मलिक असगर हाशमी

आपल्या देशातल्या लाखो गरीब आणि मध्यमवर्गीय कुटुंबांच्या मनात नेहमीच एक धाकधूक असते. पोरीला खूप शिकायचं असतं, पण घरची पैशांची चणचण तिच्या स्वप्नांच्या आड येते. शाळेची फी, वह्या-पुस्तकं, युनिफॉर्म आणि इतर शैक्षणिक खर्चाचा डोंगर बघून अनेकदा शिक्षणाचा रस्ताच बंद होतो. खास करून अल्पसंख्याक समाजातल्या गरिबीशी झुंजणाऱ्या कुटुंबांमध्ये ही अडचण प्रकर्षाने जाणवते. नेमक्या अशाच कुटुंबातल्या लेकींसाठी केंद्र सरकारची 'बेगम हजरत महल नॅशनल स्कॉलरशिप' योजना म्हणजे एक भक्कम आधारवड ठरली आहे.

अभ्यासात चुणचुणीत असलेल्या विद्यार्थिनींना डोळ्यांसमोर ठेवूनच ही शिष्यवृत्ती योजना आखण्यात आली आहे. या मुली अभ्यासात तर हुशार आहेत, पण केवळ पैशांअभावी त्यांची प्रगती थांबतेय. पैशांची मदत करण्यासोबतच शिक्षणाच्या बळावर स्वतःचं नशीब घडवू पाहणाऱ्या मुलींना खंबीरपणे पुढे नेणं, हेही यामागचं एक मुख्य कारण आहे.

आणखी एक खास गोष्ट म्हणजे पूर्वी या योजनेला 'मौलाना आझाद नॅशनल स्कॉलरशिप फॉर मेरिटोरियस गर्ल्स' असं म्हटलं जायचं. तत्कालीन पंतप्रधान अटल बिहारी वाजपेयी यांच्याच पुढाकाराने २००३ साली या योजनेचा श्रीगणेशा झाला होता. पुढे जाऊन याच योजनेचं नाव 'बेगम हजरत महल नॅशनल स्कॉलरशिप' असं बदलण्यात आलं. आजच्या घडीला देशभरातल्या हजारो मुलींचं शिक्षण विनाअडथळा सुरू राहण्यासाठी ही योजना मोलाची साथ देत आहे.

ही स्कॉलरशिप खास करून अधिसूचित केलेल्या सहा अल्पसंख्याक समाजातील मुलींसाठीच राखीव आहे. या सहा समाजांमध्ये मुस्लिम, ख्रिश्चन, शीख, बौद्ध, जैन आणि पारशी समुदायांचा समावेश होतो. लक्षात घेण्यासारखी बाब म्हणजे, या योजनेचा फायदा केवळ आणि केवळ मुलींनाच मिळतो. महिलांच्या शिक्षणाला पाठबळ देणं आणि मध्येच शाळा सोडण्याचं (ड्रॉपआउट) वाढतं प्रमाण रोखणं, हा यामागचा मूळ उद्देश आहे.

या योजनेतून ९ वी आणि १० वी च्या वर्गात असणाऱ्या मुलींना ५००० रुपयांची स्कॉलरशिप मिळते. तर ११ वी आणि १२ वीत शिकणाऱ्या विद्यार्थिनींच्या पदरात ६००० रुपयांची आर्थिक मदत पडते. सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे, ही पैशांची रक्कम थेट विद्यार्थिनीच्या बँक खात्यातच जमा केली जाते. या मिळणाऱ्या पैशांचा उपयोग शाळा-कॉलेजची फी भरायला, अभ्यासाची पुस्तकं आणि स्टेशनरी घ्यायला, किंवा अगदी हॉस्टेलच्या खर्चासाठीही करता येतो.

