डॉ. सैयदा सैयदिन हमीद
आशा खोसा
सार्वजनिक आणि सामाजिक क्षेत्रातील समस्या सोडवण्यासाठी काम करणाऱ्या आणि सरकारच्या सर्वोच्च पदांपर्यंत पोहोचणाऱ्या महिलांची संख्या फार कमी आहे. त्यातही मुस्लिम महिलांचे प्रमाण खूपच नगण्य आहे. सैयदा सैयदिन हमीद या अशा मोजक्या महिलांपैकी एक आहेत.
त्या एक प्रख्यात लेखिका, शिक्षणतज्ज्ञ आणि नियोजन आयोगाच्या (ज्याचे आता नीती आयोग - राष्ट्रीय भारत परिवर्तन संस्था असे नामकरण करण्यात आले आहे) पहिल्या मुस्लिम महिला सदस्य राहिलेल्या आहेत. राष्ट्रीय महिला आयोगाच्या सदस्य म्हणूनही त्यांनी काम पाहिले आहे. खऱ्या अर्थाने त्या एक कर्तृत्ववान आणि प्रभावशाली महिला आहेत.
आज वयाच्या ८२ व्या वर्षीही सैयदिन हमीद अन्यायाविरुद्ध सतत आवाज उठवत आहेत. भारतातील मानवाधिकारांचे रक्षण करण्यात आणि नागरी समाजाच्या मोहिमांमध्ये त्यांनी मोठी भूमिका बजावली आहे. मोहिनी गिरी आणि निर्मला देशपांडे यांच्यासोबत मिळून 'मुस्लिम वुमेन्स फोरम' आणि 'वुमेन्स इनिशिएटिव्ह फॉर पीस इन साउथ एशिया' या संस्थांची स्थापना करण्यात त्यांचा महत्त्वाचा वाटा आहे.
सन १९९९ मधील कारगिल युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर पाकिस्तानचा दौरा करणाऱ्या 'विप्सा'च्या शिष्टमंडळात त्या सामील होत्या. युद्ध आणि संघर्षाच्या काळात मानवता टिकवून ठेवण्यासाठी तसेच दोन्ही आशियाई देशांमध्ये अनौपचारिक राजनैतिक चर्चा सुरू ठेवण्यासाठी त्यांनी हे पाऊल उचलले होते.
सैयदिन हमीद यांचे पूर्वज ८०० वर्षांपूर्वी तुर्की सुलतान गियासुद्दीन बलबन यांच्या काळात अफगाणिस्तानातील हेरात शहरातून भारतात आले होते. इस्लाममधील सुफी संप्रदायाचे अनुयायी आणि ख्यातनाम शिक्षणतज्ज्ञ असल्याने, या कुटुंबाच्या प्रमुखांना सुलतानाने आपल्या राज्यात शिक्षणाचा प्रसार करण्यासाठी आमंत्रित केले होते. सुलतानाने त्यांना राहण्यासाठी सध्याच्या पानिपत परिसरातील सुपीक जमिनीचा एक मोठा तुकडा भेट दिला होता.
विशेष म्हणजे, सैयदिन हमीद सध्या दक्षिण पूर्व दिल्लीतील जामिया नगर येथे राहत असल्या, तरी त्या अजूनही पानिपतचा उल्लेख आपले वतन असाच करतात.
सैयदिन हमीद यांचा जन्म फाळणीपूर्व काळातील काश्मीरमध्ये झाला होता. त्यांचे शालेय आणि महाविद्यालयीन शिक्षण दिल्लीत झाले. नंतर त्यांनी अमेरिकेतील हवाई विद्यापीठातून पदव्युत्तर पदवी पूर्ण केली. त्यांच्या अध्यापन कारकिर्दीची सुरुवात मात्र दिल्ली विद्यापीठातून झाली.
दिल्ली विद्यापीठात व्याख्याता म्हणून काम केल्यानंतर त्या कॅनडातील अल्बर्टा विद्यापीठात गेल्या. तिथे त्यांनी सन १९७२ मध्ये डॉक्टरेट (पीएचडी) पदवी मिळवली आणि तिथे अध्यापनही केले. नंतर त्यांनी अल्बर्टा सरकारच्या उच्च शिक्षण आणि मनुष्यबळ मंत्रालयात कार्यकारी साहाय्यक म्हणूनही जबाबदारी सांभाळली. तिथे त्यांची भेट बिझनेस अॅडमिनिस्ट्रेशन अँड कॉमर्स विभागाचे प्राध्यापक एस. एम. ए. हमीद यांच्याशी झाली आणि नंतर त्यांनी विवाह केला.
