मलिक असगर हाशमी, गुरुग्राम (हरियाणा)

हरियाणातील 'मिलेनियम सिटी' गुरुग्राम नेहमीच तिथल्या उंच इमारती, कॉर्पोरेट संस्कृती आणि चकचकीत आयुष्यासाठी ओळखली जाते. पण त्याचबरोबर, हे शहर अनेकदा शुक्रवारच्या नमाजावरून देशातील मीडियामध्ये आणि सोशल मीडियावर चर्चेत असते. यावेळीही गुरुग्राम चर्चेचा विषय बनलंय, पण यावेळी कारण नेहमीचा जुना वाद किंवा तणाव नाही.

यावेळी कहाणी एकदम वेगळी आहे. यावेळी सार्वजनिक ठिकाणी नमाज अदा करणे थांबवण्याचा मुद्दा नाहीये. तर हा विषय परस्पर समन्वय, साफसफाई आणि लोकांच्या शिरकतचा आहे. येणारी बकरी ईद आणि दर शुक्रवारी होणारी नमाज अतिशय सुकूनने, कोणत्याही अडथळ्याविना आणि वादाविना पार पडावी, यासाठी प्रशासन आणि सामान्य आवामाने मिळून एक उत्तम मिसाल समोर ठेवली आहे. या सकारात्मक परिवर्तनामागे हरियाणा नागरी विकास प्राधिकरणाचे (HSVP) डीटीपी (इन्फोर्समेंट) आणि नोडल अधिकारी आरएस बाठ यांचा मोठा वाटा आहे.

मस्जिदींची कमतरता आणि मोकळ्या मैदानाची निवड

लोकसंख्येचा विचार करता गुरुग्राममध्ये मुस्लिम समाजाची लोकसंख्या बरीच मोठी आहे. पण त्या तुलनेत शहरात मस्जिदींची मोठी कमतरता आहे. हेच मुख्य कारण आहे की कॉर्पोरेट क्षेत्रात आणि इतर ठिकाणी काम करणाऱ्या हजारो लोकांना नाईलाजाने रस्त्याच्या कडेला, फूटपाथवर किंवा सार्वजनिक उद्यानांमध्ये नमाज अदा करावी लागायची. रस्त्याच्या कडेला नमाज अदा केल्याने शहरात अनेकदा ट्रॅफिक जाम आणि स्थानिक प्रश्न निर्माण होऊ लागले होते.

या प्रशासकीय आणि सामाजिक अडचणी लक्षात घेऊन राज्य सरकारने साधारण पाच-सहा वर्षांपूर्वी अशा प्रकारे मोकळ्या जागी नमाज अदा करण्यावर बंदी घातली. पण त्याचबरोबर, सरकारने आणि प्रशासनाने यावर एक व्यावहारिक उपायही काढला. सेक्टर २९ मधील हुडा सिटी सेंटर मेट्रो स्टेशनच्या (आता मिलेनियम सिटी सेंटर) ठीक मागे असलेल्या सुमारे ४० एकरांच्या एका मोठ्या सरकारी मैदानाची एक जागा नमाजासाठी राखून ठेवण्यात आली. तेव्हापासून प्रत्येक ईद, बकरी ईद आणि शुक्रवारी आवाम इथेच अतिशय सुकूनने नमाज अदा करत आले आहेत.

साफसफाईचा मुद्दा आणि प्रशासनाची कारवाई

काळ पुढे गेला. या मैदानाकडे ध्यान देणं कमी झालं. नमाजच्या वेळी जमणाऱ्या मोठ्या गर्दीमुळे तिथे मोठ्या प्रमाणावर कचरा साचू लागला होता. मैदानाची देखभाल आणि साफसफाईची व्यवस्था पूर्णपणे कोलमडली. तिथे कचऱ्याचे ढीग साचले. अशा वेळी तिथे येणाऱ्या काही सुजाण मुस्लिम नागरिकांनी स्वतःहून पुढे येण्याचा विचार केला. त्यांनी थेट HSVP च्या डीटीपी इन्फोर्समेंट विभागाशी संपर्क साधला आणि मैदान साफ करण्यासाठी सरकारी मदतीची गुजारिश केली.

लोकांच्या या सकारात्मक मागणीचे डीटीपी इन्फोर्समेंट विभागानेही खुल्या दिलाने स्वागत केले. नोडल अधिकारी आरएस बाठ यांनी लगेचच ही मागणी कबूल केली आणि आपल्या टीमला साफसफाई मोहिमेत मदत करण्याची हिदायती दिली. या संपूर्ण मोहिमेला प्रत्यक्षात उतरवण्याची आणि नमाजी व सरकारी मुलाझमांमध्ये समन्वय बसवण्याची जबाबदारी विभागाचे आणखी एक कर्तबगार अफसर राम आर्य यांनी सांभाळली.

"शहर साफ ठेवणं प्रत्येक नागरिकाची जिम्मेदारी"

या संपूर्ण प्रकरणावर डीटीपी आणि नोडल अधिकारी आरएस बाठ यांनी 'आवाज द व्हॉइस'शी खास गुफ्तगू केली. ते म्हणाले: "गुरुग्रामसारख्या आंतरराष्ट्रीय दर्जाच्या शहराला साफ आणि अतिक्रमणापासून मुक्त ठेवणं हे फक्त प्रशासनाचंच काम नाहीये. तर ती प्रत्येक नागरिकाची अखलाकी जिम्मेदारीही आहे. जेव्हा आवाम स्वतःहून पुढे येऊन शहराच्या भल्यासाठी हात पुढे करते, तेव्हा आमचा विभाग अशा मोहिमेला हौसला देण्यात कधीच मागे राहत नाही."