पण हो, या योजनेचा लाभ पदरात पाडून घेण्यासाठी काही ठराविक अटी पूर्ण कराव्या लागतात. पहिली अट म्हणजे, विद्यार्थिनीला मागच्या वर्षाच्या परीक्षेत कमीत कमी ५० टक्के गुण मिळायलाच हवेत. या व्यतिरिक्त, आई-वडील किंवा पालकांचं वर्षाचं उत्पन्न दोन लाख रुपयांच्या वर नसावं. आणि हो, हा उत्पन्नाचा दाखला संबंधित अधिकार असलेल्या सरकारी अधिकाऱ्याकडूनच काढलेला असावा.

या योजनेचं सर्वात मोठं वैशिष्ट्य म्हणजे याची एकदम पारदर्शक असलेली ऑनलाइन पद्धत. यासाठीचे अर्ज फक्त आणि फक्त 'नॅशनल स्कॉलरशिप पोर्टल'च्या (NSP) माध्यमातूनच स्वीकारले जातात. विद्यार्थिनींना स्वतः ऑनलाइन जाऊन हा फॉर्म भरायचा असतो. अर्ज करण्याची ही सगळी प्रक्रिया १०० टक्के डिजिटल आहे. याच सुविधेमुळे देशाच्या कानाकोपऱ्यातून कोणतीही मुलगी सहजरीत्या आपला अर्ज दाखल करू शकते.

हा अर्ज भरण्यासाठी एक रुपयाचीही फी घेतली जात नाही, हे सरकारने अगदी स्पष्ट केलंय. ऑनलाइन फॉर्म भरणं असू दे किंवा दुसरी कोणतीही सेवा, त्यासाठी कसलेही पैसे आकारले जात नाहीत. असं सगळं असतानाही, अनेकदा भामटे एजंट विद्यार्थिनी आणि त्यांच्या पालकांना फसवतात. अशा लुबाडणुकीपासून वाचण्यासाठी सरकारने फक्त अधिकृत पोर्टलवरूनच अर्ज करण्याचा मोलाचा सल्ला दिला आहे.

या प्रक्रियेत बँक खात्याची माहिती अत्यंत कळीची ठरते. त्यामुळे फॉर्म भरताना स्वतःचा बँक अकाऊंट नंबर, आयएफएससी (IFSC) कोड आणि बँकेच्या शाखेचा तपशील अतिशय लक्षपूर्वक भरावा लागतो. बँकेची माहिती जरा जरी चुकली, तर हक्काची स्कॉलरशिप अडकू शकते. त्यासोबतच, तुमच्या बँक खात्याचं 'केवायसी' (KYC) पूर्ण झालेलं असणंही तितकंच गरजेचं आहे.

या योजनेचा आणखी एक कडक नियम आहे. जर एखादी मुलगी आधीच केंद्र किंवा राज्य सरकारच्या दुसऱ्या एखाद्या स्कॉलरशिपचा लाभ घेत असेल, तर ती या योजनेसाठी अपात्र ठरते. जास्तीत जास्त गरजू मुलींपर्यंत ही मदत पोहोचली पाहिजे, हा यामागे सरकारचा शुद्ध हेतू आहे. नेमक्या याच कारणामुळे, एक विद्यार्थिनी एका वेळी केवळ एकाच केंद्रीय शिष्यवृत्तीचा फायदा घेऊ शकते.

या स्कॉलरशिपसाठीची निवड पूर्णपणे तुमचे गुण (Merit) आणि तुमचं उत्पन्न या दोनच गोष्टींवर अवलंबून असते. यासाठी राज्यांनुसार आणि समाजानुसार एक विशिष्ट कोटाही ठरवून दिलेला आहे. २०११ सालच्या जनगणनेनुसार जी अल्पसंख्याक लोकसंख्या नोंदवली गेली आहे, त्याच्याच आधारावर ही सगळी गणितं ठरतात. समजा एखाद्या राज्याकडून किंवा समाजाकडून पुरेसे अर्ज आलेच नाहीत, तर ती उरलेली स्कॉलरशिप इतर राज्यातल्या पात्र मुलींना वळती केली जाते.

