नावामागे कोणतीही पदवी किंवा मोठे पद लागण्यापूर्वी ती फक्त आब्रू होती. एका अशा घरात तिचे संगोपन झाले, जिथे यश मिळवणे ही अपवादात्मक गोष्ट नव्हती, तर एक साहजिक अपेक्षा होती. त्या घरात श्रद्धा आणि शिस्तीचा सुवर्णमध्य साधला गेला होता. सोबतच तिथे हास्य आणि प्रेमाची अखंड कारंजी फुलत होती.
"मुलाच्या संगोपनात संपूर्ण गावाचा वाटा असतो, असे म्हटले जाते. माझ्या बाबतीत हे तंतोतंत खरे ठरले. मला तर असे वाटते की, मी फक्त गाडीचे स्टिअरिंग व्हील पकडले होते, बाकी सर्व गोष्टी आधीपासूनच योग्य जागेवर व्यवस्थित जुळून आल्या होत्या," आब्रू जुन्या आठवणींना उजाळा देत सांगतात.
आब्रू यांचे शालेय शिक्षण केंद्रीय विद्यालयात झाले. बंगळुरूमध्ये स्थायिक असलेल्या दोन अत्यंत पुरोगामी कुटुंबांमध्ये त्या लहानाच्या मोठ्या झाल्या. त्यांचे आजोबा पशुवैद्यकीय डॉक्टर होते, तर आजोळचे आजी-आजोबा लष्करात कार्यरत होते. समाजात मुला-मुलींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर भेदभाव होत असलेल्या त्या काळात, आब्रू यांच्या घरात मात्र अशा भेदभावाचा लवलेशही नव्हता.
त्या काळात महिलांच्या शिक्षणाची दुरवस्था होती. अशा काळातही आब्रू यांच्या आत्या आणि मावश्यांनी पदव्युत्तर पदवीपर्यंत शिक्षण घेतले होते. त्यांच्या घरात यश मिळवणे ही एक सामान्य गोष्ट होती आणि शिक्षण अत्यंत पवित्र मानले जात होते.
धर्म हा त्यांच्या संगोपनाचा एक मुख्य भाग होता. तो एक सक्तीची आज्ञा म्हणून नाही, तर जीवन जगण्याचे तत्त्वज्ञान म्हणून स्वीकारला गेला होता. पहाटेच्या फज्रच्या प्रार्थनेनंतर सकाळी ७ वाजेपर्यंत पुस्तके हीच त्यांची एकमेव सोबती असत. त्यानंतर एक तास अरबी भाषेचे धडे गिरवावे लागत आणि मगच शाळा सुरू व्हायची. घरात शिस्त अगदी अंगवळणी पडली होती, त्यासाठी कोणालाही कठोर व्हावे लागले नाही. ती त्यांच्या घरची संस्कृतीच बनली होती.
रोज दुपारी ४ वाजता नानीने (आजीने) बनवलेल्या फराळाचा खमंग सुवास सुटायचा. तो सुवास नाकात रेंगाळताच सर्व मुले धावत सुटायची आणि नानीच्या दिवाणखान्यातील बैठकीवर गोळा व्हायची. फराळासोबतच तिथे गोष्टींची मैफल जमायची. नानी प्रेषितांच्या, सद्गुणांच्या आणि मानवी परीक्षांच्या गोष्टी सांगायची. एकही गोष्ट बोधाशिवाय संपत नसे. प्रेषित युसूफ यांच्या गोष्टीवरून आब्रू यांनी 'नफ्स' म्हणजेच मानवी इच्छा आणि वासना या शब्दाचा सखोल अर्थ वयाच्या खूप आधीच समजून घेतला होता.
