आज १४ फेब्रुवारी, जगभर प्रेमाचा उत्सव म्हणजे 'व्हॅलेंटाईन डे' साजरा केला जात आहे. लाल गुलाबांची फुले, महागड्या भेटवस्तू आणि नात्यातील ओलावा याभोवती आजचा दिवस फिरतो. पण जेव्हा आपण प्रेमाच्या मुळाशी जातो आणि आध्यात्मिक परिप्रेक्ष्यातून त्याचा विचार करतो, तेव्हा सुफी तत्त्वज्ञानाइतके खोल आणि व्यापक विवेचन इतर कुठेही सापडत नाही. सुफी संतांनी प्रेमाला केवळ एक मानवी भावना मानले नाही. त्यांच्या मते प्रेम हा ईश्वरापर्यंत पोहोचण्याचा एकमेव मार्ग आहे. 'इश्क' हा शब्द सुफी साहित्यात ज्या उंचीवर नेऊन ठेवला आहे, तिथून मानवी मर्यादा ओलांडून दिव्यत्वाकडे जाता येते.

सुफी तत्त्वज्ञानातील प्रेमाची संकल्पना

सुफी विचारधारेनुसार, ईश्वर हाच अंतिम प्रेमी आणि अंतिम प्रेयसी आहे. सुफी संतांनी प्रेमाचे प्रामुख्याने दोन प्रकार सांगितले आहेत: 'इश्क-ए-मजाझी' (सांसारिक किंवा मानवी प्रेम) आणि 'इश्क-ए-हकीकी' (दैवी किंवा ईश्वरी प्रेम). सुफी संत म्हणतात की सांसारिक प्रेम ही दैवी प्रेमाची पहिली पायरी आहे. जर तुम्हाला एखाद्या मानवावर निस्वार्थ प्रेम करता आले नाही, तर तुम्ही त्या निराकार ईश्वरापर्यंत कसे पोहोचणार?

सुफी कवी जलालुद्दीन रूमी यांच्या मते, प्रेम ही ती निसणी आहे जी तुम्हाला स्वर्गाच्या दारापर्यंत घेऊन जाते. सुफींच्या मते माणसाचे हृदय हे ईश्वराचे निवासस्थान आहे. जेव्हा हृदय प्रेमाने रितं होतं, तेव्हा तिथे अहंकाराचा नाश होतो आणि ईश्वराचा प्रकाश प्रवेश करतो. यालाच 'फना' (अस्तित्व मिटवणे) आणि 'बका' (ईश्वरामध्ये कायमचे विलीन होणे) असे म्हटले जाते.

प्रेमाचे सात स्तर: आत्म्याचा ईश्वराकडे प्रवास

सुफी तत्त्वज्ञानात प्रेमाचे सात महत्त्वाचे टप्पे किंवा स्तर मानले जातात. हे स्तर पार केल्यानंतरच एखादा साधक खऱ्या अर्थाने 'इश्क' समजून घेऊ शकतो:

१. दिलकशी (आकर्षण): हा प्रेमाचा पहिला टप्पा आहे. यात एखाद्या व्यक्तीबद्दल किंवा ईश्वराच्या अस्तित्वाबद्दल मनाला ओढ वाटते. हे आकर्षण सुरुवातीला बाह्य स्वरूपाचे असू शकते.

२. उन्स (जवळिकता): दुसऱ्या टप्प्यात आकर्षणाचे रूपांतर ओढीत होते. इथे त्या व्यक्तीच्या किंवा ईश्वराच्या स्मरणात राहणे आवडायला लागते. एका प्रकारची आत्मियता आणि मैत्री निर्माण होते.

३. मोहब्बत (प्रेम): हा तिसरा टप्पा आहे. यात प्रेम अधिक खोलवर रुजते. प्रेमी व्यक्तीसमोर स्वतःला पूर्णपणे व्यक्त करू लागते. यात हृदयाचे व्यवहार सुरू होतात आणि समोरच्या व्यक्तीचे अस्तित्व आपल्या आयुष्याचा भाग बनते.

४. अकीदत (श्रद्धा): इथे प्रेम श्रद्धेचे रूप धारण करते. प्रेमी आपल्या महबूबावर (प्रेयसी/ईश्वर) पूर्ण विश्वास ठेवतो. इथे शंकांना जागा उरत नाही. समोरच्या व्यक्तीला दोष नसलेले आणि परिपूर्ण मानले जाते.

