ओनिका माहेश्वरी / नवी दिल्ली:

लहान वयातच आयुष्याने फरमान बाशासमोर पोलिओचं कठीण आव्हान उभं केलं. पण त्याने या आव्हानाला स्वतःची कमकुवत बाजू अजिबात मानलं नाही. त्याने याच आव्हानाला आपली ताकद बनवण्याचा खंबीर निर्णय घेतला. व्हीलचेअर आणि कॅलिपर्सच्या मदतीने चालणाऱ्या या खेळाडूने पॉवरलिफ्टिंगमध्ये ऐतिहासिक यश मिळवलं. तो जगातल्या पॅरा स्पोर्ट्स प्लॅटफॉर्मवर म्हणजेच पॅरालिम्पिकमध्ये भारताचा यशस्वी प्रतिनिधी बनला.

बारवरचं वजन वेगाने वाढत गेलं आणि त्यासोबत फरमान बाशाची हिंमतही प्रचंड वाढत गेली. बीजिंग पॅरालिम्पिकमध्ये १५५ किलो वजन उचलून चौथं स्थान मिळवणं असो किंवा लंडन आणि रिओमध्ये भारताचं प्रतिनिधित्व करणं असो. फरमान बाशाचा हा प्रवास भारतीय पॅरा स्पोर्ट्समधला संघर्ष आणि उत्साहाची खास कहाणी आहे.

खेळाडूचा थोडक्यात परिचय फरमान बाशा हा भारतीय पॅरा पॉवरलिफ्टिंगमधल्या यशस्वी खेळाडूंपैकी आहे. त्याचा जन्म २५ मार्च १९७४ रोजी कर्नाटकातल्या बंगळूरमध्ये झाला. लहानपणीच पोलिओचा भयानक झटका आल्याने त्याच्या पायांवर कायमस्वरूपी वाईट परिणाम झाला. पण अशा कठीण शारीरिक आव्हानांना न जुमानता त्याने स्वतःचं शिक्षण सुरू ठेवलं. त्याने इलेक्ट्रॉनिक्स आणि टेलिव्हिजन इंजिनीअरिंगमध्ये डिप्लोमा पूर्ण केला. नंतरच्या काळात जिममध्ये व्यायाम करताना त्याच्या शरीराच्या वरच्या भागाच्या ताकदीने त्याला पॉवरलिफ्टिंगकडे वेगाने आकर्षित केलं. फरमान बाशाचं वैशिष्ट्य आहे. त्याने स्वतःची ओळख आपल्या शारीरिक कमतरतेतून अजिबात निर्माण केली नाही. त्याने आपल्या क्रीडा प्रतिभेतून आपली स्वतंत्र ओळख निर्माण केली. त्याने पॉवरलिफ्टिंगमधल्या अनेक आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांमध्ये भारताचं यशस्वी प्रतिनिधित्व केलं. तो अनेक वर्षं राष्ट्रीय स्तरावरच्या अव्वल खेळाडूंमध्ये भक्कमपणे टिकून राहिला.

सुरुवातीचं कठीण जीवन आणि संघर्ष १२ भावंडं असलेल्या कुटुंबात फरमान बाशा सातव्या क्रमांकावर होता. कुटुंबासाठी रोजच्या गरजा पूर्ण करणं गरजेचं होतं. अशा वेळी खेळात आपलं करिअर घडवण्याचा विचार करणं अजिबात सोपं नव्हतं. लहानपणी पोलिओ झाल्याने त्याला चालायला कॅलिपर्स आणि व्हीलचेअरची मदत घ्यावी लागली. पण या शारीरिक परिस्थितीला त्याने स्वतःच्या स्वप्नांच्या आड अजिबात येऊ दिलं नाही. त्याने इलेक्ट्रॉनिक्सचा अभ्यास केला आणि नियमित जिममध्ये जायला सुरुवात केली. याच काळात एका मित्राने त्याला पॅरा स्पोर्ट्सबद्दल माहिती दिली. शारीरिक क्षमतेच्या मर्यादा असूनही आपण पॉवरलिफ्टिंगमध्ये स्वतःला सिद्ध करू शकतो, ही गोष्ट त्याला समजली. इथूनच त्याच्या आयुष्याला नवीन वळण मिळालं.

