अब्दुल मोईद अझहरी

इस्लाम धर्मामध्ये मस्जिद हे एका जिवंत समाजाचे आणि संस्कृतीचे मुख्य केंद्र मानले जाते. ऐतिहासिकदृष्ट्या पाहिलं तर, मुस्लिम माणसाच्या दैनंदिन जीवनात मस्जिदीने नेहमीच महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. मस्जिदीसोबत मुस्लिमांचा जो घट्ट संबंध आहे, त्यामागे खूप मोठं सामाजिक आणि आध्यात्मिक शहाणपण दडलेलं आहे. याच गोष्टीचा जर आपण गांभीर्याने विचार केला, तर मस्जिदमध्ये प्रार्थना आणि इतर सर्व सामाजिक क्रियाकलापांचे नेतृत्व करणाऱ्या 'इमामची' निवड किती काळजीपूर्वक आणि जबाबदारीने केली पाहिजे, याची आपल्याला जाणीव होते.

नमाज पठण हे इमामचे मुख्य काम असले तरी, तो समाजाचे नेतृत्व करण्यास, शहाणपणाच्या आणि जबाबदारीच्या सर्व मागण्या पूर्ण करण्यास सक्षम असला पाहिजे. पण आज वास्तवात तसे घडत आहे का? आजच्या काळात इमामची निवड आणि मस्जिदीचे व्यवस्थापन याविषयी समाजात जे काही चालले आहे, त्याचा अत्यंत सविस्तर, रोखठोक आणि डोळ्यांत अंजन घालणारा हा विशेष वेध...

खेदाची गोष्ट म्हणजे, आज 'इमामतीचा' हा पवित्र आणि महत्त्वाचा व्यवसाय निष्काळजीपणाचा आणि राजकारणाचा बळी ठरला आहे. आजकाल अनेक ठिकाणी आपण पाहतो की, मस्जिदीच्या कमिट्या या केवळ ऐहिक चिंता, समाजात मिळणारी प्रतिष्ठा आणि सार्वजनिक ओळखीच्या आधारावरच चालवल्या जात आहेत.

खिशात चार पैसे आले आणि समाजात थोडी ओळख निर्माण झाली की, अनेक लोक स्वतःच्या संपत्तीच्या जोरावर मस्जिदीच्या समित्यांचे अध्यक्ष किंवा पदाधिकारी सहजपणे बनतात. पद हातात आल्यावर ते स्वतःला धर्माचे 'मुख्य संरक्षक' किंवा 'ठेकेदार' समजू लागतात. यातूनच इमामच्या निवडीत राजकारण शिरते. हे लोक अशाच इमामला पहिले प्राधान्य देतात, जो त्यांच्या तालावर नाचेल आणि त्यांच्या वैयक्तिक इच्छेनुसार धर्माचा अर्थ लावून देईल. त्यांना एक 'खरा मार्गदर्शक' नको असतो, तर त्यांना एक 'होयबा'हवा असतो.

या एका चुकीच्या प्रवृत्तीमुळे मस्जिदीतील सर्व धार्मिक उपक्रम या मूठभर लोकांच्या आवडीनिवडींशी जोडले जातात. यातील सर्वात त्रासदायक आणि विचार करायला लावणारी गोष्ट म्हणजे, या समितीच्या अनेक सदस्यांना धर्माचे खरोखरच मूलभूत ज्ञानही नसते. इस्लामिक शिकवणी आणि न्यायशास्त्राशी त्यांचा दुरूनही संबंध नसतो. हे सर्व अगदी स्पष्ट असूनही, तेच लोक स्वतःच्या अधिकाराच्या जोरावर एका इमामची निवड करतात. परिणामी, ते कोणत्याही खऱ्या, अभ्यासू इमामची नियुक्ती करत नाहीत. ते केवळ एका 'सेवा पुरवठादाराप्रमाणे' (Service Provider) पाच वेळेच्या रोजच्या नमाजाचे नेतृत्व करण्यासाठी कोणालातरी कामावर ठेवतात. आज खऱ्या अर्थाने एका इमामचा पगार हा एखाद्या रोजंदारीवर काम करणाऱ्या मजुरापेक्षाही कमी असतो, ही आपल्या समाजाची सर्वात मोठी शोकांतिका आहे.

दुसरीकडे, अनेक इमाम स्वतःच स्वतःच्या पदाच्या खऱ्या महत्त्वापासून आणि जबाबदाऱ्यांपासून पूर्णपणे अनभिज्ञ असतात. हे आजचे कटू वास्तव आहे. इमामतेचे हे कार्यालय नेमके किती महत्त्वाचे आहे किंवा एका इमामाने स्वतःमध्ये नेमक्या कोणत्या सामाजिक आणि मानसिक जबाबदाऱ्या पार पाडल्या पाहिजेत, हे त्यांनाही समजत नाही. यात त्यांचीही पूर्ण चूक नाही, कारण त्यांना असे कोणतेही ज्ञान किंवा जाणीव कधीही दिली गेलेली नाही. त्यांना तसे कोणतेही आधुनिक प्रशिक्षण किंवा व्यावहारिक अनुभव मिळालेला नसतो.

