आतिर खान
आज आपण एका अतिशय छान आणि सकारात्मक विषयावर बोलणार आहोत. रोज सकाळी बातम्या उघडल्या की आपल्यासमोर संभाव्य संकटांची मोठी यादीच उभी राहते. युद्ध, वाढते धार्मिक ध्रुवीकरण, हवामान बदल, ऊर्जेची कमतरता, पर्यावरणाचा होणारा ऱ्हास, माणसांच्या नोकऱ्या खाणारी कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), अन्नाची चिंता आणि आर्थिक अस्थिरता... हे सर्व वाचून साहजिकच असं वाटतं की, मानवजात आता विनाशाच्या उंबरठ्यावर उभी आहे. पण खरंच तसं आहे का? इतिहास मात्र वेगळीच कथा सांगतो!
प्रत्येक पिढीला असं वाटत आलंय की, आपण एका भयानक काळात जगत आहोत आणि आता जगाचा अंत जवळ आला आहे. पण मानवी संस्कृतीचा अंत होण्याची ही सर्व भाकिते वारंवार खोटी ठरली आहेत. याचा अर्थ असा नाही की आपण संकटांमधून कायमची सुटका मिळवली आहे. पण मानवाने परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची, नवनवीन शोध लावण्याची आणि संकटातून पुन्हा उभं राहण्याची आपली असामान्य ताकद वेळोवेळी सिद्ध केली आहे.
अनेक दशकांपासून भविष्याबाबत दोन परस्परविरोधी विचारप्रवाह पाहायला मिळतात. एकीकडे निराशावादी लोक सतत इशारा देतात की मानवी संस्कृती विनाशाकडे चालली आहे, तर दुसरीकडे तंत्रज्ञानवादी लोक असा ठाम विश्वास व्यक्त करतात की नवीन शोधांमधून प्रत्येक समस्येवर उत्तर मिळेल. गंमत म्हणजे, भविष्याबद्दलचा आपलाच अंदाज अगदी अचूक असल्याचा फाजील आत्मविश्वास या दोन्ही गटांना असतो. लोकसंख्या वाढीचेच उदाहरण घ्या.
१९६० च्या दशकात अनेक तज्ज्ञांनी आणि प्रतिष्ठित वैज्ञानिक मासिकांनी धोक्याचा इशारा दिला होता की, वाढत्या लोकसंख्येमुळे जगात अन्नाची मोठी टंचाई निर्माण होईल आणि हाहाकार माजेल. पण प्रत्यक्षात वेगळेच घडले. १९६० च्या उत्तरार्धात जागतिक लोकसंख्या वाढीचा दर वार्षिक २.१ टक्के या सर्वोच्च पातळीवर होता, तो त्यानंतर सातत्याने कमीच होत गेला आहे. आज जगात लोकसंख्या स्फोटाची नव्हे, तर जन्मदर कमी झाल्यामुळे 'वृद्ध होत चाललेला समाज' आणि 'मनुष्यबळाची कमतरता' या समस्या भेडसावत आहेत.
यावरून आणखी एका राजकीय गैरसमजाला थेट उत्तर मिळते. एखादा विशिष्ट धर्म किंवा समुदाय अमर्याद लोकसंख्या वाढवून शेवटी इतरांवर वर्चस्व गाजवेल, अशी भीती अनेक पिढ्यांपासून पसरवली गेली आहे. पण वास्तवात या कथा केवळ राजकीय भाषणांपुरत्या मर्यादित आहेत. आज सर्वच प्रदेश आणि समुदायांमध्ये जन्मदर वेगाने कमी होत आहे, त्यामुळे लोकसंख्येच्या वर्चस्वाच्या या सांगोवांगी कथांवर आता कुणाचाही विश्वास बसत नाही.
अन्न सुरक्षेच्या बाबतीतही हाच नमुना दिसून येतो. काही काळापूर्वी ८ अब्ज लोकांना अन्न पुरवणे हे अशक्य काम वाटत होते. पण आज आपली शेती एवढी प्रगत झाली आहे की, संपूर्ण जगाचे पोषण होईल एवढे अन्न आपण पिकवतो. आजही जगात भूकमारी आहे, पण ती अन्नधान्य कमी पिकते म्हणून नाही, तर वितरणातील असमानता, गरिबी आणि अन्नाची मोठ्या प्रमाणावर होणारी नासाडी यामुळे आहे.
दोन महायुद्धे, अनेक महामाऱ्या, आर्थिक संकटे आणि संघर्ष सहन करूनही आजचा माणूस इतिहासातील कोणत्याही काळापेक्षा अधिक निरोगी, श्रीमंत आणि सुशिक्षित आहे. गरिबी मोठ्या प्रमाणावर कमी झाली आहे, विकसनशील देशांत आयुर्मान वाढले आहे आणि आरोग्य व शिक्षणाच्या सुविधा लाखो लोकांपर्यंत पोहोचल्या आहेत, ज्याची आधीच्या पिढ्यांनी केवळ कल्पनाच केली असेल.
