श्रीलता एम.

डॉ. शरीफा खानम यांची कहाणी त्या महिलांच्या कथांपासून वेगळी करता येणार नाही ज्यांच्या मदतीसाठी त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य वेचले आहे. ६२ वर्षांच्या शरीफा खानम आपल्या आसपासच्या अनेक स्त्रियांप्रमाणेच पुरुषप्रधान संस्कृतीत लहानाच्या मोठ्या झाल्या. सुरुवातीला त्यांनीही ही व्यवस्था नैसर्गिक मानून स्वीकारली होती. मात्र, एका वळणावर त्यांना जाणीव झाली की, स्त्रीला स्वतःची स्वतंत्र ओळख आहे. ती केवळ पुरुषांच्या अपेक्षा पूर्ण करण्यासाठी जन्मलेली नाही. याच एका विचाराने त्यांच्या आयुष्याची दिशा बदलली.

तमिळनाडूतील एका गावात शरीफा यांचा जन्म झाला. त्या दहा भावंडांमध्ये सर्वात लहान होत्या. त्यांचे प्राथमिक शिक्षण उर्दू शाळेत झाले, जिथे त्यांच्या आई शिक्षिका होत्या. शरीफा यांच्या आई आपल्या पतीपासून वेगळ्या झाल्या होत्या आणि मोठ्या कष्टाने त्यांनी मुलांचे संगोपन केले. शरीफा यांच्या एका थोरल्या भावाने 'आयआयटी कानपूर'मध्ये शिक्षण घेतले आणि नंतर शरीफा यांना 'अलिगड मुस्लिम विद्यापीठात' पदवीसाठी प्रवेश मिळवून देण्यास मदत केली. अलिगडमध्ये गेल्यावरच शरीफा यांना गावाबाहेरचे जग जवळून पाहता आले.

शिक्षण पूर्ण झाल्यावर १९८० च्या दशकात शरीफा यांनी पाटणा येथे झालेल्या एका महिला परिषदेत अनुवादक म्हणून काम केले. तिथे हिंदी आणि इंग्रजीतील भाषणे त्या तमिळ भाषेत अनुवादित करत होत्या. त्या वेळी त्यांच्या लक्षात आले की, सर्व राज्यांतील आणि सर्व समुदायांतील महिलांच्या समस्या सारख्याच आहेत. महिलांना सर्वत्र दुःख आणि अन्यायाचा सामना करावा लागत आहे.

सततचा प्रवास आणि महिलांच्या हक्कांबद्दल वाढलेली जागरूकता यामुळे त्या अस्वस्थ झाल्या. दैनंदिन जीवनात या हक्कांचा पूर्णपणे अभाव असल्याचे त्यांना जाणवले. शरीफा म्हणतात की, सुरुवातीला त्या 'सिंड्रेला'सारखी कोणीतरी 'फेअरी गॉडमदर' (चमत्कारी मदतनीस) येईल आणि आपले आयुष्य बदलेल याची वाट पाहत होत्या. पण नंतर त्यांना साक्षात्कार झाला की, दुसऱ्या कोणाची वाट पाहण्यापेक्षा आपणच स्वतःसाठी आणि इतरांसाठी 'गॉडमदर' बनायला हवे.

त्यांनी पुदुकोट्टई येथे महिलांच्या एका छोट्या गटासोबत काम करायला सुरुवात केली. शिकवणी घेऊन आणि साड्या विकून मिळालेले पैसे त्यांनी या कामासाठी वापरले. १९८७ मध्ये या कष्टाला 'स्टेप्स' (STEPS) या संस्थेचे स्वरूप मिळाले. घटस्फोट, घरगुती हिंसाचार, गरिबी आणि सामाजिक बहिष्कार यांसारख्या समस्या घेऊन महिला त्यांच्याकडे येऊ लागल्या. शरीफा यांनी समुपदेशन आणि कायदेशीर मार्गांनी यावर उपाय शोधायला सुरुवात केली. त्यांचे काम पाहून तत्कालीन जिल्हाधिकाऱ्यांनी त्यांना या प्रकल्पासाठी जमीन उपलब्ध करून दिली.

