आशा खोसा

पाकिस्तान पुरस्कृत दहशतवादामुळे काश्मीरमध्ये जी अस्वस्थता पसरली, तिचा परिणाम अनेकांच्या आयुष्यावर झाला. खोऱ्यातील प्रस्थापित विचारांना आव्हान देणारा एक महत्त्वाचा आवाज म्हणजे याना मीर.

पाकिस्तानातून चालणाऱ्या दहशतीच्या जाळ्याला अस्वस्थ करणारा एखादा काश्मिरी चेहरा असेल, तर तो याना यांचाच आहे. काश्मीरमध्ये जन्मलेल्या आणि मुंबईत शिक्षण घेतलेल्या याना यांनी पत्रकारिता, उद्योग आणि सामाजिक क्षेत्रात आपली स्वतंत्र ओळख निर्माण केली. २०२० मध्ये काश्मीरला परतल्यापासून त्यांनी एक नवा मार्ग निवडला आहे.

माझं लक्ष त्यांच्या एका रिपोर्टकडे गेलं. मध्य काश्मीरमधील एका गावात दहशतवाद्यांनी एका पोलीस कर्मचाऱ्याची हत्या केली होती. याना यांनी त्यांच्या कुटुंबावर एक रिपोर्ट केला होता. तिथे त्यांना केवळ दुःखच जाणवलं नाही, तर त्या कुटुंबाची एक भीती समोर आली. आपल्या माणसाने दिलेला त्याग स्वीकारायलाही ते कुटुंब कचरत होतं.

"त्यांना आपल्या माणसाचं बलिदान स्वीकारायचं नव्हतं. जणू काही त्या हुतात्म्याने काहीतरी चुकीचं केलं आहे, अशी त्यांची वागणूक होती. त्याच्या पत्नीने माझ्याशी बोलू नये, असा त्या कुटुंबाचा आग्रह होता," असं याना आठवणीने सांगतात.

पण याना मागे हटल्या नाहीत. त्यांनी त्या विधवा महिलेचं म्हणणं ऐकून घेतलं. तो पोलीस कर्मचारी मशिदीत नमाज पडून घरी येत असताना अज्ञात दहशतवाद्यांनी त्याची गोळ्या झाडून हत्या केली होती.

हुतात्म्याच्या पत्नीचा आवाज जगासमोर आणणाऱ्या याना पहिल्या काश्मिरी पत्रकार ठरल्या. दहशतवाद्यांच्या भीतीमुळे आणि सामाजिक दबावामुळे असे आवाज कसे दडपले जातात, हे त्यांनी जगाला दाखवून दिलं. अनेक काश्मिरी लोक दहशतवादी आणि हुतात्मा यातला फरक करायलाही का घाबरतात, हे त्यांनी आपल्या रिपोर्टमधून मांडलं. अशा बातम्या इतर ठिकाणी सामान्य वाटू शकतात, पण त्यावेळी काश्मीरमध्ये त्या सांगणं म्हणजे एक धाडस होतं.

त्यांचं काम पूर्ण उपखंडात चर्चेत आलं, जेव्हा त्यांनी पाकव्याप्त काश्मीरमधील एका ब्लॉगरसोबत ईदच्या पूर्वसंध्येला व्हिडिओ केला. याना यांनी थेट श्रीनगरच्या बाजारातून भाजीपाला, मांस आणि तेलाचे भाव दाखवले. त्याच वेळी त्या ब्लॉगरने नियंत्रण रेषेच्या पलीकडचे भाव सांगितले.

दोन्हीकडच्या किमतींमध्ये जमीन-अस्मानाचा फरक होता. पाकव्याप्त काश्मीरमधील किमती सामान्यांच्या आवाक्याबाहेर होत्या. तो व्हिडिओ पाहून तो ब्लॉगरही अवाक झाला. या व्हिडिओने काश्मीरच्या आर्थिक स्थितीबद्दलचे जुने दावे मोडीत काढले आणि त्याला लाखो व्ह्यूज मिळाले.

"त्यावेळी पहिल्यांदाच माझा व्हिडिओ इतक्या मोठ्या प्रेक्षकवर्गापर्यंत पोहोचला," असं याना सांगतात.

याना यांचं कुटुंब मूळचं दक्षिण काश्मीरमधील अनंतनागचं. ९० च्या दशकात अस्वस्थतेमुळे स्थलांतर करावं लागलेल्या हजारो कुटुंबांपैकी त्यांचं एक कुटुंब होतं. "माझ्या आई-वडिलांनी मुंबईत पुन्हा सगळं उभं करण्यासाठी खूप कष्ट घेतले," असं त्या सांगतात.

त्यांचं शालेय शिक्षण आणि एमबीए मुंबईत झालं. कोरोनाच्या काळात एका बहुराष्ट्रीय कंपनीत काम करत असताना त्यांच्या करिअरमध्ये अडथळा आला. काश्मीरमधील मित्रांनी त्यांना परत येऊन बदलाचा भाग होण्याचा सल्ला दिला.