पॉवरलिफ्टिंगमधली सुरुवात आणि पाहिलं पाऊल फरमान बाशाने १९९० च्या दशकाच्या शेवटी पॉवरलिफ्टिंगमध्ये स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण करायला सुरुवात केली. १९९७ मधल्या नॅशनल व्हीलचेअर गेम्समध्ये त्याने रौप्य पदक जिंकलं. पुढच्याच वर्षी म्हणजेच १९९८ मध्ये त्याने साऊथ झोन सिलेक्शन ट्रायलमध्ये प्रतिष्ठेचं सुवर्ण पदक जिंकलं आणि राष्ट्रीय विक्रम प्रस्थापित केला. त्याचं हे प्रदर्शन त्याला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर पोहोचवणारा टप्पा ठरलं. यानंतर त्याने आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांमध्ये भारताचं प्रतिनिधित्व करायला सुरुवात केली. २००२ मध्ये त्याने आयपीसी पॉवरलिफ्टिंग वर्ल्ड चॅम्पियनशिपमध्ये सहभाग घेतला. तसंच अथेन्स २००४ च्या पॅरालिम्पिकमध्येही त्याने भारताकडून प्रतिनिधित्व केलं. अथेन्समध्ये ५२ किलो वजनी गटात त्याने दहावं स्थान पटकावलं.

बीजिंग पॅरालिम्पिकमधल्या चौथ्या स्थानाची कहाणी २००८ चं बीजिंग पॅरालिम्पिक हे फरमान बाशाच्या करिअरमधलं महत्त्वाचं पर्व ठरलं. पुरुषांच्या ४८ किलो वजनी गटात त्याने १५५ किलो वजन उचललं आणि चौथं स्थान पटकावलं. केवळ किरकोळ फरकाने त्याचं कांस्य पदक हुकलं. अधिकृत पॅरालिम्पिक रेकॉर्डमध्ये त्याचा १५५ किलोचा परिणाम आणि चौथं स्थान आजही अभिमानाने नोंदलेलं आहे. त्याचं हे प्रदर्शन महत्त्वाचं होतं. त्याने जगातल्या सर्वोत्कृष्ट पॅरा पॉवरलिफ्टर्ससमोर भारताचं भक्कम आव्हान उभं केलं होतं. पदक मिळालं नसलं तरीही त्याचं हे प्रदर्शन भारतीय पॅरा पॉवरलिफ्टिंगसाठी सकारात्मक लक्षण होतं.

देशासाठी मिळवलेलं ऐतिहासिक यश फरमान बाशाने स्वतःच्या करिअरमध्ये अनेक आंतरराष्ट्रीय मंचांवर भारताचं यशस्वी प्रतिनिधित्व केलं. त्याने २००४ अथेन्स, २००८ बीजिंग, २०१२ लंडन आणि २०१६ रिओ पॅरालिम्पिकमध्ये सहभाग घेतला. बीजिंगमध्ये तो चौथ्या स्थानावर राहिला. लंडनमध्ये त्याला पाचवं स्थान मिळालं आणि रिओमध्ये पुन्हा त्याने चौथं स्थान पटकावलं. त्याचा हा आंतरराष्ट्रीय प्रवास केवळ पॅरालिम्पिकपुरता अजिबात मर्यादित राहिला नाही. त्याने जागतिक अजिंक्यपद आणि इतर अनेक आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांमध्येही सहभाग घेतला. २०१० मधल्या गुआंगझोऊ आशियाई पॅरा गेम्समध्ये त्याने पदक जिंकलं आणि नंतर त्याची नोंद रौप्य पदक म्हणून करण्यात आली. २०१४ मधल्या आशियाई पॅरा गेम्समध्येही त्याने कांस्य पदक मिळवलं. भारतीय पॅरा स्पोर्ट्समध्ये सातत्य किती महत्त्वाचं असतं, हे त्याचं करिअर स्पष्टपणे दाखवून देतं. चार पॅरालिम्पिक स्पर्धांमध्ये सहभागी होणं हेच त्याच्या क्रीडा प्रवासाचं आणि त्याच्या शारीरिक तंदुरुस्तीचं प्रमाण आहे.