जवळपासच्या भागात दंगल उसळली तेव्हा शरीफा यांना आपल्या मुस्लिम ओळखीची तीव्र जाणीव झाली. दंगलीत मुस्लिम महिलांना किती मोठ्या संकटांना सामोरे जावे लागते, हे पाहून त्यांच्या कामाची दिशा बदलली. यातूनच त्यांना 'महिला जमात' स्थापन करण्याची कल्पना सुचली. परंपरेनुसार जमात ही मशिदीशी जोडलेली असते, ज्यात केवळ ज्येष्ठ पुरुष असतात आणि ते समुदायाचे प्रश्न सोडवतात. शरीफा यांच्या मते, या जमातींचे निकाल अनेकदा महिलांच्या विरोधात जाणारे असायचे.

१९९१ मध्ये त्यांनी मुस्लिम महिलांची अनौपचारिक जमात सुरू केली. त्यांना वाटले की महिलांचे म्हणणे ऐकले जाण्याचा हाच एकमेव मार्ग आहे. निधर्मी संस्था अनेकदा धार्मिक नेत्यांच्या भीतीपोटी मुस्लिम महिलांचे प्रश्न हाती घेण्यास कचरत असत. शरीफा यांचे असे ठाम मत होते की मुस्लिमांनी स्वतःच्या समस्या स्वतःच सोडवल्या पाहिजेत. पुढे २००० मध्ये 'तमिळनाडू मुस्लिम महिला जमात समिती' ही एक मोठी संघटना म्हणून उभी राहिली.

जेव्हा महिलांवर अन्याय होतो, तेव्हा त्यांना दाद मागायला जागा नसते, असे शरीफा मानतात. तोंडी तलाक, पोटगी नाकारणे आणि घरगुती हिंसाचार यांसारख्या प्रकरणांना पोलीस अनेकदा 'शरीयत'चे कारण देऊन टाळत असत. पुरुषांच्या वर्चस्वाखाली असलेल्या या जमाती 'कांगारू कोर्टा'सारख्या काम करायच्या, जिथे महिलांचे प्रश्न दाबले जायचे. शरीफा यांनी निदर्शनास आणले की, कुराणची लिपी अरबी असल्यामुळे पुरुषांनी त्याचा स्वतःच्या सोयीनुसार चुकीचा अर्थ लावला होता.

शरीफा यांनी जेव्हा कुराणचा तमिळ अनुवाद वाचला, तेव्हा त्यांना मशिदीतील जमाती सांगत असलेला अर्थ आणि मूळ ग्रंथ यात मोठी तफावत आढळली. त्यानंतर त्यांच्या महिला जमातीने शरीयतवर कार्यशाळा घेणे आणि ट्रिपल तलाक रद्द करण्यासाठी सरकारकडे पाठपुरावा करणे सुरू केले. या कामामुळे त्यांना अनेकदा कट्टरपंथीयांकडून जीवे मारण्याच्या धमक्याही मिळाल्या.

ही जमात जिल्हा पातळीवर दरमहा आणि पुदुकोट्टई येथील मुख्यालयात दर तीन महिन्यांनी बैठक घेते. इथे महिलांच्या समस्यांचे समुपदेशन, पोलीस किंवा न्यायालयाच्या मदतीने निराकरण केले जाते. शरीफा यांच्या कामामुळे आता तमिळनाडूतील काही मशिदींमध्येही महिलांसाठी जागा निर्माण होऊ लागली आहे.

यासोबतच 'स्टेप्स' संस्था हिंसाचारग्रस्त महिलांना तात्पुरता निवारा देते. ही संस्था महिलांच्या उपजीविकेसाठी, जमिनीच्या हक्कासाठी आणि रोजगारासाठीही काम करते. आत्मसन्मान हाच महिलांच्या मुक्तीचा पाया आहे, अशी या संस्थेची धारणा आहे. आतापर्यंत जवळपास ३,५०० महिलांना 'स्टेप्स'ने मदत केली आहे.

सुरुवातीला शाळा-महाविद्यालयांतून जनजागृती करणाऱ्या या संस्थेचे आता महिलांच्या हक्कासाठी लढणाऱ्या एका मोठ्या केंद्रात रूपांतर झाले आहे. गेल्या दोन दशकांपासून शरीफा खानम महिलांच्या चळवळीत सक्रिय आहेत. विशेषतः समाजाच्या परिघावर ढकलल्या गेलेल्या महिलांचे म्हणणे ऐकले जावे, हा एकच साधा पण महत्त्वाचा विचार त्यांच्या या कार्याचा गाभा आहे.