मलिक असगर हाशमी

कनौजच्या छोट्या गल्ल्यांमधून प्रवास सुरू करून देशातील सर्वात कठीण परीक्षा उत्तीर्ण करणाऱ्या डॉ. बुशरा बानो यांची कहाणी एखाद्या चित्रपटासारखी वाटते. फरक एवढाच आहे, ही कथा शंभर टक्के खरी आहे. ही एका अफाट धैर्याची आणि अतूट विश्वासाची यशोगाथा आहे. मुलाच्या जन्मानंतरही स्वतःची स्वप्ने जिवंत ठेवणाऱ्या एका जिद्दी आईची ही संघर्षगाथा आहे.

उत्तर प्रदेशातील कनौज जिल्ह्यातील सौरीख या गावात बुशरा बानो यांचा जन्म झाला. लहानपणापासूनच त्या अभ्यासात अत्यंत हुशार होत्या. त्यांच्या कुटुंबाला त्यांचा खूप अभिमान होता. वयाच्या अवघ्या चौथ्या वर्षी त्यांनी थेट दुसरीत प्रवेश घेतला. प्रत्येक इयत्तेत त्या नेहमी पहिल्या क्रमांकावर असायच्या.

गावात मुलींच्या शिक्षणाबद्दल फारशी जागरूकता नव्हती. तरीही त्यांनी गणितातून 'बीएससी'ची पदवी पूर्ण केली. त्यानंतर अगदी कमी वयात त्यांनी 'एमबीए' पूर्ण केले. त्यांच्या शिक्षणाचा वेग इतका प्रचंड होता, वयाची वीस वर्षे पूर्ण होण्याआधीच त्यांनी पदव्युत्तर शिक्षण पूर्ण केले होते.

उच्च शिक्षणासाठी त्यांनी अलिगढ मुस्लिम विद्यापीठात 'मॅनेजमेंट' विषयात 'पीएचडी'साठी प्रवेश घेतला. पुढच्याच वर्षी त्यांनी 'नेट-जेआरएफ' ही कठीण परीक्षाही पास केली. संशोधनासोबतच त्यांनी शिकवायलाही सुरुवात केली. आग्रा येथील एका खासगी संस्थेत त्यांनी अधिव्याख्याता म्हणून काम पाहिले.

त्यांच्या कठोर मेहनतीचे फळ त्यांना लवकरच मिळाले. अत्यंत कमी वेळेत त्यांनी स्वतःची 'पीएचडी' पूर्ण केली. त्यांच्यासाठी शिक्षण म्हणजे केवळ पदव्या मिळवणे नव्हते. तो खऱ्या अर्थाने स्वावलंबनाचा एक भक्कम मार्ग होता.

एका मुलाखतीत त्यांनी आपल्या जुन्या आठवणींना उजाळा दिला. "त्याच सुमारास माझे लग्न सौदी अरेबियातील जाझान विद्यापीठात सहाय्यक प्राध्यापक असलेल्या अस्मार हुसेन यांच्याशी झाले. लग्नानंतर मलाही त्याच विद्यापीठात शिकवण्याची मोठी संधी मिळाली. आम्ही दोघेही तिथे एकत्र शिकवत होतो. आयुष्य अगदी स्थिर आणि सुखाचे चालले होते. तिथे खूप आदर आणि सुरक्षितता होती. पण माझ्या मनात कुठेतरी एक मोठी पोकळी होती. मला माझ्या देशाची खूप आठवण यायची. भारताच्या मातीचा सुगंध मला तिथे शांत बसू देत नव्हता", असे त्यांनी सांगितले.

त्या पुढे सांगतात, "चार वर्षांनंतर मी एक अत्यंत मोठा निर्णय घेतला. मी माझ्या नोकरीचा राजीनामा दिला आणि थेट भारतात परतले. हे अजिबात सोपे नव्हते. माझे पती सौदी अरेबियातच काम करत होते. तोपर्यंत मी एका मुलाची आई झाले होते. भारतात परतल्यावर मी एका 'पोस्ट-डॉक्टरल' कार्यक्रमात प्रवेश घेतला. सोबतच नागरी सेवा परीक्षेची तयारीही सुरू केली. माझ्यावर कुटुंबाची आणि लहान मुलाला वाढवण्याची मोठी जबाबदारी होती. पण माझे ध्येय अगदी स्पष्ट होते."