नानी नेहमी सांगायची, "काही देवदूत चोवीस तास फक्त प्रार्थनाच करत असतात. पण मानवाचा कस लागतो तो संसारात राहून, व्यावहारिक गोष्टी सांभाळत प्रार्थना करण्यात. जर तुम्ही या जगात काही मिळवू शकला नाही, तर मरणोत्तर जगात सर्वोत्तम कसे ठरणार?" तिथे धार्मिक श्रद्धेला कधीही संसारातील कर्तव्यांपासून वेगळे मानले गेले नाही.
आब्रू यांचे वडील पोस्टमास्तर होते आणि आई शाळेत शिक्षिका होती. त्यांच्यामध्ये इतका कमालीचा ताळमेळ होता की, आठवड्याचा मेनू सुद्धा दोघे मिळून अगदी आनंदाने ठरवायचे.
रविवारी वडील अगदी प्रेमाने आईला म्हणायचे, "सहा दिवस तू संपूर्ण कुटुंबासाठी स्वयंपाक केलास. आता सातव्या दिवशी..."
आणि त्या सातव्या दिवशी ते प्रेमळ पती स्वतः स्वयंपाकघरात उभे राहायचे. त्या काळात पुरुष स्वयंपाकघरात जाणे फारसे भूषणावह मानले जात नव्हते, पण त्यांच्या घरात ही अगदी सहज घडणारी गोष्ट होती. आब्रू यांना अजूनही आठवते की, वडील स्वयंपाकात थोडे जास्त मसाले आणि एक जादा चमचा तूप टाकायचे. त्यामुळे तो साधा जेवणाचा बेत एखाद्या सणासारखा वाटायचा. जणू काही त्यांनी त्या जेवणात प्रेमाचाच तडका दिला असायचा.
ते मुलांना आंघोळ घालायचे आणि घरातील इतर कामेही करायचे. ते त्यांचा पूर्ण पगार दर महिन्याला आईच्या हातात सुपूर्द करायचे. त्या पगारातून १० रुपये जरी कमी असले, तरी आई अगदी हक्काने विचारायची. हा प्रश्न संशयातून नसायचा, तर त्यामागे एक पारदर्शकता असायची. घरात प्रत्येक विषयावर चर्चा व्हायची. एकमेकांशी संवाद साधणे अतिशय सोपे असल्यामुळे मनात कधीही कटुता निर्माण झाली नाही.
एकता आणि कौटुंबिक जिव्हाळा या गोष्टी शिकवाव्या लागल्या नाहीत, तर त्या प्रत्यक्ष जगण्यातून समोर आल्या. त्यांच्यातील सहजीवन इतके घट्ट होते की, वडिलांच्या निधनानंतर आईचे जगण्यातील लक्षच उडून गेले. अवघ्या एक वर्षाच्या आत आईनेही या जगाचा निरोप घेतला.
आपल्याला लाभलेल्या या भक्कम पायाबद्दल आब्रू आजही आपल्या पालकांचे आणि ईश्वराचे मनापासून आभार मानतात.
त्यांच्या घरात रविवारचा दिवस कुटुंबासाठी राखीव असायचा. वडिलांसाठी इंग्रजी चित्रपट, आईसाठी हिंदी चित्रपट, नाटके आणि हॉटेलमधील जेवण असा बेत ठरलेला असायचा. असे एक सुंदर, संतुलित आणि अगदी सामान्य कुटुंब त्यांना लाभले. आब्रू आज ज्या काही बनल्या, त्यामागे या कौटुंबिक वातावरणाचाच मोठा वाटा आहे.
लग्नाआधीच त्यांनी कर्नाटक लोकसेवा आयोगाच्या (केपीएससी) परीक्षेसाठी अर्ज केला होता. पण लग्न ठरल्यामुळे त्यांनी ती परीक्षा न देण्याचा निर्णय घेतला.
