डॉ. फिरदौस खान

हैदराबादच्या साजिदा खान या देशाच्या पहिल्या महिला ऑडिओ इंजिनिअर आहेत. त्यांचे नाव भारतातील पहिल्या ऐतिहासिक महिला या श्रेणीमध्ये भारतातील टॉप २०० प्रसिद्ध महिला व्यक्तिमत्त्वे या यादीत समाविष्ट आहे. सिनेमा आणि संगीत क्षेत्रातील टॉप १४ भारतीय महिलांमध्येही त्यांची गणना केली जाते. याशिवाय त्यांच्या नावाची नोंद इंडियन विमेन्स हिस्ट्री म्युझियममध्येही करण्यात आली आहे. आपल्या उत्कृष्ट कामगिरीच्या जोरावर त्यांनी केवळ राष्ट्रीयच नव्हे, तर आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही स्वतःची एक वेगळी ओळख निर्माण केली आहे.

त्या एका सुशिक्षित कुटुंबातील आहेत. साजिदा खान सांगतात, "माझे वडील सलीम अहमद खान हे आरपीएफमधून इन्स्पेक्टर पदावरून निवृत्त झाले आहेत. माझी आई झैनब ही गृहिणी आहे. माझा भाऊ साजिद आयटी क्षेत्रात कार्यरत आहे आणि माझ्या बहिणीने शेहनाजने तिचे एमबीए पूर्ण केले आहे. मी डॉ. बी. आर. आंबेडकर मुक्त विद्यापीठातून इंग्रजी साहित्यात एमए पूर्ण केले आहे. त्याशिवाय मी तीन पदव्युत्तर डिप्लोमा देखील पूर्ण केले आहेत. मी डॉ. बी. आर. आंबेडकर मुक्त विद्यापीठाच्या माजी विद्यार्थी संघटनेची उपाध्यक्ष आहे."

ऑडिओ इंजिनिअरच्या कामाबद्दल माहिती देताना साजिदा खान म्हणतात, "ऑडिओ इंजिनिअरला साऊंड इंजिनिअर किंवा रेकॉर्डिंग इंजिनिअर असेही म्हटले जाते. ऑडिओ इंजिनिअर हा विविध रेकॉर्डिंग्ज किंवा लाईव्ह परफॉर्मन्सच्या निर्मितीमध्ये मदत करतो. ते इक्वलायझेशन, डायनॅमिक्स प्रोसेसिंग आणि ऑडिओ इफेक्ट्सचा वापर करून आवाजाचे स्रोत संतुलित व सुसंगत करतात. ते साऊंडचे मिक्सिंग, रिप्रोडक्शन आणि इनहान्समेंट म्हणजेच आवाजाचा दर्जा सुधारण्याचे कामही पाहतात. साऊंड आणि संगीत क्षेत्रात त्यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते."

चित्रपटसृष्टीत साजिदा खान हे एक अत्यंत परिचित नाव आहे. ज्या वयात अनेक तरुण मित्रांसोबत वेळ घालवणे पसंत करतात, त्या वयात त्यांनी स्वतःला शिक्षण, करिअर आणि समाजसेवेसाठी समर्पित केले. त्या म्हणतात, "एकदा मी एका स्टुडिओला भेट दिली होती. तिथे मला खूप प्रेरणा मिळाली आणि मी याच क्षेत्रात काम करण्याचा निर्णय घेतला. मी दिवस-रात्र मेहनत केली. परिणामी माझ्या फिल्मी करिअरची घोडदौड वेगाने सुरू झाली."

त्या पुढे म्हणतात की, "मी हिंदी, तेलगू, तमिळ, मल्याळम आणि भोजपुरी अशा विविध भाषांमधील ६० हून अधिक चित्रपटांमध्ये काम केले आहे. डबिंग आणि साऊंड इफेक्ट्सपासून ते अत्यंत गुंतागुंतीच्या अंतिम साऊंड मिक्सिंगपर्यंत मी आवाजाची प्रत्येक बाजू स्वतः सांभाळली आहे. मी नेहमी माझे सर्वोत्तम देण्याचा प्रयत्न केला. याच समर्पणाने मला यश मिळवून दिले. मी गेल्या जवळपास १८ वर्षांपासून तेलगू चित्रपटसृष्टीत काम करत आहे."

त्यांच्या करिअरमधील सर्वात उल्लेखनीय कामगिरी म्हणजे राष्ट्रीय पुरस्कार विजेत्या 'अडवी ना थल्ली रा' या चित्रपटातील त्यांचे काम होय. हा चित्रपट त्यांची तांत्रिक उत्कृष्टतेची आणि दर्जेदार सिनेमातील त्यांच्या योगदानाची साक्ष देतो.

