सरदार' यांचा तो प्रसंग 

माणसाचा धर्म त्याच्या माणुसकीत असतो, हे डॉ. देसाईंनी प्रत्यक्ष कृतीतून दाखवून दिले. 'पी. सरदार' (मोहम्मद पटेल) हे मुस्लिम असूनही त्यांनी हिंदू देवी-देवतांची तब्बल साडेतीन हजार चित्रे रेखाटली होती. त्यामुळे त्या काळातील कट्टर लोकांच्या दृष्टीने ते 'काफीर' ठरले होते.

मृत्यूच्या वेळी आपल्याला दफन करू देणार नाहीत, या भीतीने त्यांनी डॉ. देसाईंना विनंती केली होती. पी. सरदार यांच्या निधनानंतर डॉ. देसाई बागल दफनभूमीत त्यांच्या अंत्यसंस्कारासाठी शेवटपर्यंत उभे राहिले.

'अकॅडमी ऑफ रिलिजियस युनिटी' आणि तत्त्वज्ञानाचा पाया

विविध धर्मांमधील गैरसमज दूर करण्यासाठी त्यांनी गारगोटीत 'अकॅडमी ऑफ रिलिजियस युनिटी'ची स्थापना केली. तिथे एकाच व्यासपीठावर ख्रिश्चन धर्मगुरू, बौद्ध भिक्षू, लिंगायत स्वामी आणि जैन अभ्यासक एकत्र येतात. शमसुद्दीन मुश्रीफ आणि डॉ. मोमीन यांच्यासारख्या विद्वानांसोबत त्यांनी 'पवित्र कुराण'च्या अभ्यासातही हातभार लावला आहे.

आपल्या या कृतीमागचा विचार स्पष्ट करताना डॉ. देसाई म्हणतात:

"माझ्या दीर्घ अभ्यासातून एक विचार माझ्या मनात दृढ झाला आहे. धर्माचा केवळ कर्मकांडाच्या दृष्टीने अभ्यास करणारा माणूस अनेकदा कर्मठतेकडे वळतो; परंतु धर्माच्या तत्त्वज्ञानाचा अभ्यास करणारा मनुष्य अधिक व्यापक, उदार आणि धर्मनिरपेक्ष होऊ शकतो. कारण तत्त्वज्ञान माणसाला धर्माच्या बाह्य स्वरूपापेक्षा त्यामागील मूलभूत मूल्यांचा शोध घ्यायला शिकवते."

विविध धर्मांच्या सहअस्तित्वाबद्दल ते अत्यंत सुंदर उदाहरण देतात:

"माझ्या मते, जगातील विविध धर्म हे वेगवेगळ्या वाटांनी वाहणाऱ्या नद्यांसारखे आहेत. जशा सर्व नद्या शेवटी समुद्राला मिळतात, त्याचप्रमाणे विविध धर्म माणसाला एका वैश्विक सत्याकडे किंवा वैश्विक बुद्धिमत्तेकडे घेऊन जाण्याचा प्रयत्न करतात. मार्ग वेगवेगळे असले तरी अंतिम मूल्ये अनेकदा समान असतात. प्रत्येक धर्माचा मूळ पाया नीतिमत्ता हा आहे. मग या समान मूल्यांपेक्षा आपले मतभेद आणि कर्मकांड महत्त्वाचे का ठरावेत?"

'निधर्मी नैतिकता' आणि देवाशी होणारा व्यवहार

समाजातील अंधश्रद्धा आणि चुकीच्या धार्मिक आचरणावर बोट ठेवताना ते म्हणतात:

"अनेक वेळा धार्मिक कृतीच्या मागे श्रद्धेपेक्षा स्वार्थ लपलेला असतो. उदाहरणार्थ, देवाला नवस बोलताना आपण अनेकदा एका प्रकारचे ‘देवाशी व्यवहार’ करीत असतो—‘माझे काम झाले तर मी तुला हे अर्पण करीन.’ ही मानसिकता देवाला सर्वव्यापी करुणेचे प्रतीक न मानता एखाद्या लाचखोर अधिकाऱ्यासारखे मानण्याकडे नेते. ही धार्मिकतेची नव्हे, तर व्यवहाराची मानसिकता आहे."

त्यांच्या मते खरा धर्म कोणता?

"खरी धार्मिकता मात्र वेगळी असली पाहिजे. ज्याच्या आचरणात सत्य, करुणा, प्रेम, प्रामाणिकपणा आणि मानवतेचा आदर आहे, त्याच व्यक्तीमध्ये धर्माचे खरे स्वरूप दिसते. मंदिर, मशीद, चर्च किंवा गुरुद्वारा यांच्यापेक्षा माणसाचे चारित्र्य अधिक महत्त्वाचे आहे."

सद्यस्थिती: हिंदू-मुस्लिम ऐक्याची गरज

आज भारतासमोर असलेल्या धार्मिक ध्रुवीकरणाच्या आव्हानावर डॉ. देसाई अत्यंत परखडपणे बोलतात:

"आज भारतासमोर अतिरेकी धार्मिकतेचे आणि धार्मिक ध्रुवीकरणाचे मोठे आव्हान आहे. एखाद्या धर्माच्या नावावर दुसऱ्या धर्मातील माणसाला शत्रू मानणे ही कोणत्याही धर्माची खरी शिकवण असू शकत नाही. मुसलमानांना शत्रू मानणे ही हिंदू धर्माची शिकवण नाही आणि हिंदूंना शत्रू मानणे ही इस्लामची शिकवण नाही. अशा प्रकारचा द्वेष समाजाचे आणि राष्ट्राचे नुकसानच करतो."

सेक्युलॅरिझम हा फक्त दाखवण्याचा नसून जगण्याचा भाग आहे, हे सांगताना ते स्पष्ट करतात की इस्लाममधील 'जकात' किंवा 'खैरात' या चांगल्या गोष्टी आपण समजून घेतल्या पाहिजेत. समाजाला एकत्र आणण्यासाठी ते आवाहन करतात:

"आज गरज आहे ती धर्माच्या नावाने भिंती उभ्या करण्याची नव्हे, तर त्या भिंती पाडण्याची. धार्मिक श्रद्धा वैयक्तिक असू शकते; पण नीतिमत्ता, करुणा आणि मानवता ही सार्वत्रिक असली पाहिजे. वैज्ञानिक दृष्टिकोन, विवेकनिष्ठ विचार, निधर्मी नैतिकता आणि परस्पर आदर या चार आधारांवर आपण नवा सामाजिक संवाद उभा करू शकतो."

"धर्म वेगवेगळे असू शकतात; पण माणुसकी एकच आहे. देवाची नावे वेगवेगळी असू शकतात; पण करुणा, सत्य आणि प्रेमाची भाषा एकच आहे. आज भारताला सर्वाधिक गरज आहे ती याच मानवी एकात्मतेची आणि हिंदू-मुस्लिम ऐक्याची."