त्यावेळी त्यांच्या वडिलांचे शब्द आजही त्यांच्या कानात गुंजत आहेत, "आयुष्याबाबत अशी बेजबाबदार वृत्ती ठेवू नये. या सेवांमध्ये जाण्याची तुझी इच्छा होती, तर तू आम्हाला आधी सांगायला हवे होते." आब्रू यांनी वडिलांना वचन दिले की, त्या पुन्हा एकदा हा प्रयत्न नक्की करतील.
ती संधी लगेच पुढच्या वर्षी किंवा लवकर आली नाही, तर तब्बल १० वर्षांनंतर आली.
तोपर्यंत त्यांचे लग्न झाले होते, त्या तुमकूरमध्ये स्थायिक झाल्या होत्या आणि तीन मुलींच्या आई बनल्या होत्या.
एका शेजाऱ्याने त्यांना सहज केपीएससी परीक्षेचा अर्ज भरण्याचा सल्ला दिला. हातात लेखणी धरून एक दशक उलटून गेले होते. त्या पूर्णपणे संसारात रमल्या होत्या. निबंध लेखन आता खूप दूरची गोष्ट वाटत होती. लहान मुलांचे संगोपन आणि घरकामाच्या गडबडीत त्यांचा आत्मविश्वास कुठेतरी हरवला होता.
तरीही त्यांनी हे आव्हान स्वीकारण्याचे ठरवले.
१९९६ मध्ये जेव्हा मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीची वेळ आली, तेव्हा त्यांची लहान मुलगी अवघ्या एक महिन्याची होती. त्यांनी ती परीक्षा दिली आणि थेट पूर्ण राज्यात तिसरा रँक मिळवला.
त्यानंतर त्यांनी कधीही मागे वळून पाहिले नाही.
त्या नेहमी सांगतात की त्यांच्यासमोर दोन पर्याय होते. एकतर ऐषारामाचे, सोपे आयुष्य जगणे किंवा समाजसेवेचा मार्ग निवडणे. त्यांनी सेवेचा मार्ग निवडला.
१९९७ मध्ये त्या 'केएएस' अधिकारी म्हणून सेवेत रुजू झाल्या. कोलार येथे त्यांनी साहाय्यक आयुक्त म्हणून आपल्या कामाला सुरुवात केली.
२००८ मध्ये त्यांना पदोन्नती मिळाली आणि भारतीय प्रशासकीय सेवेत (आयएएस) त्यांचे स्थान निश्चित झाले.
२००८ ते २०२० मधील त्यांच्या निवृत्तीपर्यंतचा काळ, नागथ तबस्सुम आब्रू यांच्या प्रशासकीय सुधारणांचा सुवर्णकाळ ठरला.
त्यांच्याच शब्दांत सांगायचे तर, "प्रशासकीय सेवा ही सशुल्क समाजसेवा आहे."
२००१ मध्ये कर्नाटक राज्य महिला आयोगाच्या प्रमुख असताना त्यांनी अनेक महत्त्वपूर्ण धोरणात्मक सुधारणा केल्या. महिला हक्कांवर समाजात मोठ्या प्रमाणावर चर्चा सुरू होण्याच्या खूप आधी त्यांनी हे पाऊल उचलले होते.
त्यानंतर, त्यांच्या संचालकपदाच्या काळात 'संपूर्ण स्वच्छता मोहिमे' अंतर्गत कर्नाटकला पहिल्यांदाच ४२६ निर्मल ग्राम पंचायत पुरस्कार मिळाले. हा त्यांच्या व्यावसायिक आयुष्यातील अत्यंत अभिमानाचा क्षण होता. सातत्यपूर्ण लोकसेवेतून काय साध्य होऊ शकते, याचे हे उत्तम उदाहरण होते.
'केस्वान' (KSWAN), ई-प्रोक्युर्मेंट प्लॅटफॉर्म आणि 'बेंगळुरू वन' यांसारख्या प्रमुख माहिती तंत्रज्ञान उपक्रमांमध्ये त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. आज राज्य सरकार याच यंत्रणेवर अवलंबून आहे. राज्यातील सर्व आर्थिक व्यवहार एकाच व्यासपीठावर आणण्याची कल्पना त्यांनीच मांडली होती, ज्यातून पुढे 'खजाने २' या ई-गव्हर्नन्स प्रकल्पाचा जन्म झाला.