बहुतांश धार्मिक संस्थांच्या आणि मदरशांच्या आठ ते बारा वर्षांच्या प्रदीर्घ अभ्यासक्रमात 'इमामतेवर' लक्ष केंद्रित करणारी कोणतीही समर्पित शिस्त किंवा विशेष प्रशिक्षण नाहीये. इमामतेच्या लेबलखाली त्यांना जे काही शिकवले जाते, ते प्रामुख्याने केवळ पवित्र कुराणचे पठण सुधारण्यापुरतेच मर्यादित असते. तसेच नमाजाशी जोडलेले केवळ काही मोजके कायदेशीर नियम शिकण्यापुरतेच ते मर्यादित राहते. समाजातील लोकांचे मानसिक समुपदेशन कसे करावे, तरुणांचे प्रश्न कसे सोडवावे, यावर कोणतेही मार्गदर्शन त्यांना मिळत नाही.

इस्लामच्या प्रेषितांनी मस्जिदीत एकत्रितपणे केल्या जाणाऱ्या सामूहिक प्रार्थनेला स्वतःच्या घरात एकट्याने नमाज पठण करण्यापेक्षा नेहमीच जास्त प्राधान्य दिले होते. मस्जिदीतील सामूहिक नमाज पठणाला ७० पटीने अधिक बक्षीस (सबाब) मिळते, ही गोष्ट घोषित करून त्यांनी मस्जिदीचे हे विशेष महत्त्व सर्वांसमोर स्पष्टपणे मांडले होते.

मस्जिदीच्या सेवेच्या प्रत्येक पैलूशी अनेक उत्तम गुण भक्कमपणे जोडलेले आहेत. मस्जिदीचे बांधकाम असो, तिची देखभाल असो किंवा तिचे प्रशासन असो; मस्जिदीशी असलेली कोणतीही संलग्नता एका सुंदर बक्षीसाशी जोडलेली आहे. एखाद्या व्यक्तीने पवित्र मस्जिदीच्या बांधकामात केवळ एका विटेचेही प्रामाणिकपणे योगदान दिल्यास तो स्वर्गात एक सुंदर घर कमावतो, असे स्पष्टपणे सांगण्यात आले आहे. एका मस्जिदीच्या बांधकामात प्रामाणिकपणे मदत करणे, हा खऱ्या अर्थाने "सतत सुरू असलेल्या एका धर्मादाय कार्याचा" (सदाका जारिया) एक प्रकार आहे. जोपर्यंत त्या मस्जिदीत प्रामाणिकपणे प्रार्थना होत राहील, तोपर्यंत अल्लाह त्या बांधकामात भाग घेणाऱ्या सर्वांना बक्षीस देत राहतो. मस्जिदीची साफसफाई करणे, स्वतःच्या घराप्रमाणे तिची देखभाल करणे, या सर्वांसाठी प्रचंड मोठ्या बक्षीसाचे आश्वासन देण्यात आले आहे.

पण, जेव्हा आपण या सर्व उदात्त गुणांचा शांतपणे विचार करतो, तेव्हा एक महत्त्वाचा प्रश्न उभा राहतो: मस्जिदीची ही प्रासंगिकता केवळ आणि पूर्णपणे 'उपासनेवरच' (प्रार्थनेवरच) आधारित आहे का?

याचे उत्तर 'नाही' असे आहे! इस्लामिक इतिहास आणि तत्त्वज्ञान स्पष्टपणे सांगते की, मस्जिदीच्या या सर्वोच्च दर्जाच्या मागे एक खरोखरच अमूल्य सामाजिक व्यवस्था दडलेली आहे. राष्ट्रीय एकता, उम्माहच्या (मुस्लिम समाजाच्या) सामूहिक चिंतांवरील सखोल चर्चा, सार्वजनिक कल्याण, सुधारणा आणि सर्वांचे परस्पर सहाय्य या सर्व उदात्त उद्दिष्टांचा मस्जिदीच्या प्रमुख कामांमध्ये समावेश होतो.