स्टुडिओमधील त्यांची उपस्थिती हा बदलत्या काळाचा आरसा आहे. त्या म्हणतात, "प्रत्येक कामात आव्हाने असतातच. कोणतीही गोष्ट दिसते तितकी सोपी नसते. सुरुवातीच्या काळात काही लोकांनी माझ्या क्षमतेवर शंका घेतली होती. हा केवळ पुरुषांचाच व्यवसाय आहे असे त्यांना वाटत होते. पण माझी प्रामाणिकपणा, कठोर परिश्रम आणि समर्पणामुळे मला या क्षेत्रात आदर मिळाला. जे कधीकाळी माझ्यावर टीका करायचे, तेच आज माझ्या कार्यशैलीचे आणि कौशल्याचे सर्वात मोठे पाठीराखे आहेत. हाच माझा सर्वात मोठा विजय आहे."

सन्मान आणि पुरस्कार

साजिदा खान यांना देशातील विविध राज्यांतून राष्ट्रीय पुरस्कारांसह ४५० हून अधिक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे. यामध्ये १५० पेक्षा जास्त प्रशंसापत्रे आणि गौरवपत्रांचा समावेश आहे. त्या म्हणतात, "माझ्या कामाला खऱ्या अर्थाने राष्ट्रीय ओळख तेव्हा मिळाली, जेव्हा भारताचे तत्कालीन राष्ट्रपती रामनाथ कोविंद यांनी २० जानेवारी २०१८ रोजी मला प्रतिष्ठित 'फर्स्ट लेडीज अवॉर्ड'ने सन्मानित केले."

या पुरस्काराच्या माध्यमातून साजिदा खान यांना आपापल्या क्षेत्रात अग्रगण्य कामगिरी करणाऱ्या देशभरातील ११२ महिलांमध्ये स्थान मिळाले. ऑडिओ इंजिनिअरिंगमधील स्त्री-पुरुष भेदभावाच्या भिंती तोडण्यातील त्यांच्या महत्त्वपूर्ण योगदानाचा हा गौरव होता.

महिला दिनाचे औचित्य साधून तेलंगणा सरकारने ८ मार्च २०१९ रोजी त्यांना 'तेलंगणा डिस्टिंग्विश्ड वुमन अवॉर्ड' देऊन गौरवले.

त्यांना आतापर्यंत तब्बल ६ मानद डॉक्टरेट पदव्या प्रदान करण्यात आल्या आहेत, जी एक अत्यंत कौतुकास्पद आणि दुर्मिळ कामगिरी आहे. त्या सांगतात, "मला ३० मार्च २०१९ रोजी हैदराबाद येथे युनायटेड थिओलॉजिकल रिसर्च युनिव्हर्सिटी (यूएसए) कडून मानद डॉक्टरेट बहाल करण्यात आली. त्याच दिवशी मला याच विद्यापीठाच्या बाह्य अभ्यास आणि संशोधन विभागाकडून समाजसेवेतील मानद डॉक्टरेट देखील मिळाली.

ग्लोबल ह्युमन पीस युनिव्हर्सिटीने चित्रपट आणि मनोरंजन क्षेत्रातील उत्कृष्ट कामगिरीबद्दल २७ मे २०२३ रोजी नवी दिल्ली येथे मला मानद 'डॉक्टर ऑफ आर्ट्स' पदवी दिली."

या पुढे म्हणतात, "रिसर्च युनिव्हर्सिटी यूएसएने ३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी चेन्नई येथे मला साऊंड इंजिनिअरिंगमधील मानद डॉक्टरेट प्रदान केली. यूएसए थिओलॉजिकल युनिव्हर्सिटी टेक्ससने ४ एप्रिल २०२४ रोजी हैदराबाद येथे मला समाजसेवेतील मानद डॉक्टरेट देऊन गौरवले. ग्लोबल ह्युमन पीस युनिव्हर्सिटीने २८ जून २०२५ रोजी चेन्नई येथे मला आंतरराष्ट्रीय संबंध या विषयातील मानद डॉक्टरेट बहाल केली."

इतर यश आणि नोंदी

असंख्य पुरस्कारांसोबतच साजिदा खान यांच्या नावाची नोंद अनेक रेकॉर्ड बुक्समध्ये झाली आहे. यामध्ये तेलगू बुक ऑफ रेकॉर्ड्स, तेलंगणा बुक ऑफ रेकॉर्ड्स, हाय रेंज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड्स (यूएसए), वंडर बुक ऑफ रेकॉर्ड्स (इंटरनॅशनल यूएसए), विनर बुक ऑफ रेकॉर्ड्स, वर्ल्ड बुक ऑफ रेकॉर्ड्स युनायटेड किंगडम, लाईफ बुक ऑफ रेकॉर्ड्स आणि द बुक ऑफ तेलंगणा रेकॉर्ड्स – तेलंगणा कोटी प्रतिभांतुल खजाना या पुस्तकांचा समावेश आहे.