ही प्रगती मान्य करणे म्हणजे हवामान बदल किंवा पर्यावरणाचा ऱ्हास या खऱ्या आव्हानांकडे डोळेझाक करणे असा होत नाही. या नक्कीच गंभीर समस्या आहेत आणि त्यावर वैज्ञानिक व राजकीय स्तरावर उपाय शोधलेच पाहिजेत. पण त्यासाठी घाबरून जाण्यात काहीच अर्थ नाही. सध्या चिंतेचा आणि उत्साहाचा सर्वात मोठा विषय म्हणजे 'कृत्रिम बुद्धिमत्ता' (AI).
एआय नक्कीच आपले काम करण्याचे, संवाद साधण्याचे आणि उद्योगांचे मार्ग पूर्णपणे बदलून टाकेल. पण एक गोष्ट विसरून चालणार नाही की आधुनिक संस्कृतीचा पाया भौतिक जगात भक्कमपणे रुजलेला आहे. स्टील, सिमेंट, अमोनिया आणि प्लास्टिक आजही आपल्या इमारती, वाहतूक व्यवस्था, शेती आणि उत्पादनाचा मुख्य आधार आहेत. कोणताही अल्गोरिदम किंवा चॅटबॉट या अत्यावश्यक भौतिक गोष्टींची जागा घेऊ शकत नाही किंवा त्यांना शाश्वत पद्धतीने तयार करण्याच्या मानवाच्या जबाबदारीला संपवू शकत नाही.
तंत्रज्ञानाबद्दलचा फाजील आशावाद किती दिशाभूल करणारा असू शकतो, याची आठवण इतिहास आपल्याला करून देतो. शीतयुद्धाच्या काळात शास्त्रज्ञांनी विचार केला होता की नैसर्गिक वायू काढण्यासाठी जमिनीखाली अणुस्फोट करावेत. १९६७ मध्ये न्यू मेक्सिकोमध्ये 'प्रोजेक्ट गॅसबगी' अंतर्गत हिरोशिमा बॉम्बपेक्षा दुप्पट शक्तिशाली (२९ किलोटन) अणुबॉम्बचा जमिनीखाली स्फोट घडवून आणला, पण हा प्रयोग पूर्णपणे फसला.
अणुऊर्जेचा वापर करतानाही फ्रान्सने आपली ७० टक्के वीज अणुऊर्जेवर तयार करण्याचा निर्णय घेतला, तर जर्मनीने अणुऊर्जा नाकारली. भारतात याला मोठा राजकीय विरोध पाहायला मिळाला. समान तंत्रज्ञान असूनही वेगवेगळे समाज अत्यंत वेगळ्या प्रकारच्या निवडी करतात.
अलीकडच्या काळात इलेक्ट्रिक वाहने, नवीकरणीय ऊर्जा आणि क्रिप्टोकरन्सी यांच्या वेगाबाबतचे अंदाजही वारंवार चुकले आहेत, कारण मानवी वर्तन, अर्थशास्त्र आणि बाजाराचा अचूक अंदाज लावणे कठीण असते. युवल नोआह हरारी यांसारख्या विचारवंतांनी AI च्या धोक्यांबद्दल योग्य प्रश्न उपस्थित केले आहेत, पण वाफ आणि गॅस टर्बाइनने तयार होणाऱ्या हजारो मेगावॅट विजेची जागा रातोरात 'सौर ऊर्जा किंवा पवनचक्की' घेऊ शकत नाही. तांत्रिक बदल आणि भौतिक पायाभूत सुविधांना वेळ लागतोच.
या सर्व इशाऱ्यांचा आपण गांभीर्याने विचार केला पाहिजे, पण या अंदाजांनी आपल्या कल्पनाशक्तीला बंदी बनवू नये. आजपर्यंत प्रत्येक मोठ्या उलथापालथीतून मानवजातीने परिस्थितीशी जुळवून घेत पुढे जाण्याचा मार्ग शोधला आहे. यामुळे आपला आत्मविश्वास वाढला पाहिजे, फाजील आत्मसंतुष्टता नाही. आजच्या मानसिक शांततेचा बळी न देता, आपण उद्यासाठी शहाणपणाने तयारी केली पाहिजे.
आज आपण घेतलेल्या निर्णयांची अनेक फळे चाखायला आपण स्वतः कदाचित तिथे नसू. जंगले पुन्हा उभी करणे, प्रदूषण कमी करणे किंवा पर्यावरणाचे रक्षण करणे याचे खरे फायदे कदाचित आपल्या मुलांना आणि नातवंडांना मिळतील. पण मानवी संस्कृतीची कथा नेहमीच अशी राहिली आहे. प्रत्येक पिढीला आधीच्या पिढ्यांचे त्याग वारशाने मिळतात, आणि ती पिढी येणाऱ्या नवीन पिढीसाठी एक उत्तम पाया मागे ठेवून जाते.
भविष्याचा अचूक अंदाज लावणे ही आपली ताकद कधीच नव्हती, पण चिकाटी, सर्जनशीलता आणि आशेच्या जोरावर ते भविष्य घडवण्याची असामान्य क्षमता, हीच मानवाची खरी ताकद आहे. फळाची अपेक्षा न करता भविष्यासाठी काम करत राहणे, हीच आजच्या घडीला सर्वात मोठी आणि दिलासा देणारी गोष्ट आहे!
'आवाज मराठी'वर प्रसिद्ध होणारे लेखन, व्हिडिओज आणि उपक्रम यांविषयीचे अपडेट्स मिळवण्यासाठी या लिंक्सवर क्लिक करा -
.jpeg)
