श्रीलता एम
चेन्नईच्या रस्त्यांवर एक तरुणी आपल्या रॅप गाण्यातून राजकारणातील अनागोंदीवर प्रहार करतेय, हे दृश्य जेव्हा पहिल्यांदा दिसलं तेव्हा भारताला एक नवा तारा मिळाला. तामिळनाडूच्या माजी मुख्यमंत्री जे. जयललिता यांच्या निधनानंतर व्ही. के. शशिकला यांच्याकडे सूत्रे सोपवण्याविरुद्ध सोफिया अश्रफ यांनी छेडलेले हे 'म्युझिक ॲक्टिव्हिझम' त्यांच्या कारकिर्दीतील एक वळण ठरलं. पण सोफिया म्हणजे केवळ रॅपर नाहीत, तर त्या एक सामाजिक बदलाचे माध्यम आहेत.
सोफिया यांच्या गाण्यातून व्यक्त होणारा राग हा एक सुशिक्षित आणि संवेदनशील स्त्री म्हणून त्यांनी अनुभवलेल्या अन्यायाचा परिणाम आहे. चेन्नईतील एका सनातनी मलबार मुस्लीम कुटुंबात त्या लहानाच्या मोठ्या झाल्या. तिथे मुलींवर अनेक बंधने होती. नाचणे, खेळणे किंवा मनाप्रमाणे जगणे नाकारले जात होते. या घुसमटीला वाट करून देण्यासाठी त्यांनी रॅपचा आधार घेतला. कुटुंबाने घातलेल्या मर्यादा पाळूनही आपण गाऊ शकतो, हे त्यांनी सिद्ध केले. सुरुवातीला त्या हिजाब घालून गात असत, त्यामुळे कॉलेजच्या दिवसांत त्या 'बुर्खा रॅपर' म्हणून प्रसिद्ध झाल्या.
सौंदर्याचे निकष आणि सामाजिक प्रथांवर प्रहार
सोफिया केवळ गात नाहीत, तर त्या आपल्या गाण्यातून उपरोधिक प्रहार करतात. स्त्रियांच्या बाबतीत असलेल्या समाजाच्या अपेक्षांवर त्यांनी 'एनी गुड न्यूज' (काही आनंदाची बातमी आहे का?) या गाण्यातून कडाडून टीका केली आहे. भारतात आजही स्त्रीचा खरा आनंद म्हणजे तिचं लग्न किंवा गरोदरपण, याच चौकटीत समाज तिला पाहतो. या गाण्यात आई वारंवार तोच प्रश्न विचारते आणि सोफिया गमतीने उत्तर देतात की, "आज माझे केस छान सेट झालेत" किंवा "जागतिक प्रश्न सुटलेत", हे माझ्यासाठी 'गुड न्यूज' आहे. यातून त्यांनी समाजाच्या संकुचित विचारांना आरसा दाखवला आहे.
त्यांचे 'आय कांट डू सेक्सी' हे गाणे सौंदर्याच्या खोट्या आणि जाचक निकषांची लक्तरे वेशीवर टांगते. "माझे पोट सपाट नसले तरी चालेल, मी जशी आहे तशीच स्वतःला स्वीकारते", असा संदेश त्या देतात. तसेच, 'पिरियड पाट्टू' या गाण्यातून त्यांनी मासिक पाळीबद्दल असलेल्या मौनाला वाचा फोडली आहे. तामिळनाडू आणि केरळमधील पारंपारिक 'विल्लू पाट्टू' शैलीचा वापर करून त्यांनी आरोग्याशी संबंधित गोष्टींवर मोकळेपणाने भाष्य केले आहे.
कॉर्पोरेट जगाला दिलेले आव्हान
सोफिया यांचा लढा केवळ वैयक्तिक स्वातंत्र्यापुरता मर्यादित नाही. त्यांनी पर्यावरणाच्या नासाडीविरुद्ध आणि कॉर्पोरेट कंपन्यांच्या मनमानीविरुद्ध मोठे आवाज उठवले आहेत. भोपाळ गॅस दुर्घटनेतील पीडितांसाठी त्यांनी 'डाऊ केमिकल्स' विरुद्ध गाणे गायले. तसेच, कोडाईकनालमध्ये 'हिंदुस्थान युनिलिव्हर'ने केलेल्या प्रदूषणाविरुद्ध त्यांनी छेडलेली मोहीम आंतरराष्ट्रीय स्तरावर गाजली.
चेन्नईच्या स्टेला मॅरीस कॉलेजमध्ये शिक्षण घेत असतानाच त्यांनी ९/११ नंतर मुस्लिमांबद्दल पसरलेल्या पूर्वग्रहांविरुद्ध हिजाब घालून रॅप सादर केला होता. जाहिरात क्षेत्रात आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात करणाऱ्या सोफिया यांनी 'ओ अँड एम' सारख्या नामांकित कंपन्यांमध्ये काम केले आहे. अनेक लोकप्रिय जाहिरातींच्या पटकथा त्यांच्याच लेखणीतून उतरल्या आहेत.
ए. आर. रहमान आणि पुढील प्रवास
सोफिया यांच्यातील उपरोधिक विनोद आणि टोकदार शब्दांनी संगीतसम्राट ए. आर. रहमान यांचेही लक्ष वेधले. 'जब तक है जान' चित्रपटातील 'जिया रे' आणि 'मरयान'मधील गाण्यांसाठी त्यांनी रहमान यांच्यासोबत काम केले. जवळपास सात वर्षे त्या रहमान यांच्या टीमचा भाग होत्या, जिथे त्यांनी लेखन, रॅपिंग आणि व्हिडिओ एडिटिंग या सर्व जबाबदाऱ्या सांभाळल्या. नेटफ्लिक्सच्या 'बिग माऊथ' या सिरीजसाठीही त्यांनी काम केले आहे.
सध्या सोफिया जगाच्या झगमगाटापासून दूर हिमालयाच्या कुशीत 'क्रांती' या संस्थेसोबत काम करत आहेत. ही संस्था रेड लाइट भागातील मुलांच्या शिक्षणासाठी काम करते. जीवनात आपल्या कलेतून क्रांती घडवणाऱ्या या कलाकाराचा सध्याचा मुक्कामही 'क्रांती' नावाच्या संस्थेत असणे, हा एक सुंदर योगायोग आहे. सध्या त्या लेखन आणि चित्रपट निर्मितीवर लक्ष केंद्रित करत आहेत, पण लवकरच त्यांचे एखादे नवे गाणे पुन्हा एकदा समाजाला विचार करायला लावेल, यात शंका नाही.
'आवाज मराठी'वर प्रसिद्ध होणारे लेखन, व्हिडिओज आणि उपक्रम यांविषयीचे अपडेट्स मिळवण्यासाठी या लिंक्सवर क्लिक करा -
.jpg "होशियार खान")
.jpg "असलम खान")