साकिब सलीम

"आम्ही सर्वजण भावासारखे राहिलो... ब्रिटिशांच्या अनुपस्थितीत हिंदू-मुस्लिम असा कोणताही प्रश्न उरत नाही, हे आम्ही सिद्ध करून दाखवलं." दिल्लीच्या लाल किल्ल्यावर झालेल्या ऐतिहासिक 'आयएनए' (INA) खटल्यानंतर जनसमुदायाला संबोधित करताना जनरल शाहनवाज खान यांनी हे शब्द उच्चारले होते.

सुभाषचंद्र बोस यांच्या नेतृत्वाखालील आझाद हिंद फौज भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील इतर चळवळींपेक्षा वेगळी होती, कारण तिच्या सदस्यांनी भारतीय राष्ट्राला आपल्या पंथ, जात, भाषा किंवा प्रदेशाच्या वर ठेवले होते. धर्माचा, जातीचा किंवा भाषेचा आधार घेऊन ब्रिटिशांशी लढणाऱ्या इतर गटांच्या बाबतीत असे म्हणता येणार नाही. जमियत-उलेमा, हिंदू महासभा आणि अगदी महात्मा गांधींनीही ब्रिटिश साम्राज्यवादाविरुद्ध लढण्यासाठी धार्मिक युक्तिवादांचा वापर केला होता. मात्र, आझाद हिंद फौजेने कोणत्याही धार्मिक चिन्हाचा आधार न घेता स्वातंत्र्याचे युद्ध लढले.

नेताजींचे सचिव आबिद हसन यांच्या शब्दात सांगायचे तर, "कोणीही आम्हाला तमिळ किंवा डोगरा, पंजाबी मुस्लिम किंवा बंगाली ब्राह्मण, शीख किंवा आदिवासी असणं थांबवायला सांगितलं नव्हतं. आम्ही ते होतोच आणि कदाचित पूर्वीपेक्षा जास्त प्रखरपणे होतो, पण या गोष्टी वैयक्तिक बाबी बनल्या. भारत हे आमचं ध्येय बनलं आणि आम्ही या गटांचे भाग राहणं सोडलं. जेव्हा आम्ही संपूर्ण भारताचा भाग बनलो, तेव्हाच आम्हाला खरं महत्त्व प्राप्त झालं."

सुभाषचंद्र बोस यांच्या नेतृत्वाखालील 'आरझी हुकूमत-ए-आझाद हिंद सरकार' (स्वतंत्र भारताचे तात्पुरते सरकार) आणि आझाद हिंद फौजेला समुदायांच्या प्रतिनिधित्वाच्या प्रश्नाचा कधीही सामना करावा लागला नाही, ज्यावर काँग्रेस आणि मुस्लिम लीगमध्ये तीव्र चर्चा होत असे. याचे कारण असे की सुभाषबाबूंचा असा विश्वास होता की, "कार्यकारी परिषदेत मुस्लिमांना बहुसंख्य जागा मिळण्यास आपला आक्षेप नसावा. मुख्य प्रश्न हा आहे की कोणत्या प्रकारचे मुस्लिम कार्यकारी परिषदेत येतील. जर आपल्याकडे मौलाना अबुल कलाम आझाद, आसफ अली आणि रफी अहमद किदवई यांच्यासारखे मुस्लिम असतील, तर भारताचे भवितव्य सुरक्षित असेल. अशा देशभक्तांना सर्व स्वातंत्र्य देणेच योग्य आहे. एक देशभक्त हिंदू आणि देशभक्त मुस्लिम यांच्यात कोणताही फरक नसतो."

सुभाषचंद्र बोस यांनी आपल्या आझाद हिंद सरकारद्वारे भारतीय राष्ट्राचे एक असे मॉडेल सादर केले जिथे विविध धर्म, जाती आणि भाषिक गटांचे लोक गुण्यागोविंदाने राहू शकत होते. येथे मुस्लिम सरकार आणि लष्कराचा भाग होते, ते केवळ 'प्रतिनिधित्व' मिळवण्यासाठी नव्हे, तर ते भारतीय नागरिक होते म्हणून. मला खात्री आहे की, २०२६ मध्ये जर कोणी त्यांचे वर्गीकरण केवळ 'मुस्लिम' म्हणून केले, तर आझाद हिंद फौजेच्या त्या सैनिकांना त्यांच्या थडग्यातही या गोष्टीचे दुःख होईल.