कोरोना महामारीच्या काळात 'सुवर्ण आरोग्य सुरक्षा ट्रस्ट'च्या प्रमुख म्हणून त्यांनी अहोरात्र काम केले. 'आयुष्मान भारत आरोग्य कर्नाटक' योजनेअंतर्गत गरिबांना मोफत उपचार मिळवून देण्यासाठी त्यांनी मोठी मेहनत घेतली. त्यांच्या या उल्लेखनीय सेवेची दखल घेऊन सरकारने त्यांना निवृत्तीनंतरही सेवेची मुदतवाढ दिली होती.
त्यांच्या तरुणपणात महिलांसाठी डॉक्टर किंवा शिक्षिका अशा मोजक्याच सन्मानजनक नोकऱ्या मानल्या जात असत. कार्यालयात जाणाऱ्या महिलांकडे लोक संशयाने पाहायचे. त्या काळात त्या दुचाकी चालवायच्या, जी एक दुर्मिळ गोष्ट होती. लोक पाठीमागे उखाळ्यापाखाळ्या करायचे. एकदा तर कोणा एकाने त्यांच्या जीवनशैलीबद्दल त्यांच्या घरातील मोठ्या माणसांकडे तक्रार केली.
त्यावर त्यांच्या आजीने अत्यंत ठामपणे उत्तर दिले, "त्यांना पारखण्याचे आमचे निकष वेगळे आहेत." आणि खरोखरच ते वेगळे होते.
केरळमधील पहिल्या मुस्लिम महिला आयएएस अधिकारी म्हणून त्या नेहमी शमीम बानू यांचे नाव अभिमानाने घेतात. कर्नाटकच्या प्रशासकीय सेवेत आब्रू यांनीही स्वतःचे वेगळे स्थान निर्माण केले आणि इतर महिलांसाठी यशाचे दरवाजे उघडून दिले.
"महिला स्वतःच स्वतःच्या मार्गात अडथळे निर्माण करतात," असे त्या म्हणतात.
त्या पुढे सांगतात, "लोकांच्या बोलण्याकडे कधीही लक्ष देऊ नका. समाज सुरुवातीला तुम्हाला मागे खेचण्याचा प्रयत्न करेल, पण शेवटी तो नेहमी विजेत्यांच्या बाजूनेच उभा राहतो."
यश जेव्हा स्वतः बोलते, तेव्हा कुटुंबाचा विरोधही आपोआप पाठिंब्यात बदलतो, असा त्यांचा विश्वास आहे.
"झाडांचा विचार करताना आपण संपूर्ण जंगल विसरून जातो." आपण व्यक्तींचे कौतुक करतो, पण त्यांच्या पाठीशी उभे राहिलेले कुटुंब विसरतो.
आब्रू यांच्या बालपणातील प्रत्येक टप्पा, मग तो दहावीचा निकाल असो, बारावी असो, पदवी असो की पदव्युत्तर शिक्षण असो, संपूर्ण विस्तारित कुटुंबात मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जायचा. काका-काकू, मामा-मामी यांच्याकडून कौतुकाचा आणि भेटवस्तूंचा वर्षाव व्हायचा. सर्वांकडून मिळणारे प्रोत्साहन सामूहिक असायचे. प्रत्येक कौतुक सोहळा त्यांना पुढचे पाऊल टाकण्यासाठी नवी ऊर्जा द्यायचा. त्यांच्या घरात यश ही अंतिम मर्यादा मानली गेली नाही, तर ती एका मोठ्या जबाबदारीची सुरुवात मानली गेली.