त्यांनी पहिल्यांदा केंद्रीय लोकसेवा आयोगाची (यूपीएससी) परीक्षा दिली. पण त्यात त्यांना यश मिळाले नाही. तरीही त्यांनी अजिबात हार मानली नाही. याच काळात त्यांना 'कोल इंडिया'च्या एका कंपनीत 'असिस्टंट मॅनेजर' म्हणून नोकरी मिळाली. त्यांची नियुक्ती सोनभद्र येथे झाली.

नोकरी सांभाळून त्यांनी आपला अभ्यास अविरत सुरू ठेवला. पुढच्या वर्षी त्यांनी पुन्हा एकदा जोरदार प्रयत्न केला. यावेळी त्यांनी 'यूपीएससी' आणि 'उत्तर प्रदेश लोकसेवा आयोग' या दोन्ही पूर्व परीक्षा अत्यंत दिमाखात उत्तीर्ण केल्या.

जून २०१८ मध्ये त्यांनी या दोन्ही मुख्य परीक्षाही पास केल्या. त्यावेळी त्या दुसऱ्यांदा गर्भवती होत्या. मुलाखतीच्या वेळेपर्यंत त्यांची गर्भधारणा अगदी शेवटच्या टप्प्यात पोहोचली होती. त्यांची शस्त्रक्रिया झाली होती. शरीर पूर्णपणे थकून गेले होते. पण त्यांचे मन एखाद्या खंबीर खडकासारखे मजबूत होते. त्याच अवस्थेत त्या मुलाखतीला सामोऱ्या गेल्या.

निकाल लागला तेव्हा त्यांनी २७७ वी रँक मिळवली होती. त्यांना 'इंडियन रेल्वे ट्रॅफिक सर्व्हिस' मिळाली. दुसरीकडे, 'उत्तर प्रदेश पीसीएस' परीक्षेत त्यांनी थेट सहावा क्रमांक पटकावला होता. याचा अर्थ त्या उपजिल्हाधिकारी बनू शकत होत्या. २०२० मध्ये त्यांनी फिरोजाबाद सदर येथे उपविभागीय दंडाधिकारी (एसडीएम) म्हणून पदभार स्वीकारला. प्रशासकीय जबाबदाऱ्या पार पाडताना त्यांनी अवैध खाणकामावर अत्यंत कठोर कारवाई केली. कायदा आणि सुव्यवस्था राखण्यावर मोठा भर दिला. सोबतच गरिबांच्या समस्याही त्यांनी अत्यंत आस्थेने सोडवल्या.

त्या 'हिजाब' घालून कार्यालयात जात असत. सुरुवातीला काही लोकांना याचे मोठे नवल वाटायचे. पण त्यांच्या कामानेच या सर्व प्रश्नांना चोख उत्तरे दिली. त्यांना जवळून ओळखणारे लोक त्यांच्या साधेपणाचे आणि स्पष्ट विचारांचे नेहमी कौतुक करत. सुरुवातीला लोक तुमच्या ओळखीवरून तुमची पारख करतात. पण नंतर तुमचे कामच तुमची खरी ओळख बनते, असे त्या अगदी ठामपणे सांगतात. बघता बघता त्या फिरोजाबादमधील एक अत्यंत लोकप्रिय अधिकारी बनल्या.

याच काळात त्यांनी पुन्हा एकदा 'यूपीएससी'ची परीक्षा दिली. यावेळी त्यांनी २३४ वी रँक मिळवली. त्यांची थेट 'भारतीय पोलीस सेवे'साठी (आयपीएस) निवड झाली. त्या २०२१ च्या बॅचच्या अधिकारी बनल्या. त्यांना पश्चिम बंगाल कॅडर मिळाले.

आज त्या हुगळी ग्रामीण जिल्ह्यात 'सहाय्यक पोलीस अधीक्षक' म्हणून कार्यरत आहेत. अंगावर पोलिसांची वर्दी चढवून त्यांच्या कारकिर्दीचा एक नवीन अध्याय आता सुरू झाला आहे. तिथे त्या कायद्याची कडक अंमलबजावणी करण्यासोबतच समाजाशी एक अत्यंत घट्ट नाते जोडण्याचे मोठे काम करत आहेत.