परंतु, भारतीय राष्ट्रासाठी सुभाषचंद्र बोस यांचे स्वप्न काय होते, हे सांगणे महत्त्वाचे ठरते. त्यांच्यासोबत कोणत्या प्रकारचे मुस्लिम होते आणि त्यांची भारतीय राष्ट्राबद्दलची कल्पना काय होती, हे पाहणे गरजेचे आहे.

आबिद हसन सफराणी

दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान जर्मनीपासून जपानपर्यंत ९० दिवसांचा पाणबुडीतून प्रवास करणे हा सुभाषचंद्र बोस यांचा सर्वात धाडसी पराक्रम मानला जातो. त्यांनी हा प्रवास इंजिनीअरिंग पदवीधर आबिद हसन यांच्यासोबत केला होता, ज्यांना नेताजींनी आपले वैयक्तिक सचिव म्हणून नियुक्त केले होते. यामुळे नेताजींसोबत आबिद पाणबुडीतून प्रवास करणारे पहिले भारतीय ठरले. या प्रवासादरम्यान त्यांनी आपल्या नेत्यासोबत भविष्यातील 'आयएनए'ची योजना आखली. तिथेच महिलांची लढाऊ तुकडी तयार करणे आणि दक्षिण-पूर्व आशियातील भारतीय डायस्पोराची भरती करणे ठरले.

लोकप्रिय चर्चेत आबिद यांना 'जय हिंद' हा नारा देण्यासाठी आणि 'जन गण मन' या गीताच्या बोलांमध्ये सुधारणा करून ते आझाद हिंद सरकारचे राष्ट्रगीत बनवण्यासाठी ओळखले जाते. परंतु फार कमी लोकांना माहिती आहे की, त्यांनी इंफाळ आघाडीवर आयएनएचे नेतृत्व करून युद्धात मोठी भूमिका बजावली होती. १९८५ मध्ये त्यांच्या निधनापर्यंत ते आझाद हिंद फौजेच्या आदर्शांचा प्रचार करत राहिले.

अब्दुल हबीब युसूफ मारफानी

मारफानी हे रंगूनमध्ये स्थायिक झालेले एक श्रीमंत गुजराती व्यापारी होते. जेव्हा १९४३ मध्ये आझाद हिंद सरकार स्थापन झाले, तेव्हापासून ते नियमितपणे लाखो रुपये दान करत असत. ९ जुलै १९४४ रोजी एका सार्वजनिक सभेत नेताजींनी निधीचे आवाहन केले असता, मारफानी यांनी आपले सर्व दागिने, मालमत्तेची कागदपत्रे आणि रोख रक्कम एका चांदीच्या तबकात ठेवून नेताजींना अर्पण केली. त्या काळी या मालमत्तेची किंमत एक कोटी रुपये होती. आपली सर्व संपत्ती दान केल्यानंतर त्यांनी स्वतःसाठी आझाद हिंद फौजेचा खाकी गणवेश मागितला. नेताजींनी त्यांना आझाद हिंद सरकारचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार 'तमगा-ए-सेवक-ए-हिंद' देऊन गौरव केला आणि म्हणाले, "काही लोक म्हणतात की हबीब वेडा झाला आहे. मी सहमत आहे. मला वाटतं की तुमच्यापैकी प्रत्येक भारतीयाने वेडे व्हावे. आपल्या मातृभूमीसाठी विजय आणि स्वातंत्र्य मिळवण्यासाठी आपल्याला अशाच स्त्री-पुरुषांची गरज आहे."