त्या जेव्हा परतल्या, तो काळ ऐतिहासिक होता. कलम ३७० रद्द झाल्यामुळे बदलाचे वारे वाहत होते. याना यांच्यासारख्या अनेकांसाठी ही एक नवी संधी होती. "तो काळ खूप उत्साहाचा होता. मला त्या बदलाचा भाग व्हायचं होतं," असं त्या म्हणतात.

काश्मीरमध्ये परतल्यावर त्यांनी 'रिअल काश्मीर' पोर्टलमध्ये काम सुरू केलं. सोशल मीडियाच्या माध्यमातून त्या तिथल्या बदलांची नोंद घेऊ लागल्या. पण हा प्रवास सोपा नव्हता.

"आम्ही जे सत्य मांडत होतो, त्यामुळे आम्हाला अनेक कायदेशीर नोटीस आणि धमक्या मिळाल्या. काश्मीरमधलं खरं वास्तव समोर येऊ नये, यासाठी आमच्यावर खूप दबाव होता," असं याना सांगतात. आज त्या 'रिअल काश्मीर (TRK) ग्रुप'च्या सीईओ आहेत. त्यांच्याकडे न्यूज चॅनेल, दैनिक आणि डिजिटल प्लॅटफॉर्मची जबाबदारी आहे.

त्यांची स्पष्टवक्ती वृत्ती ही त्यांची खरी ओळख बनली. २४ फेब्रुवारी २०२४ रोजी त्यांना ब्रिटनच्या संसदेत बोलण्यासाठी आमंत्रित करण्यात आलं होतं. तिथे त्यांनी स्वतःची तुलना मलाला युसूफझाईसोबत करायला नकार देऊन सगळ्यांना चकित केलं.

"मी मलाला नाही. कृपया माझी तिच्याशी तुलना करू नका," असं त्या तिथे ठणकावून म्हणाल्या.

त्यांनी पुढे स्पष्ट केलं की, "मलालासारखं मला घर सोडावं लागलं नाही. मी माझ्या मूळ गावी राहतेय. मला कोणतीही भीती नाही. मी माझ्या देशात सुरक्षित आहे."

तिथे जमलेल्या लोकांना उद्देशून त्या म्हणाल्या की, "मी काश्मीरमध्ये राहते. माझ्या भारत देशात मी स्वतंत्र आणि सुरक्षित आहे. मला कधीही दुसऱ्या देशात आश्रय घेण्याची गरज भासणार नाही. भारतीयांना धर्माच्या नावावर विभागणं थांबवा." याना यांनी अनेक व्यासपीठांवरून आणि टेड-एक्सच्या (TedX) माध्यमातूनही आपली मतं मांडली आहेत.

पत्रकारितेसोबतच त्या काश्मीरच्या आर्थिक प्रगतीवरही लक्ष देत आहेत. काश्मीर हे उद्योगांचं केंद्र बनावं, असं त्यांना वाटतं. "मी एक प्रशिक्षित इन्व्हेस्टमेंट बँकर आहे. पण इथे मोठ्या उद्योगांची कमतरता असल्यामुळे माझ्या कौशल्याचा उपयोग होत नव्हता," असं त्यांना जाणवलं.

त्यांनी 'नूरझुव' (NourZuw) नावाचा एक छोटा उद्योग सुरू केला. तिथल्या स्थानिक लोकर आणि रेशमाचा वापर करून पारंपरिक फेरन तयार केले जातात. यासाठी काश्मिरी कारागिरांना रोजगार मिळतो.

"अनेक भारतीय लोक फॅशन म्हणून पाकिस्तानी कपडे खरेदी करतात. मला त्यांना सांगायचंय की, त्यांनी काश्मिरी कपडे वापरावेत. कारण काश्मीर हे त्यांचंच आहे."

त्या म्हणतात की, खरं काश्मीर दाखवण्यासोबतच त्यांना तिथल्या खासगी आणि कॉर्पोरेट क्षेत्राला बळ द्यायचं आहे. स्थानिक व्यवसायांमुळेच मीडिया टिकू शकतो, याची त्यांना जाणीव आहे. याना मीर यांच्यासाठी पत्रकारिता म्हणजे केवळ बातमी देणं नाही, तर दडपलेले आवाज बुलंद करणं आणि काश्मीरच्या सामाजिक-आर्थिक बदलात योगदान देणं आहे.

'आवाज मराठी'वर प्रसिद्ध होणारे लेखन, व्हिडिओज आणि उपक्रम यांविषयीचे अपडेट्स मिळवण्यासाठी या लिंक्सवर क्लिक करा  -

Awaz Marathi WhatsApp Group 
Awaz Marathi Facebook Page
Awaz Marathi Twitter