त्यांच्या या गरुडझेपेत कुटुंबाचा खूप मोठा वाटा आहे. प्रत्येक यशस्वी पुरुषाच्या पाठीमागे एक स्त्री असते, असे नेहमी म्हटले जाते. पण माझ्या बाबतीत मात्र अगदी उलटे घडले, असे त्या स्वतः आवर्जून सांगतात.

बुशरा भारतातच नोकरी करणार आणि मुले त्यांच्यासोबत राहणार, असा निर्णय पक्का झाला. त्यानंतर त्यांच्या पतीनेही सौदी अरेबियातील नोकरीचा थेट राजीनामा दिला आणि ते भारतात परतले. आता ते स्वतःचा व्यवसाय चालवतात. सोबतच स्वतःची 'पीएचडी' देखील करत आहेत.

दोन मुलांचे संगोपन, अनेक शस्त्रक्रिया आणि शिक्षणाचा प्रचंड ताण त्यांच्यावर होता. त्यातच स्पर्धा परीक्षांची तयारी, नोकरीच्या जबाबदाऱ्या आणि सामाजिक अपेक्षांचे मोठे ओझे होते. या सर्व गोष्टी एकाच वेळी त्यांच्यासमोर आल्या. तरीही त्यांनी स्वतःला कधीच कमकुवत मानले नाही. आई झाल्यामुळे स्वप्नांचा शेवट होत नाही. उलट जबाबदारी आणि धैर्यात आणखी मोठी भर पडते, असे त्या अत्यंत आत्मविश्वासाने सांगतात.

मुस्लिम मुली आणि त्यांच्या कुटुंबांसाठी त्यांचा संदेश अगदी स्पष्ट आहे. "मुलींना एक मोठी संधी द्या. त्यांना खूप शिकू द्या. त्यांना त्यांचे स्वतःचे निर्णय घेऊ द्या. जर कुटुंब पाठीशी खंबीरपणे उभे राहिले, तर कोणतेही ध्येय अशक्य नाही", असे त्या ठामपणे सांगतात.

आयुष्य ही एका सरळ रेषेत चालणारी गोष्ट नाही, ही खूप मोठी शिकवण डॉ. बुशरा बानो यांची कहाणी आपल्याला देते. वेगवेगळ्या वळणांवर त्या कधी सहाय्यक प्राध्यापक, कधी कॉर्पोरेट कर्मचारी, कधी 'एसडीएम' तर आता 'आयपीएस' अधिकारी बनल्या.

प्रत्येक नव्या वळणावर त्यांनी एक वेगळाच मार्ग निवडला. प्रत्येक वेळी त्यांच्यासमोरील आव्हान अधिक मोठे होते. पण प्रत्येक वेळी त्यांनी स्वतःला अधिक मजबूत सिद्ध केले.

आज अंगावर पोलिसांची वर्दी घालून जेव्हा त्या मैदानात उतरतात, तेव्हा त्या केवळ एक अधिकारी नसतात. छोट्या शहरांतून मोठी स्वप्ने पाहणाऱ्या लाखो मुलींची त्या एक मोठी आशा बनल्या आहेत. आता आपल्यासाठी खूप उशीर झाला आहे, असा विचार करणाऱ्या अनेक मातांचा त्या एक बुलंद आवाज आहेत. आयुष्यात कधीच उशीर झालेला नसतो, हे त्यांनी आपल्या कृतीतून दाखवून दिले आहे.

कनौजच्या अरुंद गल्ल्यांमधून प्रशासकीय सेवेत आणि त्यानंतर थेट भारतीय पोलीस सेवेत पोहोचलेला त्यांचा हा प्रवास खूप काही सांगून जातो. परिस्थिती कितीही कठीण असली तरी स्पष्ट ध्येय स्वतःचा मार्ग आपोआप तयार करते, याची ही यशोगाथा सतत आठवण करून देते. स्वप्नांना कोणतीही मुदत नसते आणि धैर्याला दुसरा कोणताही पर्याय नसतो, हे डॉ. बुशरा बानो यांनी संपूर्ण जगाला सिद्ध करून दाखवले आहे.