प्रतिष्ठित 'अर्जुन पुरस्कारा'पर्यंतचा थक्क करणारा प्रवास फरमान बाशाला मानाच्या अर्जुन पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आलं, तेव्हा त्याच्या यशाची राष्ट्रीय स्तरावर ओळख निर्माण झाली. इथे मुद्दा स्पष्ट करणं गरजेचं आहे. भारत सरकारच्या अधिकृत वार्षिक अहवालानुसार त्याचं नाव २००७ च्या अर्जुन पुरस्कार विजेत्यांमध्ये पॉवरलिफ्टिंगच्या विकलांग श्रेणीत (Disabled category) स्पष्टपणे नोंदवलेलं आहे. हा मानाचा पुरस्कार २९ ऑगस्ट २००८ रोजी सन्मानाने प्रदान करण्यात आला. अनेक ठिकाणी २००९ चा चुकीचा उल्लेख पाहायला मिळतो. पण सरकारी रेकॉर्डनुसार हा २००७ चा अर्जुन पुरस्कार मानला जावा आणि तो २००८ मध्ये देण्यात आला होता. पॅरा ॲथलीट्सना आजच्या तुलनेत कमी सुविधा आणि मर्यादित ओळख मिळायची, त्या काळात हा सन्मान महत्त्वाचा होता. फरमान बाशाचा प्रतिष्ठेच्या अर्जुन पुरस्कारापर्यंतचा हा प्रवास गोष्ट स्पष्ट करतो. पॅरा ॲथलीट्ससुद्धा देशाच्या क्रीडा इतिहासात मोलाचं योगदान देऊ शकतात, या गोष्टीची ही भक्कम राष्ट्रीय पावती होती.

पॉवरलिफ्टिंगने त्याच्या कमतरतेला ताकदीत बदललं फरमान बाशाच्या प्रेरणादायी कथेचा महत्त्वाचा भाग कोणता असेल, तर त्याने स्वतःच्या शारीरिक आव्हानाला कधीच आपली अंतिम ओळख अजिबात बनू दिलं नाही. पॉवरलिफ्टिंगने त्याला त्याच्या उणिवा विसरायला आणि खेळावर लक्ष केंद्रित करायला मदत केली, अशी माहिती त्याने एका मुलाखतीत दिली होती. दिव्यांगत्वाला आव्हान म्हणून स्वीकारून नेहमी पुढे जात राहिलं पाहिजे, असा त्याचा ठाम विश्वास होता. त्याचा हा प्रवास केवळ पदकं जिंकण्यापुरता अजिबात मर्यादित नाहीये. पॅरा ॲथलीट्ससाठी रोजगार आणि आर्थिक सुरक्षा हे आव्हान होतं, अशा कठीण काळात तो स्वतःचा खेळ खेळत होता. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर भारताचं प्रतिनिधित्व करूनही त्याला कायमस्वरूपी नोकरी मिळवायला संघर्ष करावा लागला, अशी धक्कादायक माहिती त्याने २०१६ च्या एका अहवालात दिली होती. २००४ पासून तो स्पोर्ट्स अथॉरिटी ऑफ इंडियामध्ये कायमस्वरूपी नोकरीसाठी प्रयत्न करत होता. पण दीर्घकाळ त्याला याचा अजिबात फायदा मिळाला नाही. असं असूनही त्याने आपला खेळ अजिबात सोडला नाही. त्याची हीच जिद्द त्याला इतर सर्व खेळाडूंपेक्षा वेगळं आणि मोठं बनवते.

