आजच्या घडीला भारतामधील आदिवासी समाजाच्या आर्थिक विकासात आणि त्यांच्या विपणन (मार्केटिंग) व्यवस्थेला बळकटी देण्यात कोलकाताच्या झैनब सय्यद अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत. त्या भारत सरकारच्या अधीन असलेल्या ट्रायफेड म्हणजेच 'ट्रायबल कोऑपरेटिव्ह मार्केटिंग डेव्हलपमेंट फेडरेशन ऑफ इंडिया'च्या कोलकाता प्रादेशिक कार्यालयात वरिष्ठ व्यवस्थापक म्हणून कार्यरत आहेत. हे पद उपसचिव दर्जाच्या समकक्ष मानले जाते.
झैनब यांच्या नेतृत्वाखाली पूर्व भारतातील आदिवासी कारागीर आणि उत्पादकांच्या उत्पादनांसाठी बाजारपेठेचा विस्तार केला जात आहे. यासोबतच सरकारच्या उपजीविका विषयक प्रकल्पांची अंमलबजावणी करणे आणि विविध संस्थांमध्ये उत्तम समन्वय साधण्याचे काम त्या करत आहेत.
प्रशासकीय वर्तुळातून मिळालेल्या माहितीनुसार, झैनब सय्यद यांच्या महसूल सेवेतील अनुभवामुळे ट्रायफेडच्या उपक्रमांना मोठी गती मिळाली आहे. त्यांच्या कल्पक प्रयत्नांमुळे आदिवासी कारागीर, स्वयंसहायता गट आणि छोट्या उत्पादकांसाठी बाजारपेठेच्या अनेक नवीन संधी उपलब्ध होत आहेत. परिणामी पश्चिम बंगालसह पूर्व भारतातील इतर भागांमधील आदिवासी बांधवांचे उत्पन्न वाढत असून त्यांचे आर्थिक सक्षमीकरण वेगाने होत आहे.
संघर्ष आणि जिद्दीची पार्श्वभूमी
या महत्त्वाच्या प्रशासकीय पदापर्यंत पोहोचण्यामागे झैनब यांचा प्रचंड कष्ट, संघर्ष आणि अपयशावर मात करण्याचा एक अत्यंत प्रेरणादायी इतिहास आहे. उत्तर कोलकातामधील चितपूर येथे राहणाऱ्या झैनब सय्यद यांनी देशातील अत्यंत कठीण मानल्या जाणाऱ्या नागरी सेवा परीक्षेत घवघवीत यश संपादन केले. या परीक्षेच्या मुलाखत (इंटरव्ह्यू) टप्प्यात त्यांनी २७५ पैकी तब्बल २२० गुण मिळवून सर्वांचे लक्ष वेधून घेतले होते. त्यांच्या या उत्कृष्ट कामगिरीमुळे त्या देशभरात प्रचंड चर्चेत आल्या आणि अंतिम गुणवत्ता यादीत त्यांनी संपूर्ण भारतात १०७ वा क्रमांक पटकावला.
परंतु यशाचा हा मार्ग मुळीच सोपा नव्हता. त्यांनी सन २०१२ आणि २०१३ मध्ये देखील हीच परीक्षा दिली होती. मात्र त्यावेळी त्यांना पूर्व परीक्षा (प्रिलिम्स) देखील उत्तीर्ण करता आली नव्हती. अनेकांसाठी हा अनुभव अत्यंत निराशाजनक ठरला असता, पण झैनब यांनी हार मानली नाही. त्यांनी या अपयशाला खचून न जाता त्यातून धडा घेतला. अधिक लक्ष केंद्रित करून आणि काटेकोर नियोजन करून त्यांनी पुन्हा तयारी सुरू केली. संयम, कठोर परिश्रम आणि स्वतःवरील अढळ विश्वास हीच त्यांच्या यशाची त्रिसूत्री ठरली.