याशिवाय आयबीपीएस, एसएससी, यूपीएससी, आरआरबी, आरबीआय, एसबीआय आणि इतर अनेक स्पर्धा परीक्षांच्या व शैक्षणिक प्लॅटफॉर्म्सच्या सामान्य ज्ञान (जनरल नॉलेज) विभागातही त्यांच्या नावाचा समावेश करण्यात आला आहे.

आंतरराष्ट्रीय स्तरावर गौरव

साजिदा खान यांचा प्रवास आणि त्यांची एक विशेष मुलाखत 'विमेन इन ऑडिओ' या आंतरराष्ट्रीय ऑडिओबुकमध्ये समाविष्ट करण्यात आली आहे. हे ऑडिओबुक जगभरातील या क्षेत्रातील यशस्वी महिलांच्या मुलाखतींचे एक संकलन आहे. विमेन इन ऑडिओची (ऑडिओ इंजिनिअरिंग सोसायटी) पहिली आवृत्ती डिसेंबर २०१९ मध्ये इंग्लंडमधील रूटलेज प्रकाशनाने प्रकाशित केली होती.

जनसेवा आणि सामाजिक कार्य

गेल्या पंधरा वर्षांहून अधिक काळापासून साजिदा खान या समाजसेवेशी जोडलेल्या आहेत. त्या शिक्षण, साहित्य, आरोग्य आणि महिला सक्षमीकरणासाठी काम करतात. त्या म्हणतात, "मी २०१९ मध्ये मोफत ऑडिओ बुक्स तयार करण्याचे काम सुरू केले. आतापर्यंत मी जवळपास ७० पुस्तके पूर्ण केली आहेत. एकदा मी एका पुस्तक प्रकाशन सोहळ्याला गेले होते, तिथे पुस्तकांच्या किमती पाहून मला वाटले की साहित्याचा प्रसार अधिक व्यापक प्रमाणावर झाला पाहिजे. म्हणूनच मी मोफत पुस्तकांवर काम सुरू केले."

त्या पुढे म्हणतात की, "ईश्वराच्या कृपेने मी याच वर्षी या सर्व पुस्तकांचा समावेश असलेले एक अ‍ॅप लाँच करणार आहे. मला आशा आहे की हे अ‍ॅप शिक्षण आणि साहित्य क्षेत्रात खूप महत्त्वाचे व उपयुक्त ठरेल. आरोग्य, शिक्षण आणि महिला सक्षमीकरणाच्या क्षेत्रात जागरूकतेची मोठी गरज आहे. मी एक पाहुणी म्हणून आतापर्यंत जवळपास २०० शाळांना भेटी दिल्या आहेत."

प्रेरणा

साजिदा खान यांची कहाणी ही इंजिनिअरिंग आणि तांत्रिक क्षेत्रात येऊ इच्छिणाऱ्या महिलांसाठी एक मोठी प्रेरणा आहे. आपल्या उत्कृष्ट कामाच्या माध्यमातून त्या ऑडिओ इंजिनिअरिंगच्या क्षेत्रात विविध आवाजांना नवा मंच देत आहेत आणि या क्षेत्राला नवीन परिमाणे मिळवून देत आहेत. तांत्रिक व्यवसायात महिलांना प्रोत्साहन देण्याचे त्या जोरदार समर्थन करतात. 

त्या म्हणतात, "महिलांना शिक्षण आणि करिअरच्या वेगवेगळ्या पर्यायांबद्दल जागरूक केले पाहिजे. मला तरुणांना आणि विशेषतः या क्षेत्रात येणाऱ्या मुलींना सांगायचे आहे की, कोणत्याही व्यवसायात यशासाठी केवळ प्रतिभा पुरेशी नसते, तर कठोर परिश्रम, समर्पण आणि संयम देखील आवश्यक असतो. प्रत्येक आव्हानासाठी स्वतःला तयार करा आणि तुमची स्वप्ने पूर्ण करण्यासाठी पुढे जा. मला तरुण पिढीला हे देखील सांगायचे आहे की, सोशल मीडियाचा वापर सकारात्मक आणि गरजेनुसारच करा. त्यावर वेळ वाया घालवण्याऐवजी आरोग्य, शिक्षण, करिअर आणि नवीन तंत्रज्ञान शिकण्यावर लक्ष केंद्रित करा."

थ्रिलर आणि सस्पेन्स चित्रपट

साजिदा खान या २०१८ पासून फ्रीलान्सर म्हणून काम करत आहेत. त्या म्हणतात, "मला स्वतःचा एक खाजगी स्टुडिओ सुरू करायचा आहे. सध्या एका हिंदी थ्रिलर आणि सस्पेन्स चित्रपटाचे काम सुरू आहे. माझे पूर्ण लक्ष सध्या त्यावरच केंद्रित आहे. या चित्रपटाच्या नावाची घोषणा लवकरच केली जाईल."