कॅप्टन मोहम्मद अक्रम

आयएनएचे पहिले हुतात्मा ठरलेल्या या थोर व्यक्तीला आपण ओळखतो का? ग्यानी केसर सिंह यांनी आयएनएच्या स्थापनेचे वर्णन करताना लिहिले आहे की, जित्रा येथे आझाद हिंद फौज स्थापन झाली आणि कॅप्टन मोहन सिंह यांना जनरल ऑफिसर कमांडिंग (G.O.C.) करण्यात आले. इतिहासात पहिल्यांदाच आकाश 'आझाद हिंदुस्तान जिंदाबाद' आणि 'आझाद हिंद फौज जिंदाबाद'च्या घोषणांनी दुमदुमले. कॅप्टन मोहम्मद अक्रम खान आणि जमादार साधू सिंह हे १५ जानेवारी १९४२ रोजी आयएनएमध्ये सामील होणारे पहिले व्यक्ती होते. १३ मार्च १९४२ रोजी एका परिषदेसाठी बँकॉकला जाताना विमान अपघातात अक्रम यांचा मृत्यू झाला. कर्नल निरंजन सिंह गिल यांनी त्यांना चळवळीचे 'पहिले हुतात्मा' म्हटले आहे.

सुलताना सलीम

नेताजींच्या आवाहनानंतर सुल्ताना सलीम आयएनएच्या राणी झाशी रेजिमेंटमध्ये सामील झाल्या. युद्धादरम्यानच त्यांची कॅप्टन सलीम यांच्याशी भेट झाली आणि नेताजींच्या आशीर्वादाने त्यांनी लग्न केले. युद्ध संपल्यानंतर त्यांना युद्धबंदी म्हणून अटक करण्यात आली आणि फेब्रुवारी १९४६ मध्ये त्या भारतात परतल्या. 'इंडियन एक्सप्रेस'ने २२ फेब्रुवारी १९४६ रोजी दिलेल्या वृत्तानुसार, "मिसेस सलीम यांना असे वाटले की त्यांच्यासाठी हिंदुस्थान हा एकच देश आणि हिंदुस्तानी ही एकच जात आहे. त्यांचा जातीयवाद किंवा प्रांतीयवादावर विश्वास नव्हता. पूर्व आशियात धार्मिक किंवा प्रांतीय भेदभावाची जाणीव नव्हती आणि अस्पृश्यतेची समस्याही नव्हती. त्यांचा विश्वास होता की भारताला स्वातंत्र्य मिळाले तर अनेक समस्या सहज सुटू शकतील."

लेफ्टनंट कर्नल एहसान कादिर

जनरल मोहन सिंह यांनी एहसान कादिर यांची आझाद हिंद रेडिओचे संचालक म्हणून नियुक्ती केली होती. १९४३ मध्ये जेव्हा रासबिहारी बोस यांनी नेतृत्वाची धुरा नेताजींकडे सोपवली, तेव्हा कादिर लष्करी सचिव म्हणून सामील झाले. त्यांनी ३०,००० पेक्षा जास्त सदस्य असलेल्या स्वयंसेवक गटाचे आणि आझाद हिंद दलाचे नेतृत्व केले. हिंदू-मुस्लिम एकता वाढवण्यासाठी एक 'सांप्रदायिक सलोखा परिषद' स्थापन करण्यात आली होती आणि कादिर तिचे प्रमुख होते. नेताजींचा विमान अपघातात मृत्यू झाल्याची बातमी ऐकून कादिर यांचा त्यावर विश्वास बसला नाही आणि त्यांनी आपला मानसिक तोल गमावला.

कर्नल शौकत अली मलिक

ब्रिटीश साम्राज्याकडून भारतीय भूभाग जिंकल्यानंतर त्यावर राष्ट्रीय ध्वज फडकवणारे शौकत अली मलिक हे पहिले भारतीय आहेत. १४ एप्रिल १९४४ रोजी आझाद हिंद फौजेच्या बहादूर ग्रुपचे कमांडर म्हणून त्यांनी ही कामगिरी केली. त्यांनी मणिपूरच्या मोइरांगमध्ये नागरी सरकार स्थापन करण्यासाठी सशस्त्र दलांचे नेतृत्व केले. ध्वज फडकवताना ते म्हणाले होते, "आझाद हिंद फौजेने आता भारत-ब्रह्मदेश सीमा ओलांडली आहे... मोइरांगपर्यंत पोहोचताना अनेकांनी बलिदान दिले आणि दिल्लीच्या मार्गावरही अनेक जण शहीद होतील. तरीही, शत्रूला भारताच्या पवित्र भूमीतून बाहेर काढणे हे आमचे कर्तव्य आहे... भारताचे स्वातंत्र्य अगदी जवळ आहे."