५. इबादत (भक्ती): हा टप्पा प्रेमाला भक्तीच्या स्तरावर नेतो. इथे प्रेमी आपल्या महबूबाची पूजा करू लागतो. त्याला प्रसन्न करणे हाच आयुष्याचा एकमेव उद्देश उरतो. सुफी कवींच्या मते, हा टप्पा देवाच्या सर्वात जवळ नेणारा असतो.

६. जुनून (वेडेपण/वेध): हा टप्पा अत्यंत तीव्र असतो. यात प्रेमी आपले भान विसरतो. त्याला जगाचे किंवा समाजाचे नियम आठवत नाहीत. त्याचे मन रात्रंदिवस केवळ एकाच ध्यासात गुंतलेले असते. अमीर खुसरो यांच्या अनेक रचनांमध्ये हे 'जुनून' दिसून येते.

७. मौत (विलीनीकरण/मृत्यू): हा शेवटचा आणि सर्वोच्च टप्पा आहे. इथे 'मौत' म्हणजे शरीराचा अंत नसून अहंकाराचा अंत होय. प्रेमी आणि महबूब यांच्यातील अंतर संपून ते एकरूप होतात. यालाच 'फना' असे म्हणतात. "मी" मिटवून "तो" होणे म्हणजेच हा अंतिम स्तर होय.

सुफी संतांच्या नजरेतून प्रेम म्हणजे काय? मानवी प्रेमाकडून थेट ईश्वरी मिलन! व्हॅलेंटाईन डे निमित्त वाचा, प्रेमाच्या ७ स्तरांची ही अद्भुत कहाणी . #Sufism #ValentineDay #इश्क #Rumi #AwazTheVoiceMarathi pic.twitter.com/TjGhqjAj2H

— Awaz - The Voice मराठी (@awaz_marathi) February 14, 2026

भारतीय पार्श्वभूमीतील सुफी परंपरा

भारतीय उपखंडात सुफीवादाला एक वेगळीच उंची लाभली. इथल्या मातीतील भक्ती परंपरा आणि सुफी विचार यांचा एक सुरेख संगम झाला. भारतीय सुफी संतांनी 'प्रेम' या संकल्पनेला लोकभाषेत आणि लोकसंगीतात गुंफले.

ख्वाजा मोईनुद्दीन चिश्ती यांनी अजमेरमध्ये 'सुलह-ए-कुल' म्हणजे सर्वांशी शांतता आणि प्रेम राखण्याचा संदेश दिला. त्यांनी शिकवले की ईश्वराची सेवा करायची असेल तर त्याच्या सृष्टीवर प्रेम करा. भुकेलेल्याला अन्न देणे आणि दुःखी माणसाचे अश्रू पुसणे हीच खरी इबादत आहे. चिश्ती परंपरेने प्रेमाच्या माध्यमातून हिंदू आणि मुस्लिम या दोन्ही समुदायांना एकत्र आणले.

निझामुद्दीन औलिया आणि अमीर खुसरो: प्रेमाचे अजोड उदाहरण

भारतीय सुफी परंपरेत हजरत निझामुद्दीन औलिया आणि त्यांचे पट्टशिष्य अमीर खुसरो यांचे नाते हे मानवी आणि दैवी प्रेमाचे सर्वात मोठे उदाहरण मानले जाते. निझामुद्दीन औलिया यांना 'महबूब-ए-इलाही' म्हणजेच देवाचा लाडका म्हटले जायचे. अमीर खुसरो यांनी आपल्या गुरुंवर केलेले प्रेम हे 'इश्क-ए-मजाझी' कडून 'इश्क-ए-हकीकी' कडे नेणारे होते.

खुसरो म्हणतात:

"खुसरो रैन सुहाग की, जागी पी के संग,

तन मेरो मन पियो को, दोऊ भये एक रंग."

अमीर खुसरो म्हणतात की मी माझ्या प्रियकरासोबत अशी रात्र जागवली आहे की आता माझे शरीर आणि त्यांचे मन एक झाले असून आम्ही दोघे एकाच रंगात रंगलो आहोत. या नात्यात गुरु हाच देवाचा आरसा होता. जेव्हा निझामुद्दीन औलिया यांचे निधन झाले, तेव्हा अमीर खुसरो यांना तो धक्का सहन झाला नाही. त्यांनी काही दिवसांतच आपले प्राण त्यागले. हे प्रेम शारीरिक आकर्षणाच्या पलीकडचे आणि आत्मिक ओढीचे होते.