आरएस बाठ यांनी एक महत्त्वाची बाब सांगितली. जेव्हा सेक्टर २९ च्या हुडा ग्राउंडवर साफसफाई मोहिमेची योजना आखली गेली, तेव्हा ते स्वतःला फक्त ऑफिसपुरतं मर्यादित ठेवू शकले नाहीत. ते स्वतः प्रत्यक्ष मैदानावर पोहोचले. त्यांनी अफसर आणि नमाजींसोबत खांद्याला खांदा लावून स्वतःच्या हातांनी कचरा उचलला. एक जिम्मेदार अफसर स्वतः मैदानात उतरून काम करतो, तेव्हा प्रशासनावरचा आवामाचा विश्वास आणखी मजबूत होतो, असं ते म्हणाले.

अतिक्रमण आणि फेरीवाल्यांना सक्त ताकीद

आरएस बाठ यांनी मैदानावरील प्रत्यक्ष हालातवरही भाष्य केलं. शुक्रवारच्या नमाजाला किंवा ईदच्या निमित्ताने इथे हजारो लोकांची गर्दी जमते. या गर्दीचा फायदा घेण्यासाठी मैदानाच्या आजूबाजूला बिर्याणी, स्नॅक्स आणि खाण्यापिण्याच्या इतर वस्तूंच्या गाड्या लागतात. हळूहळू हे लोक मैदानाच्या कोपऱ्यांवर कायमस्वरूपी अतिक्रमण करण्याचा प्रयत्न करू लागतात आणि कचराही तिथेच फेकून देतात.

साफसफाई मोहिमेदरम्यान प्रशासनाने अशा सर्व फेरीवाल्यांना आणि दुकानदारांना सक्त ताकीद दिली. मजहबी कार्यक्रमाच्या आडून सरकारी जागेवर बेकायदेशीर ताबा किंवा अतिक्रमण करू नये, अशी समज त्यांना देण्यात आली. त्याचबरोबर, नमाज संपल्यानंतर तिथे पडलेले डिस्पोजल आणि कचरा लगेच डस्टबिनमध्ये टाकण्याच्या हिदायतीही देण्यात आल्या. प्रशासनाने शहरातील मंदिरे आणि गुरुद्वारांसारख्या इतर मजहबी ठिकाणांच्या आजूबाजूच्या साफसफाईबाबतही अत्यंत कठोर भूमिका घेतली आहे, हे बाठ यांनी स्पष्ट केलं. नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्यांचे परवाने रद्द केले जात आहेत.

'बुलडोझर मॅन'च्या नव्या तसवीरमुळे सोशल मीडिया खुश

गुरुग्रामच्या प्रशासकीय वर्तुळात आणि आवामामध्ये आरएस बाठ यांना 'बुलडोझर मॅन' म्हणून ओळखलं जातं. शहरात जिथे कुठे बेकायदेशीर तामीर किंवा सरकारी जागेवर कब्जा झाल्याची शिकायत मिळते, तिथे ते स्वतः पिवळा बुलडोझर घेऊन पोहोचतात. दररोज शहराच्या वेगवेगळ्या कोपऱ्यांतून अतिक्रमण हटवणं हा त्यांच्या दिनक्रमाचाच एक हिस्सा आहे.

याच कारणामुळे जेव्हा त्यांची ही 'मवाळ' आणि 'सहकार्याची' बाजू समोर आली, तेव्हा शहरवासियांना ताज्जुबही वाटलं आणि खुशीही झाली. आरएस बाठ यांनी त्यांच्या अधिकृत सोशल मीडिया हँडलवरून या साफसफाई मोहिमेचा एक व्हिडिओ शेअर केला. त्यानंतर इंटरनेटवर कमेंट्सचा पाऊस पडला. या व्हिडिओसोबत त्यांनी लिहिलं:

"मुस्लिम मुआशऱ्याने सेक्टर २९ मध्ये दर शुक्रवारी नमाजनंतर एका मोठ्या मैदानाची साफसफाई करण्याची जिम्मेदारी घेतली आणि HSVP विभागाची मदतही मागितली. जेई रामपालजी यांनी समन्वय साधला आणि अशा मोहिमेला हौसला देण्यासाठी मीसुद्धा तिथे पोहोचलो. यासोबतच हजारो लोकांनी अतिक्रमण न करण्याचं आवाहनही केलं. गुरुग्रामने एक मिसाल कायम केली आहे. इथे लोकांची शिरकत आणि संवादासोबतच कायद्याची अंमलबजावणी हा एक आदर्श बनला आहे. आपल्या शहराला आपलंसं करा आणि त्याला खुबसुरत बनवा."

सोशल मीडियावर प्रतिक्रियांचा पाऊस

हा व्हिडिओ पोस्ट होताच डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर संमिश्र पण मोठ्या प्रमाणावर सकारात्मक प्रतिक्रिया पाहायला मिळत आहेत. लोक अधिकाऱ्याच्या काम करण्याच्या पद्धतीचं आणि या भाईचाऱ्याचं भरभरून कौतुक करत आहेत.

गुरुग्रामचा हा प्रयोग देशातील इतर शहरांसाठीही एक उत्तम मिसाल आहे. एकीकडे कायदा आणि सुव्यवस्थेची कठोर अंमलबजावणी करणं जरुरी आहे. पण दुसरीकडे प्रशासनाने आवामला सामावून घेऊन, संवादाच्या माध्यमातून मसल्यांवर तोडगा काढला, तर मोठ्यांत मोठ्या तणावालाही साफसफाई आणि भाईचाऱ्याच्या जलशात नक्कीच बदलता येऊ शकतं.