आजकाल वाढणाऱ्या विभक्त कुटुंब पद्धतीबद्दल त्या चिंता व्यक्त करतात. संयुक्त कुटुंबे मुलांचे व्यक्तिमत्त्व घडवतात, असा त्यांचा ठाम विश्वास आहे. अशी कुटुंबे आपल्याला संकटांशी लढण्याची ताकद, जबाबदारीची जाणीव आणि सहानुभूती शिकवतात.
"आपण मुलांना धर्माचे पालन करायला सांगतो, पण त्याचा खरा अर्थ समजावून सांगत नाही. आपण कुठेतरी काहीतरी महत्त्वाचे गमावत आहोत," अशी खंत त्या व्यक्त करतात.
त्यांच्या तीन मुली आज त्यांच्या संस्कारांची जिवंत साक्ष आहेत. त्यांची एक मुलगी हृदयरोगतज्ज्ञ (कार्डिओलॉजिस्ट) आहे, दुसरी शास्त्रज्ञ आहे, तर तिसरीने एमबीए पूर्ण केले आहे.
एमईएस कॉलेजमधून शिक्षण घेतलेल्या आब्रू यांनी १९८६ मध्ये युजीसी फेलोशिप मिळवली, लग्न केले, तीन मुलींचा सांभाळ केला आणि या सर्व जबाबदाऱ्या सांभाळत यशाचे शिखर गाठले.
जात किंवा धर्म कधीही कर्तृत्वाला मर्यादा घालू शकत नाही, असे त्या मानतात.
त्यांचा संदेश अत्यंत स्पष्ट आहे, "महिलांनी स्वतःला एक आदर्श म्हणून प्रस्थापित केले पाहिजे. जर आपण आज पुढे आलो नाही, तर आपल्यानंतर येणाऱ्या अनेक महिलांना त्याचा त्रास सहन करावा लागेल. जेव्हा महिला यशस्वी होतात, तेव्हा समाजातील जुनाट समजूतदारपणा आणि अंधश्रद्धा आपोआप नष्ट होतात."
शिक्षणाचा वारसा लाभलेल्या चौथ्या पिढीतील कौटुंबिक पार्श्वभूमीमुळे, लग्न हे त्यांच्या आयुष्याचे अंतिम ध्येय कधीच नव्हते. समाजाला काहीतरी परत देणे हेच त्यांचे उद्दिष्ट होते.
आज त्या प्रशासकीय सेवेत येऊ इच्छिणाऱ्या तरुण विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करत आहेत.
त्या एका गोष्टीचा वारंवार पुनरुच्चार करतात, "कुटुंबाचा पाठिंबा हाच यशाचा केंद्रबिंदू असतो."
त्या प्रत्येक कुटुंबाला आवाहन करतात की, त्यांनी आपल्या घरात असे पोषक वातावरण तयार करावे. जिथे पती-पत्नीने एकत्र राहून घराची प्रगती करावी, जिथे हुकूमशाहीऐवजी संवादाला महत्त्व दिले जाईल, जिथे मुलांच्या यशाचे कौतुक होईल, जिथे धर्माचा खरा अर्थ समजावून सांगितला जाईल आणि जिथे मुलगा-मुलगी दोघांनाही समान मानले जाईल.
हे केवळ यशस्वी मुले घडवण्यासाठी नाही, तर या समाजाला एक उत्तम माणूस देण्यासाठी आवश्यक आहे.
जेव्हा लोक त्यांच्या या प्रवासाला 'असाधारण' म्हणतात, तेव्हा त्या गालातल्या गालात हसतात आणि म्हणतात, "हा तर एका अत्यंत संतुलित कुटुंबाचा परिपाक आहे." आणि कदाचित हीच या संपूर्ण प्रवासातील सर्वात असाधारण गोष्ट आहे.
.jpg "नागथ तबस्सुम आब्रू")
.jpeg)
.webp "डॉ. चबिना हसन")
