ऑनलाईन प्लॅटफॉर्म, फार्मसी आणि वेलनेस क्लिनिक्सवर वजन कमी करण्यासाठीच्या लोकप्रिय औषधांची सहज उपलब्धता वाढली आहे. या औषधांच्या अनियंत्रित वापरामुळे आरोग्यास गंभीर धोका निर्माण होण्याची भीती व्यक्त होत आहे. ही बाब लक्षात घेऊन केंद्र सरकारने अशा औषधांच्या गैरवापरावावर आणि अनाधिकृत विक्रीवर कारवाई तीव्र केली आहे.
भारताचे औषध महानियंत्रक (DCGI) आणि राज्य औषध नियंत्रकांनी देशभरात तपासणी मोहीम राबवली आहे. यामध्ये ऑनलाईन फार्मसी गोदामे, घाऊक विक्रेते, किरकोळ विक्रेते आणि वजन कमी करणाऱ्या क्लिनिक्ससह ४९ व्यवसायांचे ऑडिट करण्यात आले आहे. नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्यांना नोटिसा बजावण्यात आल्या असून, नियमांचे पालन न केल्यास परवाना रद्द करणे, दंड आणि कायदेशीर कारवाईचा इशारा देण्यात आला आहे.
वजन कमी करण्यासाठी आणि मधुमेहासाठी वापरल्या जाणाऱ्या जीएलपी-१ (GLP-1) औषधांची मागणी सध्या मोठ्या प्रमाणावर वाढली आहे. मात्र ही औषधे किरकोळ आणि डिजिटल माध्यमातून डॉक्टरांच्या चिठ्ठीशिवाय (प्रिस्क्रिप्शन) घेतली जात आहेत. अधिकाऱ्यांनी या औषधांच्या मागणीनुसार सहज उपलब्धतेबद्दल आणि संभाव्य गैरवापराबद्दल चिंता व्यक्त केली असून पाळत वाढवली आहे.
या औषधांच्या जेनेरिक आवृत्ती सहज उपलब्ध झाल्याने ही चिंतेची बाब अधिकच वाढली आहे. यामुळे ही औषधे स्वस्त आणि सहज मिळणे सोपे झाले आहे. औषधांची परवडणारी किंमत चांगली असली तरी, त्यांच्या गुणवत्तेवर नियंत्रण, अंदाधुंद वापर आणि वैद्यकीय देखरेखीशिवाय होणारी विक्री यामुळे नियामक यंत्रणा सतर्क झाल्या आहेत. यामुळेच सध्याची ही मोठी कारवाई करण्यात आली आहे.
सरकारने नियमांचा पुनरुच्चार करताना स्पष्ट केले आहे की, ही औषधे साध्या दुकानातून काउंटरवर विकत घेता येत नाहीत. ही औषधे केवळ एंडोक्रिनोलॉजिस्ट, इंटरनल मेडिसिन तज्ज्ञ आणि कार्डिओलॉजिस्ट यांसारखे तज्ज्ञ डॉक्टरच लिहून देऊ शकतात. दिशाभूल करणाऱ्या जाहिराती रोखण्यासाठी १० मार्च २०२६ रोजी एक मार्गदर्शक सूचना जारी करण्यात आली होती. त्यानुसार डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय वापर करण्यास प्रोत्साहन देणाऱ्या जाहिराती थांबवण्याचे आदेश उत्पादकांना देण्यात आले आहेत.
जीएलपी-१ (ग्लुकागन-लाईक पेप्टाइड-१ रिसेप्टर ॲगोनिस्ट) औषधे टाईप २ मधुमेह आणि लठ्ठपणावर उपचारांसाठी एक मोठे यश मानले जातात. ही औषधे इन्सुलिन सोडण्यास चालना देतात, अतिरिक्त ग्लुकागन दाबतात आणि पोट रिकामे होण्याची प्रक्रिया संथ करतात. यामुळे रक्तातील साखर नियंत्रित राहते आणि भूक कमी लागते.
तथापि, सरकारने कडक इशारा दिला आहे की या औषधांचे गंभीर दुष्परिणाम असून ती केवळ पात्र वैद्यकीय तज्ज्ञांच्या देखरेखीखालीच घेतली पाहिजेत. मळमळ आणि चक्कर येण्यापासून ते स्वादुपिंडाचा दाह (पॅनक्रियाटायटिस), किडनीला इजा, आतड्यांमधील अडथळा आणि थायरॉईड कर्करोगासारख्या गंभीर समस्या उद्भवू शकतात. यामुळे डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय ही औषधे घेणे धोकादायक आहे.
जीएलपी-१ औषधांच्या विक्री आणि जाहिरातीमध्ये कोणत्याही प्रकारचे उल्लंघन आढळल्यास कडक दंडात्मक कारवाई करण्याचा इशारा सरकारने दिला आहे. अनाधिकृत विक्री, चुकीच्या पद्धतीने औषधे लिहून देणे किंवा दिशाभूल करणाऱ्या जाहिराती आढळल्यास परवाना रद्द, दंड आणि कायदेशीर कारवाई केली जाईल असे अधिकाऱ्यांनी स्पष्ट केले आहे.
सेमाग्लुटाइड, लिराग्लुटाइड आणि तिरझेपाटाइड सारख्या औषधांची वाढती लोकप्रियता चिंतेची बाब ठरत आहे. भारत सध्या लठ्ठपणा आणि टाईप २ मधुमेहाच्या वाढत्या ओझ्याचा सामना करत आहे. हे दोन्ही आजार हृदयविकार आणि इतर असंसर्गजन्य रोगांना कारणीभूत ठरतात. आरोग्य तज्ज्ञांच्या मते ही औषधे उपचारासाठी मदत करू शकतात, तरीही जीवनशैलीत बदल करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. यामध्ये निरोगी वजन राखणे, नियमित व्यायाम आणि संतुलित आहाराचा समावेश असावा.
पुढील काळात तपासणी अधिक कडक केली जाणार असून, जनतेने खबरदारी घ्यावी आणि जीएलपी-१ औषधे केवळ डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच घ्यावीत, असे आवाहन प्रशासनाने केले आहे.
.jpeg)