यावर शिक्षण क्षेत्रातील तज्ज्ञांचं एक अतिशय मार्मिक मत आहे. अशा योजना केवळ पैशांची मदत करण्यापुरत्याच मर्यादित नसतात. त्यांचा संपूर्ण समाजावर पडणारा प्रभाव (Social Impact) खूप मोठा असतो. जेव्हा घरातली एखादी मुलगी अशी स्कॉलरशिप मिळवून दोन पावलं पुढे जाते, तेव्हा तिचा संपूर्ण कुटुंबावर आणि पर्यायाने समाजावर अतिशय सकारात्मक परिणाम होतो. यातूनच मुलींच्या शिक्षणाला एक वेगळीच गती मिळते आणि पैशांसाठी शाळा सोडावी लागण्याची नामुष्की टळते.

गेल्या काही वर्षांचा आलेख बघितला, तर अल्पसंख्याक समाजातल्या मुलींमध्ये उच्च शिक्षणाची गोडी लक्षणीयरीत्या वाढली आहे. आणि या बदलामध्ये अशा स्कॉलरशिप योजनांचा वाटा सिंहाचा आहे. आजूबाजूला अशा अनेक विद्यार्थिनींची उदाहरणे आहेत. ज्यांनी याच मदतीच्या बळावर आपलं शिक्षण जिद्दीने पूर्ण केलं आणि आज त्या शिक्षिका, डॉक्टर, इंजिनिअर आणि मोठ्या प्रशासकीय अधिकारी म्हणून रुजू आहेत.

खिशात पैसे नसले तरी आपल्या पोरीला शिकवण्याची जिद्द बाळगणाऱ्या कुटुंबांसाठी 'बेगम हजरत महल नॅशनल स्कॉलरशिप' म्हणजे आशेचा एक मोठा किरण आहे. मुळात शिक्षण हीच कोणत्याही समाजाची खरी आणि सर्वात मोठी ताकद असते. जेव्हा मुली शिकतात, तेव्हा नुसतं त्यांचं स्वतःचंच भविष्य बदलत नाही, तर त्यासोबत संपूर्ण समाजाचाच विकास होतो.

आज आपला देश महिला सक्षमीकरण आणि त्यांच्या शिक्षणाच्या बाबतीत रोज नवनवीन ध्येयं गाठू पाहतोय. अशा महत्त्वाच्या वळणावर, यांसारख्या योजनांचं महत्त्व आणखीनच अधोरेखित होतं. म्हणूनच, या योजनेची इत्थंभूत माहिती पात्र आणि गरजू विद्यार्थिनींपर्यंत पोहोचणं अत्यंत गरजेचं आहे. कोणत्याही हुशार मुलीवर केवळ खिशात पैसे नाहीत म्हणून शिक्षण अर्धवट सोडण्याची वेळ येऊ नये, यासाठी आपण सर्वांनीच हा प्रयत्न करायला हवा.

'बेगम हजरत महल स्कॉलरशिप' नेमक्या याच विचाराला बळ देते. ही योजना सर्व मुलींना एक अतिशय स्पष्ट आणि मोठा संदेश देते: मोठी स्वप्नं पाहा, अफाट मेहनत करा आणि खंबीरपणे पुढे जा. पैशांची चणचण आता तुमच्या शिक्षणाच्या आणि यशाच्या मार्गात कधीच भिंत बनून उभी राहणार नाही!

अधिक माहितीसाठी भारत सरकारच्या अधिकृत NSP (National Scholarship Portal) वेबसाईटला नियमित भेट द्या 

'आवाज मराठी'वर प्रसिद्ध होणारे लेखन, व्हिडिओज आणि उपक्रम यांविषयीचे अपडेट्स मिळवण्यासाठी या लिंक्सवर क्लिक करा  -

Awaz Marathi WhatsApp Group 
Awaz Marathi Facebook Page

Awaz Marathi Twitter