शिक्षण आणि नोकरीची उत्तम कसरत
झैनब या त्यांच्या संपूर्ण विद्यार्थी जीवनात अत्यंत हुशार विद्यार्थिनी होत्या. कोलकाताच्या सेंट जेव्हियर्स कॉलेजमधून इंग्रजी साहित्यात ऑनर्स पदवी घेतल्यानंतर त्यांनी दिल्लीच्या जामिया मिलिया इस्लामिया विद्यापीठातून पदव्युत्तर पदवी पूर्ण केली. विशेष म्हणजे पदव्युत्तर शिक्षण घेत असतानाच त्या कोलकातामधील 'द टेलिग्राफ' या प्रसिद्ध इंग्रजी दैनिकाच्या संपादकीय विभागात नोकरी देखील करत होत्या. यामुळे त्यांच्यावर एकाच वेळी व्यावसायिक जबाबदारी सांभाळत परीक्षेची पूर्वतयारी करण्याची दुहेरी कसरत होती.
परीक्षेच्या तयारी दरम्यान त्यांनी अभ्यासातील सातत्याला सर्वात जास्त महत्त्व दिले. त्या दररोज न चुकता जवळपास ६ ते ७ तास अभ्यास करायच्या आणि वेळेचे व्यवस्थापन त्यांच्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे होते. त्यांच्या मते, कोणत्याही मोठ्या परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी बुद्धिमत्ता आणि कठोर परिश्रम यामध्ये योग्य समतोल राखणे गरजेचे असते. योग्य नियोजन, संयम आणि आत्मविश्वास यांच्या बळावरच त्यांनी हे यश खेचून आणले.
त्यांची उत्तम तयारी आणि आत्मविश्वास त्यांच्या मुख्य मुलाखती दरम्यान स्पष्टपणे दिसून आला. ही मुलाखत साधारण २५ मिनिटे चालली, ज्यामध्ये त्यांना विविध विषयांवर अनेक प्रश्न विचारण्यात आले. त्यांचे पार्श्वभूमी इंग्रजी साहित्याची असल्याने त्यांना या क्षेत्राशी संबंधित अनेक प्रश्नांची उत्तरे द्यावी लागली. याशिवाय आंतरराष्ट्रीय संबंध, विशेषतः युरोपीय युनियन आणि किरकोळ व्यापारातील थेट परकीय गुंतवणूक यावरही त्यांना प्रश्न विचारले गेले. मुलाखतीत त्यांच्या आवडीनिवडी, अवांतर उपक्रम आणि शालेय परिषदेतील त्यांच्या कामाच्या अनुभवावरही चर्चा झाली. त्यांनी या सर्व प्रश्नांना अत्यंत आत्मविश्वासाने उत्तरे दिली.
या घवघवीत यशानंतर त्या भारतीय महसूल सेवेत (सामील झाल्या आणि त्यांनी प्रशासकीय जबाबदाऱ्यांच्या माध्यमातून देशसेवा सुरू केली. काळानुरूप अनेक महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या सांभाळत आज त्या अशा पदावर पोहोचल्या आहेत, जिथे त्यांच्या कामाचा थेट संबंध समाजातील वंचित आणि उपेक्षित घटकांच्या जीवनाशी व उपजीविकेशी येतो.
कोलकातामधील एका सामान्य कुटुंबातील मुलीपासून ते देशाच्या अत्यंत महत्त्वाच्या प्रशासकीय पदापर्यंतचा झैनब सय्यद यांचा हा प्रवास खरोखरच थक्क करणारा आहे. अपयश हा कधीही अंतिम नसतो, हेच त्यांच्या कहाणीतून सिद्ध होते. दृढनिश्चय, कठोर परिश्रम आणि स्वतःवर विश्वास असेल तर कोणतीही स्वप्ने प्रत्यक्षात साकार करता येतात. आजच्या तरुण पिढीसाठी झैनब सय्यद यांचा हा प्रवास केवळ वैयक्तिक यशाची गोष्ट नाही, तर तो चिकाटी, आत्मविश्वास आणि समाजसेवेप्रती असलेल्या समर्पणाचे एक उत्तम उदाहरण आहे.
_(1).jpg "झैनब सय्यद")
.jpeg)
_(4).jpg "नगमा मोहम्मद मलीक")
_(3).jpg "शबिना निशात ओमर")
_(3).jpg "डॉ. सैयदा सैयदिन हमीद")
_(2).jpg "नाहिदा झम झम")