तथापि, हे दांपत्य सन १९८४ मध्ये मायदेशी परतले. भारतात आल्यावर त्यांनी 'इंडियन कौन्सिल फॉर कल्चरल रिलेशन्स'सोबत काम सुरू केले. ज्या सुफी संप्रदायामुळे त्यांचे पूर्वज भारतात आले होते, त्याच सुफीवादावर त्यांनी मूळ संशोधन सुरू केले. त्यांनी मुस्लिम सामाजिक-राजकीय मुद्दे आणि मौलाना अबुल कलाम आझाद यांच्यावर आपले संशोधन सुरू ठेवले.
लवकरच सन १९९७ मध्ये इंद्रकुमार गुजराल सरकारने त्यांची राष्ट्रीय महिला आयोगाच्या सदस्यपदी नियुक्ती केली. महिला आयोगाच्या सदस्य म्हणून त्यांनी सन २००० मध्ये 'व्हॉईस ऑफ द व्हॉईसलेस' आणि 'माय व्हॉईस शॅल बी हर्ड' हे महत्त्वपूर्ण अहवाल तयार केले. या अहवालांचा समावेश पुढील काळातील कायद्यांमध्ये करण्यात आला.
समाजात वाढणाऱ्या ध्रुवीकरणामुळे हमीद अनेक सामाजिक कार्यात गुंतत गेल्या. यातूनच अनेक सामाजिक संस्थांची स्थापना झाली. 'मुस्लिम वुमेन्स फोरम'ची स्थापना करणाऱ्या दोन महिलांमध्ये त्यांचा समावेश होता.
सन २००० मध्ये राष्ट्रीय महिला आयोगाच्या सदस्य असताना हमीद यांनी संपूर्ण भारताचा दौरा केला. सार्वजनिक सुनावणीच्या माध्यमातून त्यांनी मुस्लिम महिलांचे विचार आणि त्यांच्या समस्या ऐकून घेतल्या. या दौऱ्यातील शिफारसी धोरण ठरवण्यासाठी सरकार, धार्मिक संस्था आणि नागरी समाजासमोर सादर करण्यात आल्या. त्यानंतर त्यांनी पुन्हा एकदा वस्तुस्थिती जाणून घेण्यासाठी आणखी एक दौरा केला आणि दुसरा अहवाल सादर केला. त्यांच्या याच सातत्यपूर्ण प्रयत्नांमुळे तत्कालीन युपीए सरकारला भारतातील मुस्लिमांच्या सामाजिक-आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करण्यासाठी 'न्यायमूर्ती राजेंद्र सच्चर समिती' स्थापन करावी लागली.
त्यांनी 'इस्लामिक सील ऑन इंडियाज इंडिपेंडन्स: अबुल कलाम आझाद - अ फ्रेश लुक' (१९९८) आणि 'डॉ. झाकीर हुसेन: टीचर हू बकेम प्रेसिडेंट' (२०००) ही पुस्तके लिहिली आहेत. याशिवाय त्यांनी उर्दूमध्ये अनेक पुस्तके लिहिली असून इंग्रजी आणि उर्दू मधील अनेक पुस्तकांचे संपादन आणि अनुवाद केला आहे.
सामाजिक सेवेतील त्यांच्या अमूल्य योगदानाबद्दल त्यांना 'पद्मश्री' पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. दिल्लीत राहत असताना सामान्य नागरिकांच्या नागरी हक्कांबद्दलची त्यांची तळमळ अधिक वाढली. त्यांनी 'साउथ एशियन फॉर ह्युमन राइट्स' (सहर) आणि 'सेंटर फॉर डायलॉग अँड रिकॉन्सिलिएशन' या संस्थांची स्थापना केली.