मस्जिदीच्या माध्यमातून प्रेषित मुहम्मद यांनी सर्व मुस्लिमांना जगातील सर्वात उत्कृष्ट सामाजिक व्यवस्था प्रदान केली होती. दिवसातून तब्बल पाच वेळा एकमेकांना भेटणे, मस्जिदीत जाताना खांद्याला खांदा लावून उभे राहणे आणि स्वतःचा सामाजिक दर्जा, संपत्ती, वंश किंवा श्रेणी या गोष्टींचा कोणताही अहंकार न बाळगता एकाच रांगेत उभे राहणे! एक श्रीमंत माणूस आणि एक गरीब मजूर एकाच रांगेत अल्लाहसमोर उभे राहतात, ही मानवी समाजाला ज्ञात असलेली सर्वात महान आणि समतेची व्यवस्था आहे.

त्यामुळे, मस्जिदी या शहाण्या लोकांच्या सामूहिक संमतीद्वारे सर्व मुस्लिमांच्या समस्या सोडवण्यासाठी उपयुक्त केंद्रे नक्कीच बनू शकल्या असत्या. राष्ट्रउभारणीच्या कामात त्या मोलाचे योगदान देऊ शकल्या असत्या. इस्लामिक इतिहासाच्या अगदी सुरुवातीच्या काळात या मस्जिदींनी अशीच एक वेगळी आणि मोठी भूमिका बजावली होती. याच मस्जिदींमध्ये सर्व सामूहिक समस्यांवर सखोल चर्चा केली जायची, धोरणांची आखणी केली जायची आणि समाजाच्या प्रगतीचे मार्ग आखले जायचे. त्या खऱ्या अर्थाने देवाच्या धर्माच्या मध्यवर्ती संस्था होत्या.

संपूर्ण इस्लामिक इतिहासाचा अभ्यास एक गोष्ट उघड करतो: एखाद्या व्यक्तीचे स्वतःचे महत्त्व जितके जास्त असते, तितकीच त्याची जबाबदारी खरोखरच मोठी असते. मस्जिदीचे अफाट महत्त्व एका गोष्टीची स्पष्ट मागणी करते की—तिचे संपूर्ण प्रशासन गंभीरपणे, प्रामाणिकपणाने, प्रतिष्ठेने आणि अतिशय जबाबदारीने चालवले गेले पाहिजे.

आजच्या परिस्थितीकडे काळजीपूर्वक पाहिल्यावर एक खरोखरच भयंकर आणि चिंतेची गोष्ट आढळून येते. एकेकाळी समाजाची सर्वात महत्त्वाची संस्था असलेल्या मस्जिदीचे व्यवस्थापन आज विनाशकारी बनले आहे. ऐतिहासिक दृष्टिकोनातून बोलायचे झाल्यास आपल्या संपूर्ण समाजात दोन खरोखरच महत्त्वाचे बदल झाले आहेत:

पहिली गोष्ट म्हणजे, 'इमामते' हा एकेकाळी कोणताही मुख्य व्यवसाय किंवा नोकरी नव्हती. पण आज तो एक पूर्णपणे औपचारिक व्यवसाय बनला आहे.

दुसरी गोष्ट म्हणजे, समाजाच्या सामूहिक चिंतांवर सखोल चर्चा करण्यासाठी आणि विचारांची देवाणघेवाण करण्यासाठी मस्जिदी हे एकेकाळी खरोखरच उत्तम ठिकाण होते. पण आज मस्जिदींना खऱ्या अर्थाने केवळ पाच रोजच्या नमाजांपुरतेच मर्यादित करून ठेवण्यात आले आहे. मस्जिदी एकेकाळी धार्मिक शिक्षणाची 'प्राथमिक केंद्रे' म्हणून काम करत असत. पण आज सर्व मदरशांमधील अस्वस्थ आणि अनावश्यक स्पर्धेने या मस्जिदींना त्यांच्या स्वतःच्या शैक्षणिक भूमिकेतून पूर्णपणे रिकामे केले आहे.

लहान मुलांच्या मस्जिदीत जाण्याच्या परंपरा आता खरोखरच कमकुवत झाल्या आहेत. सर्व शिक्षण आता केवळ साध्या ग्रंथांच्या शिकवणीपुरतेच मर्यादित झाले आहे. योग्य असे नैतिक व आध्यात्मिक प्रशिक्षण आज जवळजवळ नाहीसे झाले आहे. ज्या पदवीधरांना कोणतेही पुरेसे सामाजिक प्रशिक्षण मिळालेले नाही, तेच आज खऱ्या अर्थाने इमाम, शिक्षक, मुफ्ती, न्यायाधीश आणि आध्यात्मिक मार्गदर्शक बनत आहेत.

