सानिया अंजुम
डॉ. सरवत आदिल खान या मदतीबद्दल बोलत नाहीत, तर त्या आत्मसन्मानाबद्दल बोलतात. त्या कोणाची सुटका करण्याच्या गोष्टी करत नाहीत, तर त्यांना पुन्हा त्यांच्या हक्काच्या ठिकाणी पोहोचवण्याबद्दल बोलतात. "शिक्षण म्हणजे केवळ एखादी परीक्षा उत्तीर्ण होणे नाही, तर जगात स्वतःचे स्थान पुन्हा निर्माण करणे होय," असे त्या नेहमी आवर्जून सांगतात.
संधी आणि अडचणी जिथे हातात हात घालून चालतात, अशा बेंगळुरूच्या गजबजलेल्या गल्ल्यांमध्ये डॉ. सरवत यांनी एक मोलाचे कार्य केले आहे. ज्यांना आपले शैक्षणिक आयुष्य कायमचे संपले आहे असे वाटत होते, अशा लोकांसाठी त्यांनी एक भक्कम पूल उभारला आहे. २०१८ मध्ये स्थापन झालेल्या 'लर्निंग पॉईंट फाउंडेशन'च्या माध्यमातून त्यांनी आजवर १५०० पेक्षा जास्त शाळाबाह्य मुलांचे आयुष्य बदलले आहे. त्यांनी या मुलांना फक्त पुस्तके आणि वर्ग दिले नाहीत, तर एक नवी उमेद, जगण्याची शिस्त आणि स्वाभिमान मिळवून दिला आहे.
त्यांची ही मोहीम त्यांच्या स्वतःच्या अनुभवातून जन्माला आली आहे. तरुणपणी पदवीपूर्व शिक्षण पूर्ण झाल्यावर लग्नामुळे डॉ. सरवत यांना आपले शिक्षण थांबवावे लागले होते. अनेक वर्षे त्यांच्यासाठी शिक्षणाची कवाडे बंद झाल्यासारखीच होती. मात्र, त्यांनी हार मानली नाही. त्या पुन्हा जिद्दीने अभ्यासाकडे वळल्या, पदवी पूर्ण केली आणि पुढे मानसशास्त्रात पदव्युत्तर पदवीसह 'एज्युकेशनल सायकॉलॉजी'मध्ये डॉक्टरेट मिळवली.
.jpg)
शिक्षणातील या खंडामुळे त्यांना अशा विद्यार्थ्यांचे दुःख जवळून समजले, ज्यांना काही कारणास्तव शिक्षण अर्धवट सोडावे लागले होते. त्या आठवणी सांगताना म्हणतात, "जेव्हा मी पुन्हा शिक्षण सुरू केले, तेव्हा त्या मधल्या काळाचा मानसिक ताण काय असतो, हे मला समजले. मनात निर्माण होणारी स्वतःबद्दलची शंका काय असते, याची मला जाणीव होती. म्हणूनच, जे मागे राहिले आहेत त्यांच्याकडे मी दुर्लक्ष करू शकले नाही."
गरजू वस्त्यांमध्ये फिरताना त्यांना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली. तिथल्या लोकांमध्ये बुद्धिमत्तेची कमी नव्हती, तर संधीची कमतरता होती. गरिबी, कौटुंबिक जबाबदाऱ्या, कमी वयात झालेले लग्न, आरोग्याच्या समस्या आणि सामाजिक दडपण यामुळे अनेक मुले आणि प्रौढांना शाळा सोडावी लागली होती. मदरसा मधील विद्यार्थी, विधवा, एकल माता आणि अनाथ मुलांसाठी मुख्य प्रवाहातील शिक्षण हे एखाद्या स्वप्नासारखे दूरचे वाटत होते.