इतर अनेक खेळाडूंसाठी तो उत्तम गुरु बनला फरमान बाशाची ही कहाणी केवळ त्याच्या स्वतःच्या करिअरपुरती अजिबात मर्यादित राहिलेली नाहीये. त्याने तरुण आणि नवोदित खेळाडूंना प्रशिक्षण देण्यात मोलाचं योगदान दिलंय. त्याच्या मार्गदर्शनाखाली तयार झालेल्या उत्तम खेळाडूंमध्ये सकीना खातून हिचाही समावेश होतो. तिने २०१४ मधल्या ग्लासगो राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धेत पदक जिंकलं होतं. अशा प्रकारे फरमानने स्वतः जे ज्ञान मिळवलं होतं, ते पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवण्याचा त्याने प्रामाणिक प्रयत्न केला. पॉवरलिफ्टिंग हे त्याच्यासाठी केवळ वैयक्तिक यशाचं माध्यम अजिबात राहिलं नाही. इतर दिव्यांग खेळाडूंनाही पुढे जाण्याचा योग्य मार्ग दाखवायला त्याने या खेळाचा उत्तम वापर केला.

फरमान बाशा आज नेमकं काय करतोय? फरमान बाशाची सध्या उपलब्ध असलेली ताजी माहिती त्याला पॅरा पॉवरलिफ्टिंगशी जोडलेला महान खेळाडू आणि उत्तम मार्गदर्शक म्हणून सर्वांसमोर आणते. स्वतःच्या यशस्वी करिअरमध्ये त्याने विविध स्पर्धांसोबतच तरुण खेळाडूंना उत्तम प्रशिक्षण देण्यातही भूमिका यशस्वीपणे पार पाडलीय. तो २०१८ पर्यंत आंतरराष्ट्रीय स्तरावर यशस्वीपणे स्पर्धा करत राहिला आणि २०१९ च्या वर्ल्ड पॅरा पॉवरलिफ्टिंग चॅम्पियनशिपमध्येही त्याचं नाव आदराने नोंदलेलं आहे. खेळाडू स्वतःच्या स्पर्धात्मक वर्षांनंतरही खेळाच्या पुढच्या पिढीवर कसा सकारात्मक प्रभाव टाकू शकतो, याचं त्याचं क्रीडा करिअर हे उत्तम उदाहरण आहे.

फरमान बाशाच्या कहाणीचा मुख्य संदेश फरमान बाशाच्या या प्रेरणादायी कथेत एखादं पदक किंवा एखादी स्पर्धा हा त्याचा विजय अजिबात नाहीये. दिव्यांगत्वाला मर्यादा मानणाऱ्या चुकीच्या विचारावरचा त्याचा विजय, हाच खऱ्या अर्थाने त्याचा विजय आहे. त्याने पोलिओसोबत आपलं कठीण जीवन सुरू केलं आणि त्यासाठी व्हीलचेअर व कॅलिपर्सची मदत घेतली. याच कठीण परिस्थितीतून मार्ग काढत तो पॅरालिम्पिकच्या मंचापर्यंत पोहोचला. १५५ किलो वजन उचलणारा हा खेळाडू प्रत्यक्षात स्वतःच्या खांद्यावर त्याहूनही भयानक ओझं वाहत होता. हे ओझं समाजाच्या वाईट पूर्वग्रहांचं, त्याच्या संघर्षाचं आणि चुकीच्या प्रश्नांचं होतं. दिव्यांग खेळाडू आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांमध्ये खरोखरच देशाचं नाव उज्वल करू शकतात का, असा हा चुकीचा प्रश्न होता. फरमान बाशाने स्वतःच्या प्रदर्शनाने या सर्व चुकीच्या प्रश्नांना चोख उत्तर दिलं. शरीराच्या मर्यादा माणसाचं अंतिम ध्येय अजिबात ठरवू शकत नाहीत, ही गोष्ट त्याची कहाणी सर्वांना उत्तमरीत्या सांगते. तुमचं धैर्य, तुमची मेहनत आणि तुमचे सततचे प्रामाणिक प्रयत्न हेच तुम्हाला तुमच्या अंतिम ध्येयापर्यंत पोहोचवणारा योग्य मार्ग स्पष्टपणे ठरवतात.