जर शैक्षणिक कार्यक्रम मस्जिदींमध्येच राहिले असते, तर लहान मुलांनी अगदी कोवळ्या वयापासूनच मस्जिदीशी एक आयुष्यभराची संलग्नता विकसित केली असती. मस्जिदीवर आधारित असलेल्या शाळांमध्ये येणाऱ्या मुलांनी केवळ साधे धडेच शिकले नसते, तर त्यांनी मस्जिदीचा आदरही शिकला असता. त्यांनी स्वतःच्या शरीराची आणि वाणीची शुद्धता शिकली असती. इतरांची बदनामी करणे, खोटे आरोप करणे, निरर्थक गप्पा मारणे आणि इतरांचा अपमान करणे यांसारख्या वाईट सवयी मस्जिदीच्या पावित्र्यामुळे आपोआप कमी झाल्या असत्या. यातून एका खरोखरच निरोगी सामाजिक व्यवस्थेची निर्मिती झाली असती.

इमामते आता एक व्यावसायिक मुख्य व्यवसाय बनला आहे. मस्जिदीचे अफाट महत्त्व लक्षात घेता, या भूमिकेसाठी एका 'योग्य व्यक्तीचीच' निवड केली जाणे खरोखरच आवश्यक आहे. कारण संपूर्ण समाजात एक सकारात्मक बदल घडवून आणण्याची ताकद त्या एका व्यक्तीमध्ये नक्कीच असते.

एक इमाम संपूर्ण समुदायाची योग्य दिशा ठरवतो. एका मस्जिदीचा इमाम हा तिच्या सर्व उपासकांचा नेता असतो आणि प्रत्यक्ष परिणामात तो संपूर्ण परिसराचा (शेजारचा) मुख्य मार्गदर्शक असतो. तो समाजाच्या भौतिक आणि आध्यात्मिक विकासासाठी जबाबदार असतो.

तो स्वतः डॉक्टर नसला, तरीही आजारी माणसाला एका योग्य डॉक्टरांपर्यंत पोहोचवण्याची व्यवस्था करण्यास तो सक्षम असावा. खऱ्या गरजेत असलेल्या गरीब लोकांना, मदत करू शकणाऱ्या दानशूर लोकांशी जोडणे, हे एका इमामचे पहिले कर्तव्य आहे. संपूर्ण समुदायाच्या गरजा, त्यांच्या त्रुटी, त्यांचा कमकुवतपणा, त्यांची ताकद आणि त्यांची कौशल्ये त्याने नक्कीच समजून घेतली पाहिजेत. इमाम हा समाजातील एक असा दुवा असला पाहिजे, ज्यामुळे सर्व लोक एकमेकांना समर्थन देऊ शकतील. या माध्यमातूनच इस्लामने करुणा, परस्पर सहाय्य आणि सामाजिक जबाबदारीवर आधारित असलेली एक शक्तिशाली व्यवस्था स्थापित केली होती.

आज इमामतेच्या भोवतालचा हा अन्याय खऱ्या अर्थाने दुहेरी आहे. एका बाजूला अनेक लोक या पदासाठी खरोखरच पात्र नाहीत; तर दुसऱ्या बाजूला ही संपूर्ण नियुक्ती प्रक्रिया अशा अपात्र लोकांच्या (समित्यांच्या) हातात अडकलेली आहे, जे इमामतेला केवळ एक साधी सेवा म्हणून पाहतात.

धार्मिक संस्थांचेही या समस्येबाबत कोणतेही गंभीर नियोजन नाही. इस्लाममधील सर्वात महत्त्वाचे आणि मोठे पद अनेकदा अशा लोकांद्वारे व्यापले जाते, ज्यांच्याकडे खऱ्या अर्थाने दुसरा कोणताही चांगला पर्याय किंवा नोकरी उपलब्ध नसते, ही खरोखरच सर्वात मोठी शोकांतिका आहे.

पवित्र मस्जिदीद्वारे संपूर्ण समुदायाची सुधारणा करणे, हे जर समाजाचे मुख्य ध्येय असेल, तर इमामतेकडे नेहमी गंभीरपणे आणि जबाबदारीनेच पाहिले पाहिजे. खरोखरच सक्षम, प्रामाणिक, जाणकार आणि वक्तृत्ववान विद्वानांची काळजीपूर्वक निवड केली गेलीच पाहिजे. आज आपला समाज सर्व राजकीय आणि आर्थिक उच्चभ्रूंना जो खरोखरच सन्मान आणि दर्जा देतो, अगदी तोच सन्मान आणि आदराचे स्थान एका इमामलाही नक्कीच दिले गेले पाहिजे.

हेही वाचा:मुस्लिमांचा एक गट 'यूसीसी'ला (UCC) विरोध का करत आहे?

एका इमामची गुणवत्ता आणि त्याचे विचार, हे शेवटी त्या मस्जिदीच्या आजूबाजूला राहणाऱ्या संपूर्ण समाजाची गुणवत्ता ठरवत असतात. त्यामुळे मस्जिदीच्या इमामला केवळ एक पगारी नोकर न समजता, त्याला समाजाचा खरा मार्गदर्शक बनवण्याची वेळ आता आली आहे!