शब-ए-बरात : केवळ धार्मिक विधी नव्हे, तर आत्मचिंतनाची रात्र
Story by आवाज़ मराठी | Published by Bhakti Chalak • 16 h ago
प्रातिनिधिक फोटो
अमिर सुहैल वानी
इस्लामिक दिनदर्शिकेतील अत्यंत पवित्र रात्रींपैकी एक म्हणजे शाबान महिन्याची १५ वी रात्र, जिला आपण सर्व 'शब-ए-बरात' म्हणून ओळखतो. तांत्रिकदृष्ट्या हा कोणताही सण नाही किंवा धार्मिक कायद्याने लादलेली एखादी सक्तीही नाही; तरीही शतकानुशतके ही रात्र मानवी मनाचा हिशोब आणि आध्यात्मिक जाणीव जागृत करणारी एक महत्त्वपूर्ण वेळ म्हणून टिकून आहे. विशेषतः दक्षिण आशियाई मुस्लीम बांधवांच्या आयुष्यात या रात्रीला एक आगळेवेगळे स्थान आहे. ही रात्र म्हणजे केवळ धार्मिक विधी नव्हे, तर ती सामूहिक स्मृती, नैतिक भान आणि ईश्वरी दयेवर असलेल्या अढळ विश्वासाचे प्रतीक आहे. सिद्धांत आणि भक्ती, कायदा आणि प्रेम, तसेच मानवी व्याकुळता आणि ईश्वरी निश्चितता यांना सांधणारा एक प्रकाशमान सेतू म्हणजे 'शब-ए-बरात' होय.
'बरात' या शब्दाचा मूळ अर्थच 'मुक्तता' किंवा 'सुटका' असा आहे. भूतकाळातील चुकांच्या ओझ्यातून आणि भविष्यातील अनिश्चिततेच्या भीतीतून मिळणारी ही एक प्रकारची आध्यात्मिक मुक्ती आहे. ही रात्र म्हणजे ईश्वराने आपल्या लेकरांकडे मायेने वळण्याचा एक क्षण आहे—अशी दया, जी मानवी प्रयत्नांच्या कितीतरी पलीकडची आहे. त्यामुळेच, ही रात्र स्वतःचे कौतुक करण्याची नसून स्वतःच्या उणिवांचा प्रामाणिकपणे शोध घेण्याची आहे. आपले चारित्र्य आणि वागणूक यांचा आरसा पाहण्याचे आवाहन ही रात्र प्रत्येक श्रद्धावानाला करते. कुराणमध्ये ज्या दयेच्या अथांग सागराचे वर्णन आहे, त्याचाच एक भाग म्हणजे शब-ए-बरात; जिथे ईश्वराची क्षमा मोजून-मापून मिळत नाही, तर ती प्रत्येकासाठी खुली असते. अट फक्त एवढीच की, माणसाचे हृदय अहंकार, द्वेष किंवा कपटाने भरलेले नसावे.
शब-ए-बरातचे महत्त्व प्रेषितांच्या अनेक परंपरांमधून (हदीस) अधोरेखित होते. यात सर्वात महत्त्वाचा संदर्भ म्हणजे हजरत आयशा (र.) यांनी दिलेली माहिती. प्रेषित मुहम्मद म्हणतात की, शाबानच्या मध्यरात्री अल्ला आपल्या सृष्टीकडे करुणेने पाहतो आणि सर्वांना क्षमा करतो. फक्त त्यांनाच ही क्षमा मिळत नाही, जे ईश्वराच्या अस्तित्वाशी कोणाला तरी जोडतात (शिर्क) किंवा ज्यांच्या मनात इतरांबद्दल आकस आणि वैमनस्य ठासून भरले आहे. विविध ग्रंथांतून समोर आलेली ही शिकवण अत्यंत महत्त्वाची आहे; ईश्वराची क्षमा केवळ प्रार्थनेतील तांत्रिक चुकांमुळे नाकारली जात नाही, तर ती मनातील द्वेष आणि नैतिक भ्रष्टाचारासारख्या गंभीर आध्यात्मिक आजारांमुळे नाकारली जाते. काही ग्रंथांनुसार या रात्री मिळणारी क्षमा ही अफाट असते, तिची मोजदाद करणे मानवी बुद्धीच्या पलीकडचे आहे.
इस्लामिक विद्वानांनी ऐतिहासिकदृष्ट्या या रात्रीकडे अत्यंत मोकळेपणाने पाहिले आहे. जरी काही संदर्भांच्या विश्वासार्हतेवर तांत्रिक चर्चा झाल्या असल्या, तरी बहुतांश थोर विद्वानांनी या रात्रीचे आध्यात्मिक महत्त्व (फजिलत) मान्य केले आहे. इमाम अल-शाफी यांनी या रात्रीला अशा पाच रात्रींपैकी एक मानले आहे, ज्यामध्ये केलेली प्रत्येक प्रार्थना (दुआ) स्वीकारली जाते. इमाम अहमद इब्न हंबल यांनी या रात्री वैयक्तिक उपासनेला महत्त्व दिले आहे. अगदी इब्न तैमिया, जे अनेकदा पारंपारिक प्रथांचे टीकाकार मानले जातात, त्यांनीही मान्य केले आहे की सुरुवातीच्या पिढ्यांमधील अनेक लोक या रात्रीचा सन्मान भक्ती आणि चिंतनाद्वारे करत असत. थोडक्यात, शब-ए-बरात ही रात्र इस्लामच्या विशाल आध्यात्मिक चौकटीत अत्यंत अर्थपूर्ण मानली जाते.