डॉ. सरवत यांनी हे चित्र बदलण्याचा निश्चय केला. अर्धवट शिक्षण सोडलेल्यांना आणि वंचितांना 'नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ ओपन स्कूलिंग'च्या (NIOS) माध्यमातून पुन्हा औपचारिक शिक्षणात आणण्याच्या मुख्य उद्देशाने 'लर्निंग पॉईंट फाउंडेशन'ची सुरुवात झाली. एनआयओएस अंतर्गत १० वी आणि १२ वीच्या परीक्षेसाठी विद्यार्थ्यांना तयार करून, फाउंडेशनने अशा लोकांसाठी शिक्षणाची दारे उघडली ज्यांना आता खूप उशीर झाला आहे असे वाटत होते.
या कामाचे परिणाम अत्यंत प्रभावी आहेत. फाउंडेशनचा एनआयओएस परीक्षेचा निकाल ९० टक्क्यांहून अधिक आहे. पण या आकड्यांपेक्षाही त्यामागील माणसांच्या गोष्टी अधिक महत्त्वाच्या आहेत. लग्नाच्या १५ वर्षांनंतर तीन मुलांच्या आईने पुन्हा आपले शिक्षण सुरू केले. पैशांच्या अभावी शाळा सोडलेल्या एका तरुणाने आपली १२ वी पूर्ण केली आणि आज तो चांगल्या नोकरीवर आहे. मदरसा पार्श्वभूमी असलेल्या अनेक विद्यार्थ्यांनी यशस्वीपणे मुख्य प्रवाहातील शैक्षणिक आणि व्यावसायिक क्षेत्रात आपले स्थान निर्माण केले आहे.
"एका प्रमाणपत्राने संपूर्ण कुटुंबाची दिशा बदलू शकते," असे डॉ. सरवत सांगतात. "जेव्हा कुटुंबातील एक व्यक्ती शिकते, तेव्हा संपूर्ण घराचा विश्वासावरचा विश्वास पुन्हा जागा होतो."
पण लर्निंग पॉईंट फाउंडेशनचे काम फक्त परीक्षेच्या तयारीपुरते मर्यादित नाही. आजच्या स्पर्धेच्या युगात केवळ पुस्तकी ज्ञान पुरेसे नाही, हे डॉ. सरवत ओळखून आहेत. म्हणूनच विद्यार्थ्यांना येथे समुपदेशन, मानसिक आधार आणि व्यक्तिमत्व विकासाचे प्रशिक्षण दिले जाते. अनेक विद्यार्थी सुरुवातीला खूप भीती आणि कमी आत्मविश्वास घेऊन येतात. मार्गदर्शन आणि सरावामुळे ते संवाद कौशल्य, वेळेचे नियोजन आणि स्वयंशिस्त शिकतात. त्या सांगतात, "आम्ही त्यांना विचार करायला, बोलायला आणि आत्मविश्वासाने उभे राहायला शिकवतो. शिक्षण हे केवळ मार्कांसाठी नसून चारित्र्य घडवण्यासाठी असले पाहिजे."
व्यावसायिक प्रशिक्षण हा या फाउंडेशनच्या कामाचा आणखी एक महत्त्वाचा आधारस्तंभ आहे. डेटा एन्ट्री, कॉम्प्युटर सायन्स आणि डिजिटल साक्षरतेसारख्या कोर्सेसमुळे विद्यार्थी रोजगारासाठी सक्षम होतात. हे कोर्सेस पूर्ण केल्यावर शेकडो जणांना नोकऱ्या मिळाल्या आहेत. आर्थिक अस्थिरतेचा सामना करणाऱ्या कुटुंबांसाठी हा बदल आयुष्य बदलणारा ठरला आहे.
येथील एक माजी विद्यार्थी सांगतो, "मी अभ्यासाची आशा सोडली होती. मला वाटलं होतं की मी आयुष्यभर छोटीमोठी कामं करतच राहीन. पण लर्निंग पॉईंटमध्ये मला सन्मानाने वागवण्यात आले. मी माझी परीक्षा उत्तीर्ण झालो आणि कॉम्प्युटर स्किल्सही शिकलो. आज मी नोकरी करतोय आणि माझ्यामुळे माझी लहान भावंडं शाळेत जात आहेत."