संगीताच्या माध्यमातून प्रेमाची अभिव्यक्ती

सुफी परंपरेत 'समा' किंवा कव्वालीला विशेष महत्त्व आहे. कव्वाली हा केवळ गाण्याचा प्रकार नाही. तो ईश्वराशी संवाद साधण्याचे माध्यम आहे. कव्वालीतील शब्द प्रेमाची तीच ओढ व्यक्त करतात. नुसरत फतेह अली खान असोत किंवा भारतीय कव्वाल, त्यांच्या आवाजातील 'इश्क' श्रोत्यांना एका वेगळ्याच विश्वात घेऊन जातो.

'रंग' किंवा 'छाप तिलक' सारख्या रचना आजही गायल्या जातात तेव्हा त्यातली प्रेमाची ताकद काळजाला भिडते. हे संगीत सांगते की प्रेमात स्वतःला विसरणे हीच खरी प्राप्ती आहे.

बुल्ले शाह आणि वारिस शाह: मानवी प्रेमातील विद्रोह

पंजाबच्या सुफी संतांनी प्रेमाला विद्रोहाचे रूप दिले. बुल्ले शाह यांनी समाजातील कर्मठपणाला विरोध करताना प्रेमाचा पुरस्कार केला. त्यांच्या मते जर मनात प्रेम नसेल, तर मक्केला जाऊन किंवा गंगेत न्हाऊन काहीच उपयोग नाही. वारिस शाह यांनी लिहिलेली 'ही र-रांझा' ही कथा केवळ एक प्रेमकथा नसून ती सुफी रूपक आहे. यात हीर म्हणजे आत्मा आणि रांझा म्हणजे परमात्मा आहे. या दोघांच्या भेटीत येणारे अडथळे म्हणजे संसारातील माया आणि अहंकार आहे. ही कथा भारतीय जनमानसात इतकी रुजली कारण त्यात प्रेमाचा विजय हा सत्याचा विजय मानला गेला.

आजच्या काळात सुफींच्या प्रेमाच्या तत्त्वज्ञानाचे महत्त्व

आजच्या धकाधकीच्या आणि द्वेषाने भरलेल्या जगात सुफी तत्त्वज्ञान अतिशय प्रासंगिक ठरते. व्हॅलेंटाईन डे जेव्हा केवळ उपभोगवादाचे साधन बनतो, तेव्हा सुफी संत आपल्याला प्रेमाच्या मूळ उद्देशाची आठवण करून देतात. प्रेम म्हणजे केवळ घेणे नव्हे तर सर्वस्व अर्पण करणे होय.

सुफी प्रेमात 'दुसरा' कुणी नसतोच. तिथे 'मी' आणि 'तू' मधली भिंत पडलेली असते. जर आपण सर्वांमध्ये त्याच एका ईश्वराचा अंश पाहू शकलो, तर जगात हिंसा आणि द्वेषाला जागा उरणार नाही. सुफींच्या मते जगातील प्रत्येक सुंदर वस्तू ही ईश्वराच्या सौंदर्याचे प्रतिबिंब आहे. त्यामुळे सौंदर्यावर प्रेम करणे म्हणजे पर्यायाने ईश्वरावर प्रेम करणे आहे.

व्हॅलेंटाईन डे च्या निमित्ताने आपण सुफी संतांनी दाखवलेल्या सात स्तरांच्या मार्गाचा विचार केला, तर आपल्याला प्रेमाची एक नवीन व्याख्या मिळेल. हे प्रेम केवळ एका व्यक्तीपुरते मर्यादित नसून ते समस्त मानवजातीसाठी, निसर्गासाठी आणि त्या सृष्टीकर्त्यासाठी आहे. भारतीय भूमीवर सुफी संतांनी रुजवलेली ही प्रेमाची संस्कृती आजही आपल्याला जोडण्याचे काम करत आहे.

ज्याप्रमाणे एखाद्या दर्ग्यावर सर्व धर्माचे लोक एकत्र येतात आणि तिथे केवळ श्रद्धेचा सुगंध असतो, तसेच आपले जीवन व्हावे. सुफींच्या भाषेत सांगायचे तर प्रेमाचा मार्ग हा हृदयाकडून हृदयाकडे जातो. या व्हॅलेंटाईन डे ला आपण फक्त शब्दांपुरते मर्यादित न राहता, समोरच्या व्यक्तीच्या आत्म्याशी जोडले जाण्याचा प्रयत्न करूया. कारण सुफी तत्त्वज्ञानानुसार प्रेम हेच धर्माचे सार आहे आणि प्रेम हाच जीवनाचा खरा अर्थ आहे.