केवळ कायदेशीर किंवा तांत्रिक चर्चेपलीकडे जाऊन पाहिले तर सूफी संतांच्या आध्यात्मिक परंपरेत या रात्रीला एक वैश्विक अर्थ लाभला आहे. या रात्रीचा संबंध मानवी नशिबाशी जोडला जातो—मात्र हे नशीब म्हणजे कोणतेही लादलेले ओझे नाही, तर ते मानवी आयुष्याच्या स्पष्टतेचा एक प्रतीकात्मक क्षण आहे. कुराणमधील "या रात्री प्रत्येक विवेकपूर्ण निर्णय घेतला जातो" (कुराण ४४:४) या ओळीचा आधार घेत सूफी संत या रात्रीला अंतर्मनाच्या शुद्धीकरणाचे निमंत्रण मानतात. त्यांच्या मते, नशीब केवळ प्रदर्शनाने बदलत नाही, तर ते पश्चात्तापाने मवाळ होते आणि ईश्वरापुढे नतमस्तक झाल्याने सुसह्य होते. या रात्री मनुष्य देवाच्या ज्ञानाच्या उंबरठ्यावर उभा असतो आणि त्याला जाणीव असते की, येणारे वर्ष कसे असेल हे त्याच्या हृदयाच्या शुद्धतेवर अधिक अवलंबून आहे.
भारतीय-इस्लामिक संस्कृतीत ही आध्यात्मिक वृत्ती अत्यंत सुंदर रीतीने रुजलेली दिसते. इथे इस्लाम केवळ एक विचार म्हणून नाही, तर एक जिवंत संस्कृती म्हणून वाढला, जिथे कायदा, अध्यात्म, सूफी संगीत, कविता आणि सामुदायिक जीवन एकमेकांत गुंफलेले आहे. या पार्श्वभूमीवर शब-ए-बरात ही केवळ प्रार्थनेची रात्र उरली नाही, तर ती सामूहिक स्मृतीची रात्र बनली. मशिदी आणि मस्जिद दिव्यांच्या प्रकाशाने उजळून निघतात, कुराणचे पठण कानावर पडते आणि ओठांवरून बाहेर पडणारी प्रत्येक प्रार्थना ही केवळ शब्द नसून ती मनाची एक कबुली असते. या रात्री स्मशानभूमीत (कब्रस्तान) जाऊन पूर्वजांचे स्मरण करण्याची प्रथा हेच सांगते की, मृत्यू ही घाबरण्याची गोष्ट नसून तो आयुष्याची खरी किंमत शिकवणारा एक मोठा गुरु आहे.
सांस्कृतिकदृष्ट्या विचार केला तर, आपल्याकडे शब-ए-बरात म्हणजे पाहुणचाराचा आणि दातृत्वाचा सोहळा असतो. या रात्री तयार केला जाणारा हलवा, खीर किंवा इतर पदार्थ केवळ पोटासाठी नसून ते एका नैतिक भावनेचे प्रतीक आहेत. ज्या रात्री आपण स्वतःसाठी ईश्वराकडे दयेची याचना करतो, त्याच रात्री इतरांना अन्न देणे हीच खरी माणुसकी आहे. शाह वलीउल्लाह देहलवी यांसारख्या विचारवंतांनी हे ओळखले होते की, या साध्या वाटणाऱ्या प्रथांमुळे समाजात एकमेकांबद्दल सहानुभूती निर्माण होते. अगदी लहान मुलेही जेव्हा मोठ्यांसोबत स्मशानभूमीत जातात किंवा शेजाऱ्यांशी मिठाई वाटून घेतात, तेव्हा ते नकळतपणे एक संस्कार शिकत असतात: धर्म हा केवळ पुस्तकांतून नाही, तर अनुभवातून आणि वातावरणातून अंगी बाणवला जातो.
खोलवर विचार केला तर, शब-ए-बरात आपल्याला आशावादी राहायला शिकवते. ती सांगते की माणूस कितीही चुकला तरी त्याने निराश होता कामा नये. कुराणमधील "अल्लाच्या दयेबद्दल कधीही साशंक राहू नका" ही आज्ञा या रात्री खऱ्या अर्थाने जगली जाते. आजच्या काळात, जिथे एकीकडे धर्माचे अत्यंत टोकाचे कायदे आहेत आणि दुसरीकडे केवळ वरवरचे अध्यात्म, तिथे शब-ए-बरात एक सुवर्णमध्य गाठते—जी आपल्याला जबाबदारीची जाणीव करून देतानाच आशेचा किरणही दाखवते.
शेवटी, शब-ए-बरात केवळ एका धार्मिक आदेशामुळे टिकून नाही, तर ती मानवाची एक नैसर्गिक गरज आहे. प्रत्येक माणसाला वाटत असते की, अपमानित न होता आपली चूक कुणीतरी माफ करावी, समाजाने वाळीत न टाकता आपल्याला न्याय मिळावा आणि आपण स्वतःला विसरलो तरी देवाने आपल्याला विसरू नये. ही मानवी भूक शब-ए-बरात पूर्ण करते. जोपर्यंत माणसाचे हृदय पश्चात्तापाने आणि वैमनस्याच्या ओझ्याने जड होत राहील, तोपर्यंत ही रात्र येतच राहील—अत्यंत शांतपणे आणि आग्रहाने—आपल्याला जबाबदारीतून मुक्ती देण्यासाठी नाही, तर निराशेच्या गर्तेतून बाहेर काढण्यासाठी.
'आवाज मराठी'वर प्रसिद्ध होणारे लेखन, व्हिडिओज आणि उपक्रम यांविषयीचे अपडेट्स मिळवण्यासाठी या लिंक्सवर क्लिक करा -
.jpeg)