फाउंडेशनमध्ये सुसज्ज वर्गखोल्या, विज्ञान आणि संगणक प्रयोगशाळा आणि ग्रंथालय यांसारख्या सुविधा आहेत. हुशार विद्यार्थ्यांसाठी शिष्यवृत्ती दिली जाते जेणेकरून गरिबी त्यांच्या प्रगतीच्या आड येऊ नये. तरीही ही संस्था मर्यादित बजेटवर चालते आणि देणग्या तसेच लोकसहभागावर अवलंबून आहे.
आर्थिक मर्यादा असूनही, या कार्याचा प्रभाव वाढतच आहे. सुरुवातीला हाताच्या बोटावर मोजण्याइतक्या विद्यार्थ्यांपासून सुरू झालेली ही संस्था आता वर्षाला १००० हून अधिक विद्यार्थ्यांना घडवत आहे. येणाऱ्या काळात मदरशांशी समन्वय साधून धार्मिक आणि आधुनिक शिक्षणाची सांगड घालण्याची त्यांची योजना आहे.
डॉ. सरवत यांचा असा विश्वास आहे की, खरी सक्षमता ही आपली ओळख जपूनच मिळते. त्या म्हणतात, "आम्ही कोणालाही त्यांच्या मुळांपासून वेगळे व्हायला सांगत नाही, तर आम्ही त्यांना त्यांची क्षितिजे रुंदावायला मदत करतो." त्यांच्या या कामाचा प्रभाव तिथल्या शिक्षकांवर आणि स्वयंसेवकांवरही पडला आहे. येथील वातावरण शिस्तप्रिय पण तितकेच प्रेमळ असल्याचे ते सांगतात. येथे विद्यार्थ्यांच्या भूतकाळावरून त्यांना जज केले जात नाही, तर त्यांना भविष्यातील संधींकडे नेले जाते.
डॉ. सरवत या शांत पण तितक्याच ठाम स्वभावाच्या आहेत. त्यांना प्रसिद्धीपेक्षा प्रत्यक्ष कामावर लक्ष केंद्रित करायला आवडते. त्यांच्यासाठी प्रत्येक विद्यार्थ्याचे यश हीच मोठी बातमी असते. "जेव्हा एखादा विद्यार्थी फोन करून सांगतो की 'मॅडम, मी पास झालो', तोच माझा खरा पुरस्कार असतो," असे त्या स्मितहास्य करत सांगतात.
लर्निंग पॉईंट फाउंडेशन आज केवळ एक शैक्षणिक संस्था राहिलेली नाही, तर ते 'दुसरी संधी' देणारे केंद्र बनले आहे. ही अशी जागा आहे जिथे अधुरी स्वप्ने पुन्हा पाहता येतात. योग्य आधार आणि प्रामाणिक मार्गदर्शन एखाद्या समाजाचा मार्ग कसा बदलू शकते, याचे हे उत्तम उदाहरण आहे.
ज्या समाजात शाळाबाह्य मुलांची चर्चा फक्त आकड्यांमध्ये केली जाते, तिथे डॉ. सरवत यांना प्रत्येक आकड्यामागे एक चेहरा दिसतो. त्यांना त्या मुलांमध्ये दडलेली क्षमता आणि जिद्द दिसते. भविष्याकडे पाहताना त्यांचा दृष्टिकोन स्पष्ट आहे. त्या म्हणतात, "कोणालाही असे वाटू नये की शिक्षणाची दारे त्यांच्यासाठी बंद झाली आहेत. जिथे इच्छा आहे, तिथे मार्ग हा असलाच पाहिजे." आणि बेंगळुरूच्या एका साध्या इमारतीत, जिद्दी विद्यार्थ्यांच्या सोबतीने हा मार्ग आजही दररोज तयार होत आहे.
'आवाज मराठी'वर प्रसिद्ध होणारे लेखन, व्हिडिओज आणि उपक्रम यांविषयीचे अपडेट्स मिळवण्यासाठी या लिंक्सवर क्लिक करा -
_(1).jpg "डॉ. फरीदा रहमतुल्ला")
_(1).jpg "डॉ. आसिमा बानू")