त्यांचे काका आणि प्रसिद्ध चित्रपट निर्माते ख्वाजा अहमद अब्बास यांच्या साहित्यावर आधारित 'ब्रेड ब्युटी अँड रेव्होल्यूशन' (तुलिका बुक्स) या सह-संपादित पुस्तकाच्या प्रकाशनानंतर, त्या दक्षिण दिल्लीतील जामिया नगरमधील आपल्या घराच्या लॉनमध्ये बसल्या होत्या. हे त्यांच्या नावावर असलेले विसावे पुस्तक आहे, पण ते त्यांच्या हृदयाच्या सर्वात जवळचे आहे.
महिला आयोगातील आपल्या कार्यकाळात त्यांनी पंजाब आणि हरियाणामधील स्त्री भ्रूणहत्येचे प्रमाण कमी करण्यासाठी अत्यंत आवडीने काम केले. पानिपत हे त्यांचे वतन असल्याने त्यांना तेथील परिस्थिती पाहून मोठा धक्का बसला. ज्या जिल्ह्यातून त्यांचे कुटुंब आले होते आणि जिथे एकेकाळी पुरुष शिक्षणासाठी दूर जात असताना महिला अथांग शेतजमीन आणि मालमत्तेवर राज्य करायच्या, त्याच जिल्ह्यात स्त्री भ्रूणहत्येमुळे लिंगोत्तर प्रमाण सर्वात कमी झाले होते.
त्यांनी एकदा सांगितले होते की, महिला आयोगाची सदस्य म्हणून या जिल्ह्याला भेट दिली तेव्हा तिथली अवस्था पाहून त्या अवाक झाल्या होत्या. त्या म्हणाल्या, "माझे पणजोबा अल्ताफ हुसेन हाली यांनी सन १८५७ मध्ये याच ठिकाणी महिलांच्या मुक्तीसाठी आपली प्रसिद्ध कविता वाचली होती, यावर माझा विश्वासच बसत नव्हता."
फाळणीच्या वेळी त्यांच्या हाली घराण्याला परिस्थिती शांत झाल्यावर परत आणण्याच्या आश्वासनावर तात्पुरते पाकिस्तानात पाठवण्यात आले होते. आज हमीद यांचे कुटुंब सर्व खंडांमध्ये पसरलेले आहे. दुसरीकडे त्या सांस्कृतिक आणि सामाजिक पातळीवर दक्षिण आशियातील लोकांना एकत्र आणण्याचे काम करत आहेत.
बेकायदेशीर बांगलादेशींच्या बाजूने बोलल्यामुळे अलीकडेच त्यांना सोशल मीडियावर ट्रोल करण्यात आले होते. तरीही त्यांना जवळून ओळखणारे सांगतात की, त्यांना संपूर्ण दक्षिण आशियात एकता पाहायची आहे. पाकिस्तान सामील होण्यासाठी आपला वेळ घेत असला, तरी श्रीलंका, बांगलादेश आणि इतर देशांना सोबत घेऊन दक्षिण आशियाला एक सांस्कृतिक मंच बनवण्याचा त्या पुरस्कार करतात.
जुलै २००४ मध्ये मनमोहन सिंग देशाचे पंतप्रधान झाले तेव्हा त्यांनी हमीद यांची भारताच्या नियोजन आयोगाच्या सदस्यपदी नियुक्ती केली. नियोजन आयोगाच्या सदस्य म्हणून त्यांच्याकडे आरोग्य, महिला व बालविकास, स्वयंसेवी क्षेत्र, अल्पसंख्याक आणि सूक्ष्म, लघु व मध्यम उद्योग मंत्रालयाची जबाबदारी होती.
त्या हैदराबाद येथील 'मौलाना आझाद नॅशनल उर्दू युनिव्हर्सिटी'च्या कुलपती देखील होत्या. जानेवारी २०१५ पर्यंत त्यांनी हे पद सांभाळले. सध्या त्या आपला वेळ लेखन आणि भारतातील मुस्लिम बांधवांच्या हक्कांसाठी काम करण्यात घालवत आहेत.
_(3).jpg "डॉ. सैयदा सैयदिन हमीद")
.jpeg)
_(4).jpg "नगमा मोहम्मद मलीक")
_(3).jpg "शबिना निशात ओमर")
_(2).jpg "नाहिदा झम झम")
.jpg "नागथ तबस्सुम आब्रू")