मेजर जनरल शाहनवाज खान

शाहनवाज खान हे आयएनएच्या सर्वात प्रसिद्ध चेहऱ्यांपैकी एक होते. युद्धानंतर जेव्हा लाल किल्ल्यावर खटला चालला, तेव्हा ढिल्लन आणि सहगल यांच्यासोबत ते आयएनएचा चेहरा बनले. त्यांनी अराकान, नागालँड आणि इतर आघाड्यांवर सैन्याचे नेतृत्व केले. त्यांनी नंतर आयएनएमधील मुस्लिमांच्या भूमिकेवर आणि नेताजींच्या दृष्टिकोनावर लिहिले की, "नेताजींनी आपल्या सैनिकांना हे पटवून दिले की ते एकाच मातृभूमीचे पुत्र आहेत आणि त्यांच्यात कोणतेही मतभेद असू शकत नाहीत. आपल्या देशातील जातीय मतभेद हे परकीय सत्तेची निर्मिती आहे, हे आम्हाला पटले होते. नेताजींचे सर्वात कट्टर समर्थक मुस्लिमांमध्ये आढळले, यावरूनच त्यांच्या यशाचा अंदाज लावता येतो."

"हे पाहून आश्चर्य वाटते की, जेव्हा नेताजींनी पाणबुडीने जपानला जाण्यासाठी जर्मनीतून एका अधिकाऱ्याची निवड केली, तेव्हा ती निवड आबिद हुसैन या मुस्लिमावरच ठरली. तसेच जेव्हा त्यांचे सैन्य लढाईसाठी पाठवले गेले, तेव्हा दोन्ही विभागीय कमांडर मुस्लिम होते - मेजर जनरल एम. झेड. कियानी आणि मी स्वतः. ऑगस्ट १९४५ मध्ये जेव्हा ते आपल्या शेवटच्या प्रवासासाठी निघाले, तेव्हा त्यांनी कर्नल हबीबुर रहमान यांची निवड केली. ही भावना केवळ सैन्यापुरती मर्यादित नव्हती, तर रंगूनचे व्यापारी हबीब यांच्यासारख्या नागरिकांनीही आपली सर्व संपत्ती नेताजींना अर्पण केली होती."

कर्नल मेहबूब अहमद

१९४३ मध्ये सिंगापूरमध्ये नेताजींचे भाषण ऐकून मेहबूब अहमद आझाद हिंद फौजेत सामील झाले. ते म्हणायचे, "माझा हा एकच जन्म आहे. जर मला आणखी हजार जन्म मिळाले असते, तर नेताजींचे ध्येय गाठण्यासाठी मी ते सर्व त्यांच्या चरणी अर्पण केले असते." अराकान आणि इंफाळ मोहिमेत त्यांनी शाहनवाज खान यांचे सल्लागार म्हणून काम केले. नेताजींनी त्यांची लष्करी सचिव म्हणून नियुक्ती केली होती.

कर्नल हबीब उर रहमान

कर्नल हबीब उर रहमान हे जनरल मोहन सिंह यांच्यासोबत आझाद हिंद फौजेचे सह-संस्थापक होते. ते मुख्यालयातील प्रशासन शाखेचे प्रभारी बनले. २१ ऑक्टोबर १९४३ रोजी आझाद हिंद सरकार स्थापन झाले तेव्हा त्यांनी मंत्री म्हणून शपथ घेतली. नंतर त्यांची 'डेप्युटी चीफ ऑफ आर्मी स्टाफ' म्हणून नियुक्ती करण्यात आली आणि १८ ऑगस्ट १९४५ रोजी नेताजींच्या शेवटच्या प्रवासात ते त्यांच्यासोबत होते.

मेजर जनरल मोहम्मद जमान खान कियानी

जेव्हा आझाद हिंद फौज स्थापन झाली, तेव्हा कियानी 'चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ' बनले. नेताजींनी नेतृत्व स्वीकारल्यानंतर त्यांची मंत्री आणि आझाद हिंद फौजेच्या पहिल्या डिव्हिजनचे कमांडर म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. त्यांच्या नेतृत्वाखालील डिव्हिजनमध्ये नेहरू, आझाद आणि गांधी अशा तीन रेजिमेंट होत्या. त्यांनी बर्मा आघाडीवर नेतृत्व केले.

जेव्हा नेताजींनी आपल्या अखेरच्या हवाई प्रवासासाठी हबीब रहमान यांच्यासह सिंगापूर सोडलं, तेव्हा कियानी यांच्याकडे लष्करप्रमुख पदाची सूत्रं सोपवण्यात आली होती. करीम घणी आणि डी.एम. खान हे 'आरझी हुकूमत-ए-आझाद हिंद सरकार'च्या सहा सल्लागारांपैकी दोन महत्त्वाचे सल्लागार होते. या सल्लागारांचे स्थान सरकारला मार्गदर्शन करणाऱ्या ज्येष्ठ व्यक्तींचे होते, ज्यामध्ये रासबिहारी बोस यांचाही समावेश होता.

आझाद हिंद फौजेच्या पन्नासपेक्षा जास्त सैनिकांना शौर्य पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले होते. यामध्ये 'तमगा-ए-सरदार-ए-जंग', 'तमगा-ए-वीर-ए-हिंद', 'तमगा-ए-बहादुरी', 'तमगा-ए-शत्रू नाश' आणि 'सनद-ए-बहादुरी' अशा पुरस्कारांचा समावेश होता. अनेक मुस्लिम सैनिकांनी नेताजींच्या हस्ते हे पुरस्कार पटकावले होते, त्यांची नावे खालीलप्रमाणे आहेत:

तमगा-ए-सरदार-ए-जंग

• कर्नल एस.ए. मलिक

• मेजर सिकंदर खान

• मेजर आबिद हसन

• कॅप्टन ताज मोहम्मद

तमगा-ए-वीर-ए-हिंद

• लेफ्टनंट अशरफी मंडल

• लेफ्टनंट इनायत उल्लाह

तमगा-ए-बहादुरी

• हवालदार अहमद दीन

• हवालदार दीन मोहम्मद

• हवालदार हकीम अली

• हवालदार गुलाम हैदर शाह

तमगा-ए-शत्रू नाश

• हवालदार पीर मोहम्मद

• हवालदार हकीम अली

• नाईक फैज मोहम्मद

• शिपाई गुलाम रसूल

• नाईक फैज बख्श

सनद-ए-बहादुरी

• हवालदार अहमद-उद-दीन

• हवालदार मोहम्मद आगर

• हवालदार गुलाब शाह

ही यादी अत्यंत मर्यादित असून यात अद्याप बशीर अहमद आणि मुनवर हुसेन यांच्यासारख्या अनेक नावांचा उल्लेख राहून गेला आहे, जे आझाद हिंद सरकारमध्ये मंत्री होते. तसेच अझीझ अहमद खान आणि इनायत कियानी या दोघांनी आझाद हिंद फौजेच्या तीनपैकी दोन रेजिमेंटचे नेतृत्व केले होते. याशिवाय नेताजींवरील हल्ला परतवून लावताना शहीद झालेले नझीर अहमद किंवा व्हिएतनाममधील 'इंडिया इंडिपेंडन्स लीग'चे प्रमुख शेख मोहम्मद अशा अनेक वीरांचा यात समावेश आहे. खरे तर, या सर्व नावांची नोंद करणे इथे अशक्य आहे.

आझाद हिंद फौज आणि सुभाषचंद्र बोस यांचा हा गौरवशाली इतिहास हीच साक्ष देतो की, देशभक्ती दाखवायची वेळ आलीच तर सर्व भारतीय राष्ट्रवादाच्या नावाखाली एकत्र येऊ शकतात. अशा सर्वसमावेशक भारतासाठी, जिथे भारतीयांची पारख केवळ त्यांच्या कौशल्यावरून आणि देशावरील प्रेमावरून केली जाईल, त्यांच्या धर्मावरून नव्हे.

(लेखक आधुनिक इतिहासाचे अभ्यासक आहेत.)