शाहताज खान 

'द लोनली प्रोफेट: व्हीपी सिंग', 'आझादीज् डॉटर', 'शाहीन बाग अँड द आयडिया ऑफ इंडिया' यांसारख्या महत्त्वाच्या पुस्तकांच्या लेखिका म्हणजे सीमा मुस्तफा. त्यांचा जन्म २० एप्रिल १९५५ रोजी दिल्लीत झाला. सीमा मुस्तफा या एक अत्यंत प्रसिद्ध भारतीय पत्रकार आणि स्तंभलेखक आहेत. त्या त्यांच्या रोखठोक पत्रकारिता आणि राजकीय विश्लेषणासाठी ओळखल्या जातात. त्यांनी लखनौ विद्यापीठातून राज्यशास्त्रात बी.ए. केले. वयाच्या अवघ्या १९ व्या वर्षी त्यांनी लखनौच्या 'द पायनियर' या वृत्तपत्रातून आपल्या व्यावसायिक कारकिर्दीला सुरुवात केली.

पत्रकारितेची ज्योत

सीमा मुस्तफा यांनी २०१४ मध्ये 'द सिटीझन' हे स्वतःचे डिजिटल वृत्तपत्र सुरू केले. सध्या त्या स्वतंत्र पत्रकारितेचा पुरस्कार करण्यावर आणि महिलांचा आवाज बुलंद करण्यावर विशेष लक्ष केंद्रित करत आहेत. 'वुमेन ओन्ली... सीमा मुस्तफा' ही त्यांची एक अत्यंत लोकप्रिय आणि अनोखी व्हिडिओ मुलाखत मालिका यूट्यूबवर प्रसारित होते.

समाज, राजकारण, कला आणि शिक्षण क्षेत्रात असामान्य योगदान देणाऱ्या महिलांचे जीवन आणि त्यांच्या संघर्षावर प्रकाश टाकणे हा या कार्यक्रमाचा मुख्य उद्देश आहे. या कार्यक्रमाचे एक मोठे वैशिष्ट्य आहे. सीमा मुस्तफा यांचा दृष्टिकोन पारंपारिक मुलाखतीपेक्षा एका अनौपचारिक गप्पांसारखा असतो. त्या पाहुण्यांच्या वैयक्तिक अनुभवांवर आणि त्यांच्या यशाच्या प्रवासावर अत्यंत मनमोकळेपणाने चर्चा करतात. त्या आपल्या कार्यक्रमात सामाजिक कार्यकर्त्या, चित्रपट निर्मात्या, राजकारणी आणि लेखिका अशा अनेक मान्यवरांना आमंत्रित करतात. तळागाळात बदल घडवून आणण्यासाठी सक्रियपणे काम करणाऱ्या महिलांचीच त्या मुलाखतीसाठी निवड करतात.

रिपोर्टिंगचे कौशल्य

चार दशकांहून अधिक काळाच्या पत्रकारितेच्या कारकिर्दीत सीमा मुस्तफा यांनी बैरूतच्या युद्धाचे वार्तांकन केले. त्यांनी कारगिल युद्धादरम्यान सीमेवरूनही थेट रिपोर्टिंग केले. या धाडसी कार्याबद्दल त्यांना १९९९ मध्ये 'प्रेम भाटिया पुरस्कारा'ने गौरवण्यात आले. त्यांनी अनेक नामांकित भारतीय वृत्तपत्रे आणि टेलिव्हिजन संस्थांमध्ये महत्त्वाच्या पदांवर काम केले.

'द पायनियर'मधून पत्रकारितेला सुरुवात केल्यानंतर त्यांनी 'द पेट्रियट', 'द इंडियन एक्स्प्रेस', 'द टेलिग्राफ', 'द एशियन एज', 'न्यूज एक्स' आणि 'द संडे गार्डियन'मध्ये विविध पदांवर काम केले. त्यांना 'द इकॉनॉमिक टाइम्स'साठी काम करण्याची संधीही मिळाली. त्यांचे स्तंभ बंगळुरूच्या 'डेक्कन क्रॉनिकल' आणि 'द डॉन' या पाकिस्तानी वृत्तपत्रातही नियमितपणे प्रसिद्ध झाले आहेत. २०१४ मध्ये त्यांनी 'द सिटीझन' हे स्वतःचे डिजिटल वृत्तपत्र सुरू केले. या वृत्तपत्राच्या त्या संस्थापक संपादक आहेत.

पत्रकारितेच्या जबाबदाऱ्या आणि व्यासंग

'एडिटर्स गिल्ड ऑफ इंडिया'सोबतचे त्यांचे नातेही अत्यंत महत्त्वाचे आहे. २०२० मध्ये त्या 'एडिटर्स गिल्ड ऑफ इंडिया'च्या पहिल्या निर्वाचित अध्यक्षा बनल्या. यापूर्वी या संस्थेत अध्यक्षांची निवड परंपरेनुसार एकमताने केली जात असे. ऑक्टोबर २०२२ मध्ये त्यांची एका वर्षाच्या कार्यकाळासाठी बिनविरोध दुसऱ्यांदा फेरनिवड झाली. याव्यतिरिक्त त्या 'सेंटर फॉर पॉलिसी ॲनालिसिस'च्या संचालिका म्हणून काम पाहतात. विविध स्वतंत्र यूट्यूब चॅनेल आणि वेबसाइट्सवर एक अभ्यासपूर्ण भाष्यकार म्हणून त्या आजही आपली उपस्थिती नोंदवत आहेत.

पुस्तकांचा प्रवास

सीमा मुस्तफा यांची पुस्तके त्यांच्या राजकीय व सामाजिक निरीक्षणांचा, कौटुंबिक इतिहासाचा आणि पत्रकारितेच्या जगातील अनुभवांचा एक मोठा संग्रह आहेत. 'आझादीज् डॉटर' हे त्यांचे प्रसिद्ध आत्मचरित्र २०१७ मध्ये प्रकाशित झाले. एका उदारमतवादी मुस्लिम कुटुंबात झालेल्या स्वतःच्या जडणघडणीला त्यांनी या पुस्तकात केंद्रस्थानी ठेवले आहे.

'द लोनली प्रोफेट: व्ही.पी. सिंग' हे त्यांचे दुसरे प्रसिद्ध पुस्तक आहे. हे माजी पंतप्रधान व्ही. पी. सिंग यांच्यावरील एक राजकीय स्मरणपत्र आहे. या पुस्तकात त्यांनी व्ही. पी. सिंग यांचे व्यक्तिमत्त्व, त्यांचे राजकीय निर्णय आणि लोकांसमोर कधीही न आलेल्या अनेक घटनांचे वर्णन केले आहे. २०२० मध्ये प्रकाशित झालेल्या 'शाहीन बाग अँड द आयडिया ऑफ इंडिया' या पुस्तकात त्यांनी विविध विद्वानांचे लेख एकत्र केले आहेत. हे पुस्तक शाहीन बागच्या आंदोलनाचा घटनाक्रम सांगते. 'द स्कॅम: द कव्हर-अप अँड कॉम्प्रोमाईज' (१९९५) आणि 'जर्नालिझम: एथिक्स अँड रिस्पॉन्सिबिलिटीज' (२०१३) ही त्यांची इतर काही प्रसिद्ध पुस्तके आहेत.

पत्रकारितेवरील भाष्य

पत्रकारितेच्या जगात त्यांच्या मताला मोठे वजन आहे. "सत्तेची खुशामत करणे हे पत्रकारितेचे काम नाही. सत्तेला थेट प्रश्न विचारणे हेच पत्रकारितेचे मुख्य काम आहे," असे त्या अत्यंत स्पष्टपणे म्हणतात. भारतीय प्रसारमाध्यमे आता 'वॉचडॉग' न राहता 'चिअरलीडर' बनली आहेत, अशी कठोर टीका त्या वारंवार करतात. "लोकशाही म्हणजे केवळ मतदान करणे नाही. लोकशाहीत विरोधी विचारांनाही सहन करण्याची मोठी ताकद असावी लागते," असा विचार त्या मांडतात.

युवा पत्रकारांनी इव्हेंट मॅनेजमेंट करण्यापेक्षा ग्राउंड रिपोर्टिंगवर भर द्यावा, असा सल्ला त्या नेहमी देतात. सध्या त्या 'द सिटीझन' या त्यांच्या डिजिटल चॅनेलवर आणि इतर प्लॅटफॉर्मवर भारतीय राजकीय, सामाजिक आणि आंतरराष्ट्रीय समस्यांवर संपादकीय तसेच परखड स्तंभ लिहितात.

शोध, दृष्टी आणि अनुभव

लेफ्टनंट कर्नल सय्यद मुस्तफा यांच्या त्या नात आहेत. प्रसिद्ध सामाजिक कार्यकर्त्या आणि राज्यसभेच्या सदस्या अनीस किडवई या त्यांच्या आजी होत्या. आझादी (रफिया मुस्तफा) या त्यांच्या आई होत्या. एका अत्यंत शिस्तबद्ध आणि धर्मनिरपेक्ष वातावरणात सीमा मुस्तफा यांची जडणघडण झाली. त्यांची जवळपास अर्ध्या शतकाची पत्रकारितेची कारकीर्द नव्या पिढीसाठी धाडस आणि निर्भय पत्रकारितेचा एक उत्तम पुरावा आहे. भारतात स्वतंत्र आणि निष्पक्ष पत्रकारितेचा एक भक्कम आवाज म्हणून त्या आजही उभ्या आहेत.

'द सिटीझन' प्लॅटफॉर्मवरील 'वुमेन ओन्ली' या कार्यक्रमातून त्या समाजातील मागासलेल्या घटकांच्या, विशेषतः महिलांच्या न सांगितलेल्या कथांना आजही वाचा फोडत आहेत. युद्धभूमीवरून केलेले रिपोर्टिंग असो किंवा शाहीन बागच्या रस्त्यांवरून उठणारा आवाज असो. त्यांनी आपली पत्रकारितेची जबाबदारी नेहमीच अत्यंत धैर्याने आणि निर्भयपणे पार पाडली आहे. मुद्रित माध्यमे असोत किंवा इलेक्ट्रॉनिक माध्यमे असोत, स्वतःचा दृष्टिकोन मांडण्यात त्यांच्याकडे एक विलक्षण कौशल्य आहे. पत्रकारिता हा केवळ एक व्यवसाय नाही. ते एक मोठे ध्येय आहे, हे सीमा मुस्तफा यांनी आपल्या कृतीतून सिद्ध